PLINII SECVNDT

historiae mvndi LIBRI XXXVII

EX POSTREMA AD VETVSTOS CODICES COLLATIONE CVM ANNOT ATIONIB VS ET INDICE.

iin

basileae

in OFFICINA F ROBE NI AN A M . D . XXXIX.

C, PLXNIVS SECVNDVS NOVOCOMENSIS

EQJV EST RIBV S MILITIIS INDVSTRIE FVNCTVS, PROCVRATIO'

nes quoque ipiendidifsimas atque contitluas fumma integritate adminiftrauit, 5! tamen liberalibus Cf&drjs tantam operam dedit, ut non temere quis plura in otio fcripfetit. Itaqj bella omnia quasunquam cura Germanis gefta funt,x x x v 1 1 1 uoluminibus ccmpre/ heridit.Irem Naturalis hiftorif x x x v 1 1 libros abfolult.Pernt clade Campanirr.nam cum Mifenenficlaisipraxfte^&flagrante Vefuioad explorandas propius caufas Libur/ nlca pertendiiietjneq; aduerfantibus Uentis remeare polTet , ui puiueris ac fauiila: opprefi fas eil suel ut quidam exiftimant , a feruo fuo occifus,quem deficiens a:ftu,ut necem fibi maturaretjorauerat.Hic in his libris x x milia rerum dignarum,ex ledione uoluminum circiter m ju;complexus eft.Primus autem liber quafi index x x x v i libroru fequen/ riiiri,fumtnam totius operis, & fpccics continet titulorum.

REVERENDISSIMO

PRABSVLI, ET ILLVSTRISS. PRINCIPI STAN1SLAO

TursoOlmutsenfiepifcopo d. er a smvs roterod. s. d.

a b e n t hoc egregia magnorum artificum opera prgful orna/ i tifsime, ut non folum nobilitent autores fuos, quorum aufpicrjs

■ impendrjsue nata funt, aut quibus dicata fuerant , uerum etiam omnes, quicuncp uei in abfoluendo,uel in farciendo portionem aliquam induftriae fiia: contulerunt.Quorundam etiam aemula tio quamuis parum felix , tamen illuftris fuit. Quis enim hodie nofiet Maufolum Cari* regulum, aut huius coiugem Artemi/ fiam, quis Scopam,Bryacem,Timotheum,Leocharem, aut P i/ thim,nifiMaufoieum opus longe celebratifsimu his omnibus famam dediffet immorta/ lem,cum ipfum fefe ab iniuria temporis exedentis omnia, uindicare no potuerit. Nullum hodie ueftigiu extat operofi tabernaculi quod condidit Mofes , aut celeberrimi quodam templi quod Hierofolymis extruxit Solomon, Efdras reftituit,8£ tamen femper uidturu efl in hominu memoria nome laudati Befelehelis,& Hyram Tyrioru regis. Quin &/pfe Solomon quamlibet alrjs quoq* nominibus incIytus,bonam magnamc^ gloria fuae par tem nobili debet «dificio. Solidior aute ueriorqs gloria contingit ex his monumetis qua:

uitf mortaliu infignem aliquam adferunt utilitatem , quam ex Aegyptiaru pyramidum molibus, qua: pmer opulentia barbaries ftultam 8C ociofam oftentatione nihil habent, aut ex Labyrinthis, co!ofifis,nodis inexplicabilibus,mufcis tegetibus quadrigam, Dodo/ nsilebetibus , heptaphonis porticibus aliiscp id genus argumentis , qax delecftant qui/ dem artis 8C ingenii miraculo , fed prsterca nullo iuuant ufu. Huiufmodi famam patiunt autoribus fuis uerius quam gloriam.Nobiiitatus efl: fuo tauro sneo Perillus , fed ut prs/ fliterit obfcurum effe.PIus itaqj uers laudis promeruerunt, qui extrudtis potibus, portui bus,thermis,& aque ductibus utilitatem cum operum magnificentia coniunxerut.E qui/ bus omnibus, fi quod efl prsftantifsimu eligas, quid ad hoc opus, quod nobis uiuum ac fpiras ingenrj fui monumentu reliquit PiiniusClmo non opus efl, fed thefaurus, fed uere mundus rerum omnium cognitu dignarum.Proinde non mirum fi unum tot uiros nobi/ litauit,hodieq? nobilitat.Nemo fuit tam obfcurus,quin illuftris effe coeperit , pofteaqua huic operi manum admouit.Perieratnobishoc diuinu munus ni certatim dfummisin/ geniis aduigilatu efifet,ut ex ruinis pene deploratis orbi renafeeretur. Inter h os prima citra controucrfiam laus debetur Hermolao Barbaro, non tantu ob id quod primus omnium

facinus longe pulcherrimu aufus fit aggredi, uerum etia quod csteroru nemo unus plura reftituerir.Acne longu texam catalogon, inter plurimos qui Barbari exemplufuntsmu lati,non inftrenriua opera hic nobis nauauit GuiIhelmusBud$us,uirprsterabfoIutam eruditione,exquifits diligette. Poft huc Nicolaus Beraldus homo fupra peritia huma/ naru literaru Mathematices etiam pulchre callens, quodq? hic uei prscipffi erat, fani io/ dicrj,non minore Audio cp religione uerfatus efl in hoc Iabore.Nuper omniu poftremus Ioannes Gaefareus in omni genere literaru exercitatifsimus , non infelice opera prsftitit, Atq$ horum omniu quidem induftris debemus, quod Plinium habemus multo quam ante hac emendatiorem. Ceterum ut in pidturis quibufdam artis exquifitae,femper ocu/ lis contemplantiu offert fefe noui quippiam,quod admirenrur , ita in emaculando Plinio uetfantibus, nunquam defuturum eft,quod farciendum fit. Feftiutter quidem duftum efl: a Plauto : Negocrj fibi qui uolet uim comparare, nauim 6C mulierem haec duo coparato. Nam nulla: res magis duae plus negocrj habent.Idcm ferio uerecpdici potcft,nunquam d defuturum negotium , qui in Plinio reftituendo uelit operam fumere. Vt enim nihil

A 2 aliud

ERAS MI ROTEB.ODAHI AD STANISLA/ aliud, certe typographorum incuria facit , ut in probatifsimis quibufqj fcriptoribus , fem/ pereruditis uiris , retexenda fit, ut ita dicam, tela Penelopes, quandoquidem illi quotidie plus depraaant fua focordia, quam eruditoru diligecia pofsit reponi.Nonnullorum ope/ rum ea diuinitas fuit, ut omnium artificu manus , inimitabili quadam artis eminentia de/ terrerent, uel a fupplendo quod erat inchoatum, uel a farciendo quod cratdeprauaturo. Inter Apellis opera dux potifsimum Veneres celebratur a fcriptoribus, altera emergens e mati,unde & «yatJVo/aCw dida, altera quam Cois inchoauit , illam etiam fuperaturus, nifi mors inuidiffet operi nafcenti.Prioris inferiorem partem corruptam, nullus inuentus eft qui poffet reficere.-pofteriorem imperfedam,nemo potuit ad prsfcripta lineamenta perficere.Quo magis probata eft artificum modeftia,hoc magis dcteftanda eft quorun/ dam temeritas, ne dicam impietas,qui Plinianum opus, omnibus omnium fculptorum ac pidorum operibus anteponendu,fic uel deferibenao uel excudendo corruperunt , ut de/ uotis animis in tam eximij feriptoris exitium confpirafte uideri queant. Atqui id ne fieret, oportuit regum effe curam, quum nullus fit liber dignior qui regum manibus teratur, quod non ex alio citius hauriatur rerum omnium cognitio. Quid autem magis decet or/ bis monarchas , quam ceteris antecellere prudentia? Prudentia uero qu£ rebus pericli/ tandis colligitur non foium roifera eft,quemadmodum uere fcripfit ille , propterea quod magno multorum malo paratur, uerum etiam difpendiofa, ut pierunque fero contingat. At tftas moras, nihilo magis fert Refpublica , quam nauis in mari periclitans nauclerum imperitum donec proficiat. Pradens enim periculum artificem iam promptum requirit. Itaq? Monarchas non uacat ullam uit* portionem amittere, nec pueros cfle licet, etiam fi fint imberbes, animi canicies adfit oportet : ea no aliunde redius colligitur, quam ex hoc opere, quod tanto compendio rerum docet uniuerfitate. Mundum docet Plinius. Quid autem abfurdius.quam imperare mundo, & nefeire quid fit munduseNec eft quod excu (ent publica negocia.T alibus negoctjs diftrtdus htec ex tot librorum milibus fcripfit Pii/ nius.Certe par erat, aliquam horaru partem qua: pereunt in alea, in tam frugiferam , nec minus iucundaro iedionem decidere.Verum ut quo coepi pergam, quo deteftabilior eft: deprauatorum temeritas, hoc eruditos omnes pro fua quemqj uirili,maiore religione ad/ mouere manu oportet operi reftituendo.Superftitio quidem eft nihil hic audere , quum tam multis hic aulus felicifsimecefferir.Temeritaseftex quamiibetleui coiedura expun/ da uetere feriptura nouam inducere. Religio eft feorfum annotare fi quid probabilibus argumentis deprehenfum eft,& eruditis ad ulteriora perueftiganda , ueluti gradum ia ce/ re. Atque urinam in hoc pulcherrimum negocium confpirarcnt omnes rei Iiteraria: proce res, ut quifq; quod deprehendit in medium conferar, donec Plinium haberemus abfolu/ tum. Non leue praimium oftenditur , uel unus locus refticutus promerebitur honeftam apud ftudiofos nominis memoriam.Is eft Pliniani nominis fplendor, ea eft operis tum gratia tum utilitas.Benemerebitur de publicis ftudns,fi tua autoritas Velium tuum aut fi qui funt Velqfimilesad hanc prouinriam extimularit.Nosexuctuftifsimo quodam co/ dice,fed ut fere funt,deprauarifsime fcripto,non pauca reftituimus,qua: citra fubfidiu ex/ emplaris corrigi non poterant, quxcp hadenus a nemine fuerant animaduerfa . Hoc di/ dum ne fide careat,pra:ftabit hic locus libri x i i.Cap.i 1 1 1. Aethiopi? forma, ut diximus nuper allata &c.Item libro x 1 1 1. Cap.x xi 1 1 r.Apes quoque nunquam defore Stc.Rur fum libro xvn i.Cap.vi.Verumq? confitetibus latifundia &c.& Cap.xxi.Omnescjp ea: differenti fiunt in odauis partibus fignorum &c.Sed ineptum fit recenfere quicquid corredum eft,h^c in hoc indicaui,quo ledor collaris his locis cum omnium aditionibus perlpiciat ad hunc modum plurima feliciter reftituta ex fide uetuftiffimi codicis,quf nui lis conieduris potuiffent reftitui.In exterisitem itauigilatu eft , ut meo periculo non du/ bitem po!liceri,nunq? hadenus exiffe Plinium felicius tradatum. Acceffit officitis Fro/ benians maicftas nicorqj, qui uir mihi literis illuftrandis natus uidetur, Iam quo comen/

datior

VH T7RZVM EPISC. EPISTOLA

dador etiam Plinius exiret in manus hominu, hoc opera: tuo nomini dedicare uffum eft. Scio qnantu debeam incomparabili uiro fratri tuo Tursoni quondam prafuli Vratfsla/ uienfi,qui me tam procul femotum & fplendidis xenrjs , 8Z amantiiTimis literis ad amici/ tiam prouocauit. Ab hoc axe alieno non liberat mors creditoris.Memorif perfoluendu, quod ipfi perfoluere non Iicuit.Succeffifti in germani locum, iarn femel atq? iterum latefi fens ad amicitiam.Efl: tibi res ampliffime Profui cum homuncione plane uitrco.Subinde periditor.Proinde fi deus dederit uitam Iongiore,hanc arram effe putato, quae adeo non liberat, ut obftrhftiorem etiam reddat debitoremffin minus, hoc eritargumentu mihi fa/ cultatem defuiffe non animum hominis grati memorisep. Amplitudine tuam feruet dof minus Iefus.Bafiieje.Anno ab orbe redempto, m. d. x x v .fexto Idus Februar.

C. PLINIVS CAECILIVS MARCO S VO' S.

PErgratu eft mihi quod tam diligeter libros auunculi mei Iediitas,ut habere oes iie!is,qua?/ rascp qui fint.Fungar indicis partibus, atq? etia quo fint ordine fcripti,notu tibi facia*Eft enim htec quoc^ ftudiofis no iniucuda cognitio.De iaculatione equeftri unus. Huc cu prxfe/ cius ala* militaret, pari ingemo curacp copofuit.De uita Q.Poponq Secudi duo, a quo fingu/ lariter amatus, hoc memoriae amici quafi debitu munus exoIuit.BelIorum Germame uiginti, quibus omnia qua cu Germanis gefsimus bella collegit.lnchoauit cu in Germania militaret, fornnio monitus. Adftitit enim ei quiefeeti Drufi Neronis effigies, qui Germanig Iatifsime ui doribiperqt. Comedabatmernoriafua,orabatq3,utfeabiniuriaoblurionisaffereret.Studio/ fi tres, in fex uolumina propter amplitudinem diuiii',qufbus oratoreab incunabulis inffituit 8C perficit.Dubrj fermonis odio fcripfit fub Nerone nouiffimis annis, cu oe ftudioru genus paulo berius SC eredius,pericuIofum feruitus feci fiet. A fine Aufidq Baffi xxxr, Naturae hiftoria/ ru xxx vn.opus diffiifum, eruditu, nec minus uariu qj ipfa natura. Miraris quod tot uolumi/ na,multaqjin rjs tam fcrupulofa,homo occupatus abfolueritcMagis miraberis, fifeieris illu ali quadiu caufas adtitafle,decefsifieanno V 1 8C L.mediu tepusdiftentu impeditu^, qua officqs maximis,qua amicitia principu egifle. Sed erat acre ingeniu,incredibile ftudiu, fumma uigila tia.Lucubrare a V ulcanalibus incipiebat,no aulpicadi caufa,ied ftudedi ftatim a node multa: hyeme uero ab hora feptima,uel cu tar di fs i m e, o ctaua, faep e fexta.Erat fane fomni parcifsimi, nonunqj etia inter ipfa ftudia inftatis,6d deferetis. Ante luce ibat ad V efpafianu Imperatore: na ille quotg noctibus utebaturtinde ad delegatu fibi officiu.Reuerii.is domu, quod reliquu te poris,ftudrj s reddebat.Poft cibu faepe,que interdiu leue 5C facile ueteru more fumebat,eftate, fi quid ocij,iacebat infole,Iiber legebatur , adnotabat excerpebatcg . Nihil enim unquam le/ git, quod no excerperet. Dicere etiafolebat,nul!u effe Iibru ta malu,ut no aliqua ex parte pro/ defiet. Poft iole plerucg frigida lauabatur.Deinde guftabat, dormiebatep minimu. Mox quafi alio die ftudebatin coenze tepus.Super hac liber legebatur3adnotabatur,& quidecurfim. Me/ mini quenda ex amicis, cu Iedor qtixdam pronuciaflet perpera , reuocaffe,5d repeti coegiffe. Huic auunculu meu dixiffetintellexeras nepe.quu ille annuifiet. Cur ergo reuocabas fdece am piius uerfus hac tua interpellatione perdidimus.Tata erat parfimonia teporis. Surgebat a?fta/ te a ccena luce, hyeme intra primanodis,ied tanqj aliqua lege cogete.Haec inter medios labo/ resjurbiscp fremi tu.lnfeceffu folu balinei tepus ftudrjs eximebatur. Cu dico balinei, de inte/ rioribus Ioquor.Na du diffringitur tergiturcp, audiebat aliquid,aut didabat.In itinere quafi fo lutus ceteris curisjhuic uni uacabat. Ad latus notarius cum libro, Sci pugillaribus, cuius manus hyeme manicis muniebatur, ut ne coeli quideaiperitas ullu ftudifs tepus eriperet. Qua ex Cau fa Romgquocp fella uehebatur.Repeto me correptu ab eo cum ambulareiPoteras, inquit, has horas no perdere.Perire enim omne tepus arbitrabatur,quod ftudrjs no impartiretur. Hac in/ retice tot ifta uolumina peregit, eledoruqj cometarios CLX mihi reliquit, opifthographos qui de,8sT minurifsime feriptostqua ratione multiplicatur hic numerus.Referebat ipfe, potuifle fe cu procuraret in Hifpania,uedere hos cometarios Largio Licinio C c C C milibus nummu, 5 i tuc aliquato pauciores erat. Nonne uidetur tibi recordati quatu legerit,quantu fcripferit , nec in offierjs ullis,nec in amicitia principu firiflerRurfus cu audis quidftudijs laboris impedent, nec fcripfiffe fatis,nec ICgifierQuid eft enim quod no aut illae occupationes impedire, aut haec inftatia n5 poffit efficeredtacp foleo ridere cu me quida ftudioffim uocat,qui fi coparer illi fum defidiofifsimus.Egoauttantu,quepartim publica, partim amicoru officia diftringutrQuis ex ^ftis,qui tota uita literis afsidet, collatus illi,no quafi fomno 8C inerdx deditus embefcatr Exte di epiffola,^uis hoc iolu quod requirebas feribere deftinaflem,quos '(edicet libros reliquiflet. Confido tanie hxc quoqj tibi no minus grata, ^ ipfos libros futura,qug te no tantu ad Iegedos cos,uerumetiaad fimtle aliquid elaborandu poffunt aemulauonis ftimulis excitare. V ale.

C.PLINIVS TACITO SVO S.

■EttSjiit tibi auunculi mei exitum fcribam,quo uerius tradere pofteris pofsis. Gratias ago. Nam uideo morti eius fi celebretur a te , immortalem gloriam effe propofitam. Qiiamuis enim pulcherrimarum clade terrarum, ut populi, ut urbes, memorabili ca/ fu quafifemperuidurus occiderit,quamuis ipfe plurima fcripferit,plura tamen per/ petuitati eiusfcriptorum aionim aeternitas addet.Equidem beatos puto,quibus deorum mu/ nere datum eft,aut facere fcriben da, aut fcribere legendatbearifsimos uero, quibus utrimque» Horum in numero auunculus meus S£ fuis libris, & tuis erit. Quo libentius fufcipio, depofco etiam quod iniungis.Erat Mifeni,claflemq; imperio. prgfens regebat. Calend. Nouembrisho rafere feptima,matermea indicat ei apparere nubem inufitata ^magnitudine 8C fpecie. Sur/ git ille, ut e fole foIebat,frigida guftatatiacens enim fludebat.Popoficit foleas,afcendit locu, ex quo maxime miracula illud confpici poterat.Nubes, incerta procul intuentibus ex quo mon/ te, V efuuium fuifle poftea cognitum eft,oriebatur:cuius fimilitudinem SsT forma non alia ma/ gis arbor, quam pinus expreflerit.Nam lorigifsimo ueluttruco efflata in altum, quibufdamra/ mis diffundebatur.Credoquiarecentifpiritueueda,deinfenefcenteeo deftituta, autetiapon derefuo uida ., inlatitudinem uanefcebat, candida interdum, interdum fordida dC maculofa»

prout terram ciiieremue fuftuIerat.Magnu id propiuscg riofcendum , ut eruditifsiino utro,ui/ iiirn eft.Iabet Liburnicam aptari, mihi fi uenire una uellem facit copiam.Refpodi, ftudere me mallei forte ipfe quod fcribere dederat.Egrediebatur domo, accepit codicillos Retina: claf/ fiarii i mminente periculo exterri trinam uilla ea fubiacebat,nec ulla nifi nauibus fuga,ut fe tan/

to difcrimini eriperet, orabat. V ertit ille cofiliuj&quod ftudiofo animo inchoauerat,obit ma ximo. Deducit quadriremes , afcendit ipfe, non Retina: modo fed multis(erat enim frequens amoenitas o radiaturus auxilium : properat illuc unde altj territi fugiunt, redumcp curium, re/ dacg gubernacula in periculum tenet,adeo follitus metu, ut omnes illius mali motus , omneis figuras,ut deprehenderat oculis, didaret enotaretcf.Iam nauibus cinis inciderariquo-propius accederet, calidior 3C defiortiam pumices etiam, nigricp 8C ambufti 8C fradi igne lapides : iam uadum fubitum,ruinacp montis littoraobflantia.Cundatus paulum, an retro nederet, tnoxgu bernatori ut ita faceret monetriFortes,inqutt,fortunaiuuat;Pomponianum pete. Stabqs erat, perueneratep finu medio. Nam fenfim circumadis curoatisqj littoribus mare inftmditur.Ibi quamqua nondum periculo appropinquante,confpicuo tamen, & cum crefceret proximo, far cinas contulerat in naues,cerfus fuga:, fi cotrarius uentus refediflet. Quo tuc auunculus meus fecundifsimo inuedus,compleditur trepidantem, confolatur,hortatur : utqj rimorem eius fua fecuritate lertiret,deferri fe in balineum iubettlotus accubat, c cenat, atq; hilaris,aut(quod gque magnum eft)fimilis hilari.Intcrim e V efuuio mote pluribus locis latifsime flamm^atejj in.cen dia relucebat, quorum fulgor 8£ claritas tenebras nodis excipiebat. Ille agrefhum trepidatio/ ne igni relidas defertasqs uillas per folitudinem ardere,in remedfu formidinis di ditabat. Tum fe quieti dedit, & quieuit uerifsimo equidem fomno.Nam meatus anima?, qui illi propter am/ plitudinem corporis grauior 8C fonantior erat,ab rjs qui limini obueriabatur , audiebatur. Sed area,ex qua dieta adibatur,ita iam cinere mixtiscg pumicibus oppleta furrexerat : ut fi longior in cubiculo mora effet, exitus negaretur. Excitatus procedit , feqj Pomponiano , cteteriscg qui peruigilarant reddi t:in commune c5fultant, intra tedane fubfiflant, an in aperto uagetur;nam crebris uafnscp tremoribus teda nutabat, 5C quafi emota fedibus fuis,nunc huc, nunc illuc abi/ re aut referri uidebantur.Sub dio rurfus quanquam leuium exeforumcg pumicum cafus metue

batur,quod tamen malorum collatio elegit. Et apud illum quidem ratio rationem , apud alios timorem timor uicit.Ceruicalia capitibus impolita linteis conftringunt.Id munimentum ad/ uerius incidentia fuit.Iam dies alibi,illic nox omnibus nodibus nigrior denfiorcg,quam tam e faces multa? uariacg lumina foIuebat.Placuit egredi in littus, 6C ex proximo afpicere,quid iam mare admitteret, quod adhuc uaftum 8C aduerfum permanebat Jbi fuperabiectum linteum re/ cubans fedit,atcg iterum frigidam popofcit,haufitcg.Deinde flamma^ammarum^ pra?nun/ cius odorfulphuris alios in fugam uertunt, exci tat illum,qui innixus feriris duobus amirrexit, & flarim concidit(utegoeoniedo)crafsiore caligine fpirituobftrudo,claufocgflomacho, qui illi natura mualidus,&: ariguftus,S^ frequenter intus aefluans erat. Vl^i dies redditus, is ab eo quem nouifsime uiderat tertius, corpus inuetum integrum, illa?fum,opertumcg ut flierat indu/ tus.Habitus corporis quiefeenti quam defundo fimilior.Interim Mifeni,ego QC mater.Sed ni hil ad hiftoriam,Nec tu aliud quam de exitu eius fcire uoluiflrifinem ergo faciam. V mim adi) ciam:omnia me,quibus interfueram, quxcjj flarim, cum maxime uera memorantur, audieram^ perfecutum.Tu potifsima excerpes. Aliud eft enim epiflolam , aliud hiftoriam , aliud amico, aliud omnibus fcribere» Vale»

;c< PLINII SECVNDI

NAT VRALIS HIST ORIAE LIBER P&IflVi.

praefatio.

s .

C.PIiniusSecundus Velpafiano fuo S.

IBROS NATVRALIS HISTORIAE NQVITIVM Camcenis Quiritium tuorum opus natum apud me proximi! fcetura, liccntiore cpiftola narrare conftind ribuueundiisime Imperator(Gt enim hxetui praefatio uerifsinja i 'dum maximi confenelcit in patre.)Nanque tu folebas meas ede aliquid puta/ re nugas , ut obiter emolliam Catullum conterraneum meum. Agnofcis 8£ hoc caftrenfe uerbum. Ille enim, ut fds, permuta/ tis prioribus fyliabis duriufculum fe fecit, quam uoiebat exifti/ Fabullis. Simul ut bac mea petulantia fiat, quod proxime noti io fieri queftus es in alia procaci epiftola noftra , ut in quadam acta exeat : fciantque om/ nes quam ex *quo tccum uiuat imperiut. Triumphalis & cenforias tu , fextumq? confuf, ac tribunicia poteftatis particeps : Et quod his nobilius fecifti, duro illud patri pariter & equeftri ordini pr*ftas,pnefecftus prastorio eius,omniaq? h*c Reipublicas.Et nobis qui/ dem qualis in caftrenfi contubernioCNec quicquam mutauitin te fortuna amplitudo in rjs,nifi utprodefle tantundem pofles ut ueiles. Itaque cum ceteris in ucnerationem tui pateant omnia illa, nobis ad colendum te familiarius audacia Ibla fupereft.Hanc igitur tibi imputabis ,8t in noftra culpa tibi ignofees, Perfricui fariemsncc tamen profeci: quan/ do alia uia occurris ingenS, 8C longius etiam fubmoues ingenq fafeibus. Fulgurat in nullo unquam uerius dicfta uis eloquenti* , tribunicia: poteftatis facundia. Quanto tu orepa/ to trisIaudestonasCquantofratris amas? quantus in poeticaesCOmagnafcecunditasani/ mi:Quemadmodum fratrem quoque imitareris excogftafti.Sed hac quis poftetintrepi/ dusaftimare fubiturus ingenq tui iudiciu, prafertim laccisitur Necp enim fimiliseft con ditio publicantia, 6C nominatim tibi dicantium.Tum pofifem dicere,quid ifta legis impe/ ratorCHumili uulgo (cripta fiint,agricolarum,opificum turba, deniq? ftudiorum octofis: quid te iudicem facisCCum hanc operam condicerem,non eras in hoc albo. Maiorem te fctebam,quam ut defccnfaru huc putarem. Praterea eft quada publica etiam eruditora reiedlio. Vtitur illa 3 1 M.Tullius,extra omnem ingenrj aleam pofitus,8C(quod miremur) per aduocatu defenditur.Hcc doitifsimu Perfium legere nolo,L*lium Decimum uolo. Quod fi hoc Ludlius,qm primus condidit ftili nafum,dicendu fibi putauitrfi Cicero mu/ 50 tuandu, prafertim cum de republica feriberet; quanto nos caufatius ab aliquo iudice de/

. fendimurCSed hac ego mihi nunc patrocinia ademi nucupatione.Quaplurimuintereft, fortiatur aliquis {udiccm, an el:gat:mukumcp apparatus intereft apud inuitatu hofpitcm & oblatum. Cum apud Catonem illum ambitus hoftcm,8£ repuifis tancp honoribus in/ deptis gaudentem,flagrantibus comitqs pecunias deponeret candidati,hoc fe facere pro innoceciaCquod in rebus humanis furomu eftet)profitebatur:inde illa nobilis M.Cicero/ nis fufpiratio:0 te felicem M.Porti,a quo rem improba petere nemo audet. Cum tribu/ nos appellaret L.Scipio AGaticus,inter quos erat Gracchus, hocatteftabat'’, uel inimico iudicife approbari pofte.Adeo fummu quifq? caufa fu£ iudiccm facit, quemcunq? eligit, unde prouocatioappellatur. Te quidem in excelfifsimo humani generis faftigio pofitu, 40 fumma e{oquentia,fumma eruditione proditu, religiofe adiri etiam a falutantibus fcio. Et ideo immenia prater cateras fubit cura * ut qua tibi dicantur,codigna fint.Verum 8C drjs lacie ruftid mulr§q? gentes fupplicac,5£ mola tantu falfa litant, qui non habec tbura.Nec

A 4 ulli

C. PLINII AD DIVVM

alii fuit uitio deos colere,quoquo modo po(Tet.Me^ quide temeritati acceftfc hoc quoq? quod leuioris operae hos tibi dedicaui libellos.Nam nec ingenrj funt capaces, quod alio/ quin nobis perquam mediocre erat:nec admittut excefius aut orationes, fermonesue, aut cafus mirabiles, uel euentus uarios,non alia iucunda di<ftu,aut legentibus blanda.Sterili mfteria rerum natura, hoc eft:, uita narratur,& h xc fordidiffima fui parte, ut plurimarum rerum aut rufticis uocabulis aut externis, imo barbaris, etia cum honoris prafatione po/ nendis.Pr^terea iter eft:, non trita autoribus uia,nec qua peregrinari animus expetat.Ne/ mo apud nos qui idem tetauerit,ncmo apud Gr§ cos qui unus omnia ea tradauerit.Ma/ 5® gna pars,ftudioru amoenitates qu#rimus.Qu£ uero tratftata ab alrjs dicuntur immerife fubtilitatis,obfcurisrerum tenebris premuntur.Iam omnia attingenda, qua: Grseci vig lyxvvhD7rcti<hices uocant,& tamen ignota aut incerta ingenrjs fatfta. Alia uero ita multis prodita,ut in faftidium fintadduCia.Res ardua, uetuftis nouitatem dare,nouis autorita/ tem,obfoIetis nitorem, obicuris lucem, faftiditis gratiam, dubiis fidem, omnibus uero na/ turam,& natura fuJEomnia.Itacg etiam non afTecutis,uoluifte,abundepulchrum atque magnificum eft.Equidem ita fentio, peculiarem in ftudrjs caulam eorum efte,qui difficul tatibus uidlis,utilitatem iuuandi protulerunt grado placenditidtj? iam 8i in alrjs operibus ipfe feci,& profiteor mirari me T.Liuium,autore celeberrimu,in hiftoriaru fuarum,quas reperit ab origine Vrbis, quodam uolumine fic orfum:Iam fibi fatis glorio quofitum,^ 60 potuiffe fe definere,ni animus inquies palceretur opere. Profecfto enim populi gentium ui<ftoris,& Romani nominis glorio, non fuocompofuifife illa decuit. Maius meritum eO fet, operis amore, non animi caufa perfeuerafle:& hoc populo Romano profticifife, non fibi.Viginti milia rerum dignarum cura, (quoniam ut aitDomitius Pifo,thefauros opor tct efle,'n5 libros)ex Icdtione uoluminu circiter duum milium, quorum pauca admodum ftudiofi attingunt propter fecretum materio, ex exquifitis autoribus centum, indufimus trigintafexuoluminibus,adiec?ris rebus plurimis, quas aut ignorauerant priores,aut poft ea inuenerat uita.Nec dubitamus multa efte quo 8i nos proterierint. Homines enim fu/ mus, 8C occupati officrjs; fuccifiuiscg temporibus ifta curamus, id eft, nodlurnis , ne quid ueftris putetis ceftatum horis. Dies uobis impendimus.Cum fomno ualetudinem com/ 7® putamus : uel hoc folo promio contenti , quod dum ifta ( ut ait M. Varro) mufinamur, pluribus horis uiuimus.Profecfto enim uita uigilia eft. Quibus de caufis atque difficulta/ dbus nihil aufo promittere, hoc ipfum tu proftas quod ad te fcribimus. Nec fiducia ope/ ris hoc eft , fed indicatura. Multa ualde pretiofa ideo uidentur,quia funt templis dicata. Nos quidem omnes , patrem,te, fratremqj diximus opere iufto , temporum noftrorum hiftoria orfi a fine Aufidrj Baffi, Vbi fit ea quores? iampridem peratfta fancitur. Et alio/ quin ftatutum erat horedi mandare, ne quid ambitioni dedifle uita iudicaretur. Proinde occupatibus locum faueo 8Z pofteris,quos fcio nobifcum decertaturos, Gcut ipfi fecimus cum prioribus.Argumentum huius ftomachi mei habebis, quod in his uoluminibus au/ torum nomina protexui.Eft enim benignum(ut arbitror)& plenum ingenui pudoris, fa/ 80 teri per quos profeceris, non utplerique ex rjs quos attigi fecerunt. Scito enim conferen/ tem me autores, deprehedifle a iuratifsimis 8C proximis ueteres tranferiptos ad uerbum, neque nominatos, non illa Virgilianauirtute ut certarent, non Ciceroniana firoplicita/ te,qui in libris de Republica,Platonis fe comitem profitetur : in confolatione filia: Cram torem , inquit , fequor : item Pan^tium de offierjs . Qu& uolumina eius edifeenda , non modo in manibus habenda quotidie,nofti. Obnoxfj profedlo animi, 8Z infdicis ingent) eft , deprehendi in furto malle quam mutuum reddere, cum praefertim fors fiat ex ufura. Infcriptionis apud Grascos mira felicitas, infcripfere , quod uolebant intelligi fa/ uum. Alrj Ktfflcs? ocfutMuecg , ut uel ladlis gallinacei fperare pofsis in uolumine hauftum. Iam laiMuf&,7rccM<AwTCU)iyx&fi<JlJop,ft.&/zay,7rii'XHicP/ov} inferiptionespropter quas 90 uadimonium deferi pofsic. At cum intraueris , drj dcxCp, quam nihil in medio inuenies.

Noftri

VESPASIANVM PRAEFATIO

Noflri craffiores, Antiquitatu,Exemploru, ArtiumCp quam facetifTimi. Lucubrationem puto, qui Antias ciuis erat 8C uocabatur, Valerius primus afleric : Varro infatyris fuisSe/ fculixem SC Flexibulas.Apud Graecos deffit nugari Diodorus, 81 fc&KicQtiwg hiftcriam fuam infcripfit, Apion quidem grammaticus, hic quem Tiberius C«lur cymbalu mundi uocabat, quum publicas fam« tympanum potius uideripoffetdmmortalitate donari a fe fcripfit,ad quos aliqua coponebat. Me uero no poenitet nullu feftiuiore excogitaffe titu/ iu.Ec nein totuuidear Gr«cos infectari, ex illis nos uelim inteiligi pingedi fingediqjcodi roribus, quos in libellis his inuenies,abfolura operat illa quocp qu« mirando non fatia/ mur, pendenti titulo infcripfilTe: Vr, Apelles faciebat, aut Polycletus : ranquam inchoata femper arte SC imperfecta, ut contra iudiciorum uarietates fupereflet artifici rcgreiTus ad ueniam,uelut emendaturo quicquid defideretur , fi non eflfet interceptus. Quare plenum ucrecunditc illud eft,quod omnia opera tanquam nouiffima infcripfere, SC tancp fingulis fato adempti.Tria non amplius, ut opinor, abfolute qux traduntur infcripta,ilie fecit, qug fuis locis reddam : quo apparuitTummam artis fecuritatem autori p!acuiiTe,£C ob id ma/ gna inuidia fuere omnia ea.Ego plane meis adrjci pofle multa confiteor: nectis fohs , fed Si omnibus qu« «didi : ut obiter cauea iftos HomcromafHgas.Ita enim uerius dixerim, quoniam audio 8C Stoicos ,8C dia!edticos,Epicureos quoq; (nam de grammaticis femper expediam) parturire aduerfuslibellos.quos de grammatica «didi,&fubinde abortus fa/ cere iam decem annis, cum etiam celerius elephanti pariant : Ceu uero nefeiam aduerfus Theophraftum, hominem in eloquentia tantum,ut nomen diurnum inde inuenerit, feri/ pfifife etiam fceminam,& prouerbiu inde natum, fufpcndio arborem eligendi. Non queo mihi temperare,quo minus ad hoc pertinentia ipfa Cenforrj Catonis uerba ponam:ut in de appareat, etiam Catoni de militari difciplina comentanti,qui fub Africano , imo uero & fub Annibale didiciffet militare, ne Africanum quidem ferre potuifTct,qui imperatoc triumphum rcportaflfet,paratos fuiflfe iftos qui obtrectatione aliena: fcienrire famam fibi aucupantur. Quid enim ait in eo uoluminerScio ego qu« feripta funt,fi palam proferaa tur, multos fore qui ufdlitigent,fed rj potiffimu,qui uer« laudisexpertes funt.Eorum ego orationes (Ino praeterfluere. Nec Piacus illepide,cum diceretur Atinius Pollio orationes in eum parare, qu« ab ipfo aut libetis pofl mortem Planci «derentur,ne refpondcre pof fet : Cum mortuis non nifi laruas ludtari.Quo didto fic repcrcufiit sllas,ut apud eruditos nihil impudentius iudicetur.Ergo fecuri etiam cotra uitilitigatores , quos Cato eleganter ex uitfjs 5 C litigatoribus compofuit:quid enim illi aliud quam litigant, aut litem quarrur, exequemur reliqua propofiti. Quia occupationibus tuis publico bono parcendu erar, quid fingulis cotineatur libris huic epiffola: fubiunxi: fumrraiqs cura, ne perlegendos eos haberes, operam dedi.T u per hoc SC airjs pr«fi:3bis ne perlegant : fed ut qusfq? defidera/ uerit aliquid, id tanrum qu«rat,8C fciat quo loco inueniat.Hoc ante me fecit in literis Va/ lerius Soranus in libris quos infcripfit. Vale.

C. PLINII SECVNDIHI

STORIARVM MVNDI ELENCHOS LIBRORVM OMNIVM

trigintafeptem liber unus qui primus. Summatim h*c infunt libris flngulis.

PRimo, pr*fatio operis ad Titum Vefpaflanum C*farem. Item autorum nomina, ex quibus defumpflt ea quas perfequitur libris fex 6C triginta, capita rerum flngula/ rum attingens. Libros

Secundo de mundo, & elementis, & fideribus* Mundum

Tertio primus & fecundus Europs finus. Hadlenus

Quarto tertius Europa finus. Tertius

Quinto defcribitur Africa. Africam

Sexto Aflas defcriptio continetur. Pontus

Septimo de homine, 8C rebus ab homine inuentis. Mundus

Odlauo terreftrium animalium genera. Ad reliqua

Nono aquatilia. Animalium

Decimo uolucrum genera. Sequitur

Vndecimo infedla animalia. Reliant

Duodecimo planta odoratorum. Animalium

Decimotertio planta arborum peregrinarum. Hadlenus

Decimoquarto planta: uitium. Extern*

DccimoquintopIant*arborum frugiferarum. Oleam

Decimofextoplant*arborumfyluellrium. Pomiferas

Decimofeptimo piant* fatiuarum. Natura

Decimoodtauo natura frugum cerealium, ac fludia agricolatoris. Sequitur

Decimonono linum fpartum 8C hortenfia. Siderum

Vigedmo qu* cibis & medicin* in plantis fatiuis conueniant. Maximum

Vigefimoprimo flores 5C coronamenta. In hortis

Vigefimofecundo corona: & medicin* ex herbis. Complelle

Vigefimotettio medicin* ex uino SC arboribus urbanis. Peradla

Vigefimoquarto medicina: ex arboribus fylueftribus. Ne fylua:

Vigefirnoquinto medici'n*herbarum fponte nafcentium. Ipfaquae

Vigefimofexto noui morbi,& medicin* quarunda herbaru per morbos. Senfit Vigeflmofeptimo herbas ali* qu*dam 8£ medicina:. Crefcit

Vigefimoodlauo medicina: ex homine 8C animalibus magnis. Didia: erant

Vigefimonono de medicinae autoribus,& medicin* ex reliquis aialibus Natura

Trigeflmo magia, & medicin* qu*dam per membra. Magicas

Trigefimoprirao medicin* ex aquatilibus. Aquatilium

Trigefimofecundo reliqua ex aquatilibus. . Ventum

Trigeflmotertio metalla auri Si argenti. Metalla

Trigeflmoquarto metalla *ris Si plumbi, 8i artifices srarr). Proxime

Trigefimoquinto piciura,coloresq? 8i pidlores. Metallorum

T rigefi mofexto marmora Si lapides. Lapidum

TrigeUmofeptimogemm*. Vt nihil

Libro fecundo continetur de mundo 8C De motu eius. ca iit

cceleflibus Si terreflribus,Si aerrjs. Cur mundus dicatur. ca. iiii

An finitus fit mundus Si an unus, ca. i De quatuor elementis. ca. v

De forma eius. ca. ii De feptem planetis. ca. vi

De deo

H I S T O

De deo cap.vn

De natura Gdcru errauum SC eoru ambitu De natura Iuns cap.ix (cap.vnr De defe&u folis 81 lun£,& de node cap.x De fiderum magnitudine cap.xi

Quf quis inuenerit in obferuatione codefti caput xii

Dedefeclibus cap.xm

De Iun^ motu cap.xim

Erratiu motus &luminu Canonica ca.xv Que eadem alias altiora, alias inferiora ui/ deantur cap.xvi

Catholica fiderum errantium cap.xvn Quas ratio colores eoru mutet cap.xvm Solis motus & dieru if qualitatis ratio xix Quare Ioui fulmina afsignentur cap.xx Interualla fiderum cap.xxi

Defiderum mufica cap.xxn

De mundi geometria cap.xxm

De repentinis fideribus cap.xxnn

De cometis 5C ccdeftibus prodigns,natura Si fitu3& generibus eorum cap.xxv Hipparchea de fideribus , per exempla hi/ fton'ca3faces3lampades, trabes, bolides3& chafma coeli cap.xxvi

De ccdi coloribus cap.xxvn

De flamma cceli cap.xxvm

De coronis cceleftibus cap.xxix

De circulis repentinis cap.xxx

Pluresfoles cap.xxxr

Plureslunx cap.xxxn

Dierum lux nocle cap.xxxrn

Clypci ardentes Cap.xxxmr

Oftentumcceli cap.xxxv

Dedifcurfuftellarum cap.xxxvi De ftelliscaftoribus cap.xxXvn De aere cap.xxx viii

Dc flatis tempeflatibus cap.xxxix

De ui caniculas cap.XL

Sidera in alrjs iignoru partibus Si tempori/ bus alias influere cap.XLi

Imbriu uentoru,6d nubiu cau Ge cap.XLii De tonitruis Si fulguribus cap.XLin

Qua ratione echo reddatur cap.XLiin

Dc uentis iterum cap.XL v

Naturf Si obferuatioes uentoru cap.XL vi Ventorum genera cap.xLvn

De repentinis flatibus cap.XL vm

Alia prodigiofa genera tepeftatu ca.XLix

I AE LIBER I

Quibus in terris fulmina non cadant cap.L Fulgurum genera 8i miracula cap.Li De obferuationibus cap.Li i

De fulminibus euocandis cap.Li ii

Catholica fulgurum cap.L?m

Quas non feriantur fulmine cap.L v Deprodigiofis,p!uurjs,ladte,{anguine}car/ ne3ferro3lana, lateribus codis cap.LVi De crepitu armorum Si tubarum de coelo audito cap.LVii

De lapidibus e ccelo cadentibus cap.Lvrn Dearcucoelefli cap.nx

De grandine3niue3pruina3nebula3rore cap. De nubiu imaginibus cap.LXi (lx Dc proprietatibus rali in locis cap.LXii De natura terra cap.Lxm

Deforma terra cap.LXim (cap.LXV De antipodib.an flnt , Si aquas rotunditate Quomodo aqua fltterrf innexa cap.LXVi De nauigatione maris Si flum. cap.LXVii Que portio terras habitetur cap.LXvm Mediam efle mundi terram cap.LXix De Gdcru ortus imequalitate. Si de eclipfl, & ubi Aquare cap.LXx

Que ratio diurna: lucis in terris cap.LXXi Gnomonica de eade re , Si horologio pri* mo cap.LXxri

Vbi & quando nuIlE umbra cap.LXxm Vbi bis anno umbra. Si ubi in contrarium caput lxxiiii

Vbi logiisimus dies, Si ubi brcuilsimus ca. Item de horologio capxxxvi (lxxv Quomodo dies obferuentur cap.LXxvn DifferenriEgcntium ratio cap.LXx vm De motu terras cap.LXXix

Dc terra hiatibus cap.LXXx

Signamotusfuturi cap.LXXxi

Auxilia cotra motus futuros cap.Lxxxn Portenta terraru femel uifa cap.LXxxm Miracula terra motus cap.LXXxim Quib.locfs maria receffcrint cap.LXXxv Ratio infuiaru cnafccntiu cap.Lxxxvi Quf 8i qbus tgibus enara funt lxxxvii Quas terras iterruperint maria lxxxviii Quf infulg cotineti adiudx cap.LXXXix Qux terra in totu mari permutat? cap.xc Que terra ipfx fe lorbuerunt cap.xci Quas urbes hauftiE funt a mari cap.xcn De miraculis terrarum cap.xcni

De terris

De ccrrts femper trementibus cap. xcim De infulis fernper fludtuantibus cap.xcv Quibus in terris n5 pluat, Si aceruata terra ru miracula>8£ c*teroru elemetoru xc vi Qua ratiSe a:ftus maris accedat , Si recedat 8i ubi teftus extra rationem cap.xcvn Miracula maris cap.xcvm (cap.xcix Qu* poteftas luna: , Si terrena, 8i marina, Qu*folis,& quare (alfum mare cap.c Item de natura lunae cap.c i

Vbi altifsimum mare cap.cn

Miracula aquaru,fontiu,8£ fluminu ca.cm Igniu Si aquar u iu<5ta miracula , Si de mal/ Denaphta cap.cv (tha cap.cim

De femper ardentibus locis cap.c vi

Ignium per fe miracula cap.c vir

Terra: uniuerfa: menfura,longitudo 8i lati/ rudo cap.cvnr

Harmonica mundi ratio cap.cix

Summa res , Si hiftori* , 8i obferuationes cap.ccccxvn Exautoribus

M. Varrone, Sulpitio Gailo,Tiberio Cfia re imperatore, Q.Tuberoe, Tullio Tirone, L.Pifone,T.Liuio,Cor.Nepote,StarioSe bofo, C*lio Antipatro, Fabiano, Antiate, Mutiano,Cecina, qui de Hetrufcadifcipli' na fcripfit, Tarquitio, L. Aquila , qui item:

Sergio Plauto Externis

Hipparcho, Timarcho,Sorigcne,Pctoflri, Necepfo, Pythagoricis, Poridonio, Cari/ madro,Epigene Gnomonico.Eudidc,Ce/ ranoPhiIofopho,Eudoxo,democrito,Cri todemo,TrafiIlo, Serapide, Dicaarcho.Ar chimede,Oneficrito,Eratofthene,Pythea, Herodoto, Ariftotele,Cteria, Artemidoro Epherio,lridoro Characeno, Theopopo. T Ibro iii cStinentur ritus, gentes, maria.

cap.xr

cap.xn

cap.xm

cap.xim

cap.xv

cap.xvi

NAT VRALIS

Secundus Europa (mus Regio Italia: quarta Quinta regio Sexta regio Obtaua regio De Pado numine

De Italia trafpadana, regio xi cap.xvu Venetia decima regio cap.xvm

Delftria

De alpibus Si gcntibu3 alpinis Illyricum Liburnia Macedonia Norici

cap.xix

cap.xx

cap.xxr

cap.xxu

cap.xxm

cap.xxini

Pannonia, Dalmatia cap.xx v

Mceria cap. xxvi

Infularu Ionq &Adriarici fumma.Oppida gentes xxvi.Summa flumina dara.Sumi motes pr*dari.Summa:infula:.Suroma ea quee intercidere oppida Si gentes.Suma rea Si hiftoria:,& obferuationes cccxxvi Ex autoribus

Turanio GraccuIa,Cor.Nepote, T.Liuio, Catone Cenforio, M. Agrippa, M. Varro/ ne,Diuo Augufto, Varroe Attacino, And/ ate, Hygino, L.Vetere,MeIaP5ponio,Cu rione patre,C*Iio,Arutio,Sebofo, Licinio Mutiano, Fabricio Thufco,L.Attcio Capi tone, Verrio Flacco, L. Pifone, C. Aeliano, Valeriano. Externis

Artemidoro, Alexadro polyhiftore,Thu/ cydide,Theophrafto,Ifidoro, ThcopSpo Metrodoro Sceprio,Caiiicrate. Xenopho te Lapfaceno,Diodoro Syracufano,Nym phodoro,Caiiiphane, Timagene.

Libro mi cotinentur ritus, getes, maria, oppida, montes, portus, flumina, mefu

JL/oppida,portus, montes, flumina,men/ fur£e,DopuIi,qui funt, aut fuerunt.	r*, populi qui funt, aut fuerunt. Epirus	cap.i
De Europa	cap.i	Aitolia	cap. n
Bxric* longitudo Si latitudo	cap.ir	Locri	cap.i ii
Hlfpania citerior	cap.ni	Peloponnefus	cap.mi
Narboncnris prouincia	cap.nir	Achaia	cap v
Italia Tiberis, Roma, Campania	cap.v	Arcadia	cap.vr
De Corrica	cap. vi	Graxia Si Attica	cap.vn
De Sardinia	cap.vii	Theffalia	cap.vm
De Sicilia	cap .vin	Magneria	cap.ix
De Lipara	cap.ix	Macedonia	cap.x
De Locris Italia fronte	cap.x	Thracia	cap. xi Infui*

HISTORIAE LIBER

Infuls inter eas terras, inter quas Creta, Euboea, Cyclades, Sporades, Msotis, Hellefponti , Ponti, Msotidis, Dacis, Sarmatis:, Scythis cap. xn

Infols Ponti cap.xm

Germanis cap.xriii

Infuls in Gallico oceano cap.xv Britannia, Si Hibernia cap.xvi

Gallia cap.xvn

Lugdunenfis Gallia cap. xviii

Aquitania cap.xix

Citerior Hiipania cap.xx

Lufitania cap.xxi

Infuls in Oceano cap.xxir

Vniuerfs Europs menfura cap.xxm Summa oppida Sugentes. Summa flu/ mina clara. Summa montiu clara. Suma infuls qus intercidere oppida Si gentes.

Summa res hiftoris Si obferuationes.

Ex autoribus

M. Varrone, Catone cenforio, M.Agrip/ pa,diuo Augufto, Varr5e Attacino, Cor. Nepote, Hygino, L. Vetcre, Pomponio Mela, Licinio Mutiano, Fabricio Thuico, Atteio Capitone, Atteio Philologo.

Externis

Polybio , Hecatso, Hellanico , Damafte, Eudoxo,Dicsarcho,Timofthene,Epho/ ro, Cratete gramatico , Serapione Antio/ chenfe , Callimacho, Artemidoro, Apol/ iodoro,Agathocle,Eumacho Siculo mu/ fico, Alexandro polyhiftore, Thucydide, Dofiade, Anaximandro , Philtftide Mal/ lote,Dionyfio, Ariftide, Callidemo , Me/ cschmo , Aedofthene , Anticlide , Hera/ elide, Philemone, Menephonte, Pythea, ifidoro, Philonide, Xenagora , Aftyno/ mo, Staphylo , Ariftocrito , Metrodoro, CleobulojPofidonio.

Libro v.contincntur fitus, gentes, ma/ ria, oppida, portus, montes, flumina, rnenfurs populi qui funt aut fuerunt. De Mauritania cap.i

Tingitanaprouincia cap.ir

Numidia cap.in

Africa cap.nn

Cyrene cap.v

Libya Mareotis cap.vi

Infuls circa Africam , Si ex aduerfo Afri/

ese

iEthiopes De Afia Alexandria Arabia

cap. vii cap.vnr cap.ix cap.x cap.xi

Syria, Palsftina, Phoenice cap.xii Idum^a, Syria,Palsftina, Samaria, Afca/ lo,Azotus,Csfarea cap.xm

Iud^a, Galilsa, Hierico, Emmaus, Lyd/ da,Ioppe cap.xini

Iordanis cap.xv

Afphaltites cap.xvi

GcnsEflenorum cap.xvn

Decapolis cap.xvm

Tyrus Si Sidon cap.xix

Mons Libanus cap.xx

Syria Antiochena cap.xxr

Cafius mons cap.xxii

Coele Syria cap.xxm

Euphrates cap.xxim

Palmira cap.xxv

Hierapolis * cap.xxvi

Cilicia , & adiundls gentes , Pamphylia, Ifauria, Homonadu, Pifidia, Lycaonia, Taurus mons,Lycia cap.xxvn Ninus fluuius cap.xxvm

Laodicea, Apamia, Ionia, Ephefus xxix Aeo!is,Troas, Pergamus cap.xxx Infuls ante Afiam, Pamphylium mare, Rhodus, Samus, Chius cap.xxxi Hellefpontus , Myfia , Phrygia , Galatia, Nicsa,Bithynia,Bo(phorus ca. xxxn Suma oppida Si gentes, fumma flumina clara, fumma montiu clara , fumma infuls cxviii. fiimma qus intercidere oppida, liimma res hiftoris Si obferuationes.

Ex autoribus

Agrippa, Suetonio Paulino, Varrone At/ tacino. Cor. Nepote, Hygino, L. Vetere, Mela, Domitio CorbulSe, Licinio Muria no,Cl.Csfare, Aruntio,Liuio filio, Sebo/ fo,Adis triumphoru. Externis Iuba rege,Hecatso, Hellanico, Damafte, Dicsarcho,Bione,Timofthene,Pilonide Xenagora, Aftynomo, Staphylo, Arido tele,Dionyfio, Ariftocrito, Ephoro , Erato fthene , Hipparcho, Panstio , Serapione Antiocheno, Callimacho, Agathocle, Po/ Iybio,Timso mathematico, Herodoto, B Myrfilo

C. PLINII NAT V Myrfilo,Alex5dropolyhifl:ore,Metrodo ro.Eoffidonio, qperiplu aut perihegefim: Sotade, Periandro , Ariftarcho Sicyonio, Eudoxo, Antigene, Callicrate,Xenophon te Lampfaceno , Diodoro Syracufano, Hanone, H imilcone, Ny mphodoro, Cal/ liphone, Artemidoro,Megafthene,Ifido/ ro,Cleobulo,Ariftocreonte.

Libro vi.cotinenturfitus, gentes, ma/ ria, oppida portus, flumina, menfur* populi qui fant aut fuerunt.

Pontus Euxinus antea Axenos cap.i Gens paphlagonuSC Cappadocii cap.n Cappadocia cap.iii

Themiftyr* regionis gentes cap.ml Regio Colchica , Achasi, &c*teri eodem tradlu cap.v

Bofphorus Cimmericus,M*otis. cap.vi cap.vn eap.vui cap.ix cap.x cap.xi cap.xn cap.xm cap.xim cap.xv cap.xvi cap.xvn cap.xvnr cap.xix cap.xx cap.xxi cap.xxn cap.xxin cap.xxim

Gentes circa M*otin Armeniae dua:

Armenia maiot Albania, Iberia Port* Cauca&e Infui* in Ponto Gentes in Scythico Oceano Media,Cafpi* port*

Gentes circa Hyrcanum mare Item ali* gentes Scytharumgentes Fiuuius Ganges Gentes Indi*

Indus fluuius Arh Si iunct* gentes Taprobane infala CapiiTene,Carmania Sinus Perficus,& Arabicus Cafcandrus infula,Parthoru regna xxv Media , Mefopotamia , Babylon , Seleu/ cia cap.xxvi

Flumen Tigris cap.xxvn

Arabia, Nomades,Nabat*i,Omani,Ty/ los 8i Ogyris infui* cap.xxvm

Sinus maris rubri, Troglodytid,& Aethio pici cap.xxix

Multiformes 51 mir* hoim effigies xxx Infui* Aethiopici maris . cap.xxxi De fortunatis infulis cap.xxxir

Terr* per menfuras computat* dige/ ftio cap. xxxiii

RAVIS

Digeftio terrarum in parallelos & umbra* pares cap.xxxmr

Summa oppida cXcv.Sumagetes dlX vi. Suma flumina clara clxxx. Summa montes clari xxxvm.Suma infui* c vm Summa qu* intercidere oppida autgetes cxcv. Summa rcs,& hiftori* Si obferua/ tionesduo m. cc.xmi. Ex autoribus M. Agrippa,VarroeAttacino,Cor.Nepote, HyginOjL. Vetere,MeIa Pomponio, Do/ initio Corbulone, Licinio Mutiano,Clau/ dio C*fare. Arutio,Sebofo,Fabricio Thu fco.Tito Liuio, Seneca, Nigidio.

Externis

tuba rege, Hecat*o, Hellanico, Damafte, Eudoxo, Dic*archo, Betone,Timofthe/ ne, Patrocle , Demodamante , Clitarcho, Eratofthene, Alexadro Magno, Ephoro, Hipparcho , Pan*tio, Callimacho, Arte/ midoro , Apollodoro , Agathocle , Poly/ bio,Eumacho Siculo, Alexandro Polyhi/ ftore,IGdoro, Amometo, Metrodoro, PoffidoniOjOneflcrito, Nearcho, Mega/ fthene,Diogneto , Ariftocreonte , Bione, E>ialdone , Simonide minore,Bafile, Xe/ nophonte Lampfaceno.

Libro vn. continentur gentium mirabi Ies figur*.

Gentium mirabiles Agar*. cap.i

De Scythis 8i aliaru dtuerfltate gentiu if Deprodigiofispartubus cap.m

De mutatioe fexus,5i geminis partub. mi De hoie generado Si pariedi tge £ illuftria exempla a menfibusfepte ad undecim v De conceptibus. Si figna fexus in grauidis pr*uenientia partum cap.vi

De coceptu hominu Si generatioe cap.vn DeAgrippis cap.vnr

Monttruofi partus excifi utero cap.ix Qui fint Vopiici cap.x

Exempla numerofe fobolis cap.xi Exempla fimilitudinum cap.xn

Qu* fit generadi ratio cap.xm

Item de eodem multiplicius cap.xmi De menftruis mulierum cap.xv

Item de ratione partuum cap.xvi Infigniacorporum cap.xvn

Exempla uariaru figurarum cap.xvm Diuerforum morum exempla cap.xix De for

H ! S T O R I AB De fortitudine 82 uelocitate cap. xx Deuifu cap.xxi

De auditu cap* xixn

Exempla patienti» cap. xxm

Memorhs exempla cap. xxirn

Laus C.IuIrj Cacfaris cap. xxv

Laus Pompeq Magni cap. xxvi Laus Catonis primi cap.xxvu

Item de fortitudine cap.xxvnr

De iagenrjs (iue laudibus quorundaab in/ genr]s cap.xxrx

De Pktone5Ennio,VirgiIio,M.Varrone, 82 M.Cicerone cap.xxx

De morum maieftace cap.xxxi

De autoritate cap.xxxn

Dediuinitate cap.xxxiir

DeNafica cap.xxxim

De pudicitia cap.xxxv

De pietate cap.xxxvi

De ardum plurimaru excellentia , Aftrolo gia,Gramatica,Geometria ca.xxxvn Item mira opera artificis cap.xxxvm De feruitijs cap.xxxiX

De praedantia gentium cap.xL

De felicitate fumma cap.XLr

Varia exempla fortunsc cap.XLii

Debisprofcripris, Lucio Sylla, Q. Me/ tello cap.xLin

Ds altero Metello cap.xLim

De diuo Auguflro cap.XLV

Quos beatirfimos di] iudicauerunt xlvi Que uiuente ut deu coli iuilerut ca.XL vir De fpaci]S uitas longiffimis cap.xL vm De uarietate nafcendi cap.xLix

In morbis uaria exempla cap.L

De fignis mortis cap.Li

De his qui elati reuixerunt cap.L ir

De mortibus repentinis cap.Lin

Defepultura cap.Linr

De anima uel de manibus cap.L v

Quje quis inuenerit in uita cap.L vr

In quo primus genciu cofenfus cap.L vri De literis antiquis cap.Lvm

Quandoprimu tonfores Romx. cap.Lix Quando primam horologia cap.LX Summa res 82 hiftoruE 82 obfcruationes Exautoribus (dccxlvii

Verrio Flacco, Cn. GelIio,Licinio Muria/ no,Mutio, Maffurio, Agrippina Ciaudij.

UBER I

M.Ciceroe,Afinio Pollione, Mdfal^Raf fo, Nepote Cor. Virgilio, Ltuio , Cordo, MeItffo,Sebofo,Cor.Celfo,Maximo Va lerio,Trogo, Nigidio Figulo, Pomponio Attico,PedianoAfconio,Sabino,Catbne Cenforio,Fabio Veftale. Externis Herodoto, Ariftea,Betone,Ifigono Crate te, Agatharch ide, Calliphane, Ariftoteie, Nymphodoro, Apollonide, Philarcho, Dam5e,Megafthene,Ctefia,Taur6e, Eu doxo,Oneficrito,Clitarcho,Duride,Arte midorojHipocrate med. Afdepiade med. Hdiodo,Anacreote,Theopcpo,Hellani/ co,Damafte, Ephoro, Epigene,Berofo,Pe tofiri, Necepfo, Alexandro polyhiftore, Xenophote,Callimacho,Democrito,Du illio, Polyhiftore hiftorico, Stratone, qui cotra Ephori theoremata fcripfit, Heradi/ de Potico, Afdepiade qui tragodumena* Philoftephano , Hegefia, Archimacho, Thucydide,Mnefigitone,Xenagora,Me/ trodoro Scepfio, AnticIide,Critodemo. Ibro odlauo continentur animaliu ter reftrium natura pedarim gradientiu. De animalibus terreftribus, elephatorum c5mendatio,82 de fenfii eorum cap.i Quando primum iund:i cap.n

De docilitate eorum cap.m

De clementia eoru, 32 quod pericula iiia in/ telligant,82 de tigridis truculentia ca.mr De intellectu 82 memoria eorum cap.v Quando primum in Italia cap.vi

Pugnse eorum cap.vn

Quomodoc2piantur cap.vm

Quomodo domentur cap.ix

De partu eorum 82 reliqua natura cap.x Vbi nafcantur 82 de dilcordia eoru 82 dra/ conum cap.xi

De (olerria animalium cap.xu

De draconibus cap.xifi

De ferpentibus maximis 82 bois ca. xim De Scythicis aialibus 82 feptentrionalibus De leonibus cap.xvr (xv

De pantheris cap.xvu

De tigridisnatura,82 cameIis562cameIopar dali,82quadoprimuRom^uifa xvm De chao 82 cepho cap.xrx

De rhinocerote cap.xx

De lyncibus 82 fphtngib.82 crocutis, cerco/ B z pitheris

C. PfcfNII NAT V pithccis, Indicis bubus, leucrocutis, cale, tauris Aethiopis, mantichora, monoce/ rote, catoblepa,bafili(co cap.xxi De lupis cap.xxri

Deferpentibus cap.xxin

De ichneumone cap.xxim

De crocodilo 8C hippopotamo cap.xxv Quis primus Roma hippopotamum & crocodilos oftendit, 8C medicina: ab ani/ malibus reperta cap.xxvl

Quas animalia , quas herbas oftenderunt, cerui, lacerti, hirudines, teftudines,mufte/ la, ciconia, aper, anguis, draco, panthera» elephas, urfi, cerui, palumbes, columba» grues,coruus cap.xxvn

Prognoftica animalium cap.xxvm Ciuitates 8£ gentes A minutis animalibus deleta caplxxix

De hyaena 81 crocuta 8£ mantichora, 81 8/ bris 8C lutris cap.xxx

De ranis 8C uitulis marinis 81 flellionibus De ceruis cap.xxxn. tca.xxxi De tragelapho 8£ chamsleonte,6i reliquis colorem mutantibus cap.xxxnr De tarando S£ lycaone 81 thoe xxxim De hyftrice cap.xxxv

De urfisSifcetibus eorum cap.xxxvi De muribus Ponticis 81 Alpinis,& herma/ cqs cap.xxxvir

De Ieontophono,lynce,melibus, &fciuris cap.xxxvm

De uipera,cochleis,S£ lacertis ca.xxxix De canibus cap. xl

Ad canis rabidi morfum crp.XLi

De natura equorum cap.XLir

Deafinis cap.XLiir

De mulis cap.XLiiii

De bubus cap.XLV

Despiboue cap.XLVi

De natura pecorum 81 generatione eorum (cap.XLVir

De generibus lanaru m ueftiu cap.XL vnr De muGmone cap.XLix

De capris 81 generatione earum cap.L De fuibus natura earum cap.Li

Deuiuarrjsbeftiarum cap.Li i

De (emiferis animalibus cap.Lin

De ftmrjs cap. liiii

De leporibus cuniculis cap.Ly

R A LIS

Defemiferis cap.L v*

De muribus & gliribus cap.LVii

Qua animalia quibus locis non fint lyiii Qua aduenis noceant cap.LiX

Summa res 81 hiftoria 8C obferuationes

DCCLXXXVIIL.

Ex autoribus

Mutiano,Procilio , Verrio FIacco,L.Pifo/ ne, Cor. Valeriano, Catone Cenforio, Fe/ neftella,Trogo,A<3io,CoIumella, Virgi/ lio, Varrone, L. Metello Scipione , Cora* Celfo, Nigidio , Trebio Nigro , Pompo/ nio Mela, Manilio Sura.

Externis

Iuba, Polybio, Oneficrito,Iiidoro,Antipa tro, AriftoteIe,Demetrio phyfico. Demo/ crito, Theophrafto, Euanthe , Agriopa q OlympionicaSjHierone rege, Attaio rege, Philometore ite,Ctefia,Duride, Philifto, Archita , Philarcho , Amphilocho Athe/ naso, Anaxipoii Thafio , Apollodoro Le/ mnio,Ariftophae Milefio, Antigono Cy/ mao»AgathocIe Chio, Apollonio Perga/ meno, Ariflandro Athenao, Bacchio Mi/ Iefio, Bione Solenfe, Chorea Athenao, Diodoro Prieneo, Dione Colophonio, EpigeneRhodiOjEuagoeThadojEuphro nio Athengo,Hegefia Maroneo, Menan/ dris Prieneo &Heradeote,Menecrate poe ta, Androcione qui de agricultura fcripfir, Aefchrione qui item, DionyCo qui Mago nem tranftulit,Diophane qui exDionyno epitomen fecit, Archelao rege,Nicandro* Ibro nono cotinentur animaliu aqua/ ticorum hiftoria & natura.

De aquatilium natura cap.i

Quare maxima in mari animalia cap.rr De Indici maris beluis cap.i ii

Qua: in quoq? Qceano maxima cap. mi De tritonum 8i nereidu, 8C elephantorum marinorum figuris cap.v

De balenis 81 orcis cap.vi

An fpirentpifces an dormiant cap. vii

De delphinis 8C eoru natura mirabili vnr De turfionibus fiue tyrfionibus cap.i x De teftudinibus 8i quomodo capiantur Quis primus teftudinesfecare (ca.x inftituerit cap.xt

Tegmenta aquatilium cap.xii

Deuitu

I

HISTORIAE LIBER

De uitulo marino cap.xm

De pifcibus pilo carentibus , 8C quomodo pariant,& quot eorum genera cap.xim De nominibus 3C naturis multorum pifci/ um cap.xv

De auguriis 8£ diuerfi tate pifci u cap. x vi De mugili & alijs pifcibus, 81 quod no rjde ubique placeant cap.xvn

De mullo, 8£coracino,falpa*falmone cap. De exocceto,muribus,po/ (xvnr

lypis,& murenis cap.xix

Digeftio pifciu in figuras corporu ca.xx De anguillis cap.xxi

De captura earu in lacu Benaco cap.xxn De murena natura cap.xxm

De planis pifcibus cap.xxnn

De echeneide, eiusque natura mirabili (cap.xxv

De uarietate natura pifcium cap.xxvi De lucerna pifce 8C dracoe marino xxvii De pifcibus fanguine carentib.ca. xxvm De loligine & feprjs, SCpolypis, & nautilis (cap.xxix

De o2ena,nauplio,& locuflis cap.xxx De cacris,echinis,3£ echinometris xxxi

De uenenatis marinis capjavm

De morbis pifcium cap.xLix

De generatione eorum mira cap.L Item de generatione , 8L qui pifces oua pa / riant cap.Li

De uuluispifcium cap.Lii

De longifiimauita pifcium cap.L m

De uiuarijs oftreorum, 8C quis ea primus inueberit cap.Lim

Quis primus murenarum uiuaria fecerit Decochlearuuiuarqs,6Cquis (cap.L v

primus inftituit cap.LVi

De pifcibus terrenis cap.LVii

De muribus Nili cap.Lvm

De anthia pifce,8£ quomodo capiat; lix De ftellis marinis cap.LX

De dadlylis eorumq? miraculis cap.LXi De inimicitiis & amkitiis inter fe aquatiliu Summa res & hiftorra & obfer/ (lxii uationes dc.l. Ex autoribus Turanio Gracula,Trogo, Meccenate, AI/ fio Flauo,Corn. Nepote , Laberio mimo/ oraphojFabiao.Feneilella, Mutiano, Ae/ Eo Stilone,Statio Sebofo,Meliffo, Sene/ ca,Ciceroe, Macro Aemilio,MefIala Cor/

De cochleis cap.xxxn uino,TrebioNigro,Nigidio.

Depe<ainibus,murice,&concharumge/ Externis

neribus cap.xxxm Ariftotele, Archelao rege, CaUiraacho,

Dediuitrjs marinis cap.xxxim Democrito,Theophrafto, ThrafilIo,He/

Quomodo nafcantur,& ubi, 8t quomodo gefidemo Cydnio,Aiexadro Polyhiftore

inueniantur margarira cap.xxxv T Ibro x. continetur natura 8i hiftorite

De natura purpura 8C muricis ca.xxxvi inanimalium uolatilium.

Quot fint genera cap.xxxvn De natura auium cap.i

Quomodo capiantur cap.xxxvm Dephcenice cap.ri

Ronra quando ufus purpura ca.xxxix De aquilis cap.iir

De pretio earum cap.XL Quando legionum figna effe ccepcrint, 8C

De tingendo Amethyftino, &ex cocco cum quibus fit aquilis bellum cap.iin

byfsino cap.XLi Mirum de aquila cap.v

De pinna §£ pinnothere, 81 aquatilium fen De uulturibus cap.vi

fu cap.XLii Defanquale cap.vii

De fcolopedrisjuulpibus & glanis ca.xm De accipitribus cap.vm

De ariete pifce cap.XLiin De coccycequg a fuogne interimit: ca.ix

De his qus tertiam naturam habent, non Demiluis cap.x

animalium neque fruticum, & de urticis, Digeftioauiumpergenera cap.xr

&fpongqs cap.XL v De inaufpicatis auibus, cornice, coruis,bu/

De caniculis marinis cap.xLvi bone cap.xn

De his qu£ filicea tefla includuntur, & qug De incendiaria aue cap.xm

fine ullo fenfu , & de reliquis fordidis ani/ Dediuina cap.xmi

tnalibus cap.XL vii De auibus incognitis cap.xv

B $ De auibus

C, PLINII NATVRALI S

De auibus rio&urnts cap.xvi

De noctuis cap.xvn

De pico martio cap.xvm

De uncos ungues habentibus & digitos De pauonibus,# quis eos pri/ (cap.xix mus cibi caufa occiderit cap.xx

De gallis, # quomodo caftren£, # de gal/ iinaceo locuto cap.xxi

De anferibus , # quis primus iecur anferi/ num comederit, # de adipe anferino Co/ mageno cap.xxn

De gruibus, ciconrjs, oloribus, #peregrinis auibus,# coturnicib. # de glotte xxm De hirundinib.SC merulis, turdis # durnis, turturibus #palumbis cap.xxmi Quse auium perennes, qug femeftres,qua:

tritnedres cap.xxv

De auibus mira cap.xxvi

Deauibusfeleucidibus cap.xxvn De ibi eap.xxvm

Qua: aues in quibus locis non funt, # qux mutant colorem, # uocem, & de luicintjs De merulis cap.xxx (ca.xxix Tempus auium geniturae cap.xxxr De halcyonibus,# de diebus earu nauiga/ bilibus, # gaurjs , # mergis cap.xxxn De auiu folertia in nidificando, hirundine, argatili.cynamulgis,# perdicib. xxxm De columbis cap.xxxmi

De palumbis cap.xxxv

De pafTeribus cap. Xxxvr

De tinnunculo cap.xxxvn

De uolatu # inceflu auium cap.xxxvm Deapodibus cap.xxx x

De caprimulgis # plateis cap. xl

De ingenrjs auium cap.XLi

De carduele #pfittaco,#auibus qu^ lo/ quuntur cap.xur

De coruorum intelligentia cap.XLin De Diomedeis auibus cap.XLiin

Qax animalia nihil difeant cap.XLV De potu auium eap.XLVi

Dchimantopode,# onocrotalis,# de pe/ regrinis auibus cap.XLVii

De multarum auium nominibus #natu/ ra cap.XLvrn

De nouis auibus SC fabulofis cap.XLtx Quisgaliinas farcire indituerit,de auiarrjs Si quis ea primus infticuerit cap.L

De Aefopi patina cap.Li

De generatione auium, & prster aues que quadrupedes oua pariant cap.Lii

De ouorum generatione, incubatu auium 8i coitu cap.Lf ii

De uitqs Si remedqsincubantiu cap.Lim De augurrjs ouorum cap.L V

Qu^ gallinas optima cap.L vi

De morbis earum Si remedrjs cap.LVif De coceptu Si numero foetus auiu l vm De pauone# anferibus cap.Lix

De ardeolis, & quomodo feruetur optime Qu^uolucrufola animal pa (ouaca.LX riat,# lacie nutriat cap.LXi

De conceptu uipcr$& partus# qua: terre/ drium oua pariant cap.LXii

De generatione terredrium cap.LXiii De uaria generatione animaliu ca.Lxml De murium foetu cap.LXV

De fpina hominis anguem nafei caxxvi Defalamandra cap.LXvn

De qs quse nafcuntur ex no genitis,# qme nata nihil gignunt cap.LXvm

De fenftbus animalium cap.LXix

Auditum # oifacdu ede pifeibus ca.LXX Tacdu comunem eflfe omnibus cap.LXXi Qu;e uenenis uiuant,# qu£e terra lxxiI De cibo# potu quorundam ca.LXXin Qu$ inter fe diffideant,# qua: inter fe con ueniant cap.LXXim

De fomno animalium cap.LXxV

Summa res # hiftorfe Si obferuationes feptingentse uigintiquatuor.

Ex autoribus

Manilio,Corne!io Valeriano, Aedis, Vm/ britio Meliore, MafFurioSabino,Anridto Labeone, Trogo, Cremutio, M.Varrone. Macro Aemilio, MeIifTo,Mutiano, Nepo te, Fabio Pudore, Tito Lucretio, Cor. Cei fo, Horatio Defulonc, Hygino , Sarfenis, Nigidio, Manilio Sura* Externis Ho/ mero,Phcemonoe,Philemone,Boetho,c| ornith ogonia, Hyla q de augurqs Arido/ tele,Theophrado,Callimacho, Aefchylo Hierone, Philometore, Archita,AmphiIq cho Atheniefe, Anaxipoli Thafio, Apollo doro Lemnio, Aridophane Milefio, Anti/ eono Cymeeo, Agathocle Chio, Apolloio Pergameno, Aridadro Athenio, Baebio Milefio

HI storiae liber i

Milefio.BioneSoIenle.Qrarea Athenien : fe, Diodoro Prienaeo , Dione Colopho/ nio,Democrito, Diophane Niraenfe Epi gene Rhodio, Euagora Thafio, Euphro/ nio Athenio, Iuba,Androcione g de agri cultura, Aefchrioe qui item , Dionyfio qui Magone tran(lulit,Diophane qui ex Dio nyfio epitomen fecit, Nicandro , Qneficri/ tovPhilarcho,Hefiodo.

Libro xr, cotinentur hiftorra 82 natu/ raparuoru animalium 32 reptilium. De inferiorum genere cap.i

De iubtilitate natura in his cap.n

Vtrum (piret,an habeat fanguine cap.m De corpore eorum cap.im

De apibus cap.v

Qui ordo natura in eis cap. vi

De uocabulis operis cap. vir

Ex quibus floribus opera fiant cap.vm De amatoribus earum cap.rx

Ratio operis cap.x

De fucis cap.xr

Quse natura mellis cap.xn

Qu^ optima mella cap.xi r

Qra genera mellis in fingulis ca.xim Quomodo probentur mella cap.xv De tertio genere mellis , 82 quomodo apes probentur cap.xvr

Qu& regiminis ratio cap.xvir

De genere apum, 32 qua: inimicaapibus De morbis apum cap.xrx (xvnr De continendis apibus, 82 quomodo repa

rentur cap.xx

De uefpis 32 crabronibus cap.xxr De bombycib. 82 bombyIi,82 necydalo, 82 quis primus bombycinauefte inuenerit De bombyce Coa cap. xxnr (ca.xxn De araneis, 82 generatione earu ca. xxmr De fcorpionibus cap. xxv

De (lellionibus 82 cicadis cap.xxvr Cicad^ubin5(int,82ubi mutg ca.xxvir De pennis iniedlorum, 82 (carabeis, 82 (ca/ rabeorum generibus cap.xxvm De Iocuftis cap.xxix

De formicis noftratibus cap.xxx De Indicis cap.xxxi

De diuerfirate inferorum cap.xxxii De animalibus in ligno 82 ex ligno nafcen/ tibus cap.xxxiii

De aiali cui cibi exitus non efl: xxxmi De tineis 82 culicibus cap.xxxv

Depyrali fiuepyraufla cap.xxxvi

Hiftoria natura animalium per fingula membra cap.xxxvir

De fanguine,82 quorum celerrime ficcetur, quorum non coeat , quorum grauifsi/ tnus, ueltenuifsimus, uel quorum nui/ lus cap.xxxvnr

An in (anguine principatus, 82 de tergore, 82 pilis,82 mammis cap.xxxix

Notabiliaanimalia qus mammis cap.xL De lacle,82 unde cafeus non fiat cap. xu De diuerfitate cafeorum cap.XLii

Differentiamembrorum hominis a rate/ ris animalibus cap.XLiu

Defimiarum fimilitudine cap.xLiin De unguibus cap.XLV

De ungulis cap.XLvr

De pedibus auiu 82 unguibus cap.XLVii De pedib. infedloru a binis ad c. xl vm De pomilionibus 82 genitalibus ca.XLix De caudis cap.L

Deuocibus cap.Li

De agnafcentibus membris, 82 di&a Ari/ (lotelis de uita hominis cap.Lir

De anima 82 de halitu animalium , 82 quse guftata interimant , 82 de uidtu hominis, 82 quibus de caufis no coquatur cap.Li ii De corpulentia augenda uel minuenda , 82 quteguftu famem acfitim fcdent tnit Summa res 82 hiftorra 82 obferuationes duo millia ducenta: feptuaginta.

Ex autoribus

Marco Varrone, Hygino, Scropha, Sar/ fena, Celfo Cornelio, Aemylio Macro, Virgilio, Columella,lulio Aquila g de he/ trufcadifciplina fcripfit,Tarquitio, qui ite, Vmbritio qui item, Catone Cenforio,Do mitio Caluino,Trogo, Meliffo, Fauonio, Fabiao,Mutiao,Nigidio,ManiIio, Opio.

Externis

Ariflotelc, Democrito , Neoptolemo qui melliturgia , Ariftomacho qui iccm, Phili/ (loqui item, Nicandro, Menecrate, Dio/ nyfio qui Magonem tranftulit , Empcdo/ cie, Callimacho, Attalo rege, Apollodoro qui de beftqs uenenatis , Hippocrate, Er i/ philo, Erafiftrato, AfilepiOjThemifone,

B 4 ;PoS

C. PUN

Pofidonio Stoico , Menandris Prienenfe # HeracIiote,Euphronio Athengo,Theo phrafto,Hefiodo, Philometore rege.

Libro xn. continetur de arboribus. De arboru honore, # quado platan? primu in Italia, # de natura earum cap.i De chamiplatano, # quis totonderit uiri/ daria cap.n

De peregrinis arboribus , # malo Afiyria De Indite arboribus, & quando (cap.m primum Roma: ebenus cap.nn

De (pina # ficu Indicis cap.v

De arbore pala , # arboribus Indicis fine nominibus,# laniferis cap.vi

De piperis arboribus , # garyophyllo , # aliis pluribus cap.vn

De macir # faccaro # arboribus Arianis gentis cap.v iji

De bdellio,# arboribus Perfici maris ix De arboribus Perficse infula , # lanigeris arboribus cap.x

De goflampinis # arboribus ex quibus ue ftes fiunt,# quibus modis conftent arbo rum fructus cap.xi

De cofto , # nardo , # differentqs nardi (cap.xn

De afaro,amomo,amomide, # cardamo/ mo cap.xm

De thure Si arboribus thuris cap.xuri De myrrha Si arboribus myrrha cap.xv De generibus myrrha, Si natura,# pretio eius cap.xvi

De maftice, ladano. Si bruta, enhamo, Si ftrobo,# ftyrace cap.xvii

De felicitate Arabia cap.xvui

De cinnamomo Si xylocinnamomo Sica/ fia cap. xix

De iibcinnamo,# cancamo,ac taro ca.xx De ierichato,# gabalio,# de myrobalano De phoenicobalano, & cala/ (cap.xxi mo odorato cap.xxn

De amoniaco Si Iphagno cap.xxm De cypro Si afpalatho,# maro ca.xxim Debalfamo , Si opobalfamo, xylobalfa/ mo ,# ftyrace, Si galbano cap.xxv De panace Si Ipondylio Si malobathro (cap. xxvi

De oleo omphacio cap.xxvir

De bryo Si oenanthe, & de elate arbore, Si

n A t vra l i s

cinnamo caryopo cap.xxvm

Summa res Si hiftoria: Si obferuationes

CCCCDLXXVIIII.

Exautoribus

M. Varrone, Mutiano, Virgilio, Fabiano, Sebofo, Pomponio Mela , Flauio Procu/ lo,Trogo,Hygino, Claudio C«fare,Cor. Nepote, Sextio Nigro q Grxce de medici na fcripfitjCaflio Hemiaa,L.Pifone,Tudi tano, Antiate.

Externis

Theophrafto, Herodoto, Callifth enc,Ifi/ gono, Clitarcho, Anaximene,Duride, Ne archo,Oneficrito,Polycrito,OIympiodo/ ro,Diogneto,Nicobulo,AnticIide,Chara ce MitylensojMenKchmo, Dorotheo, Xenia Athenaeo, Lyco, Anteo, Ephippo, Charea,Demode, Ptolemaeo Lago,Mar fya Macedone , Zoilo item , Democrito, Amphilocho , Ariftomacho , Alexandro Polyhiftore, Iuba, Apollodoro q de odori busfcripfit, Heraclide medico, Archide/ mo item , Dionyfio item , Democle item, Euphroneitem , Obfenide item, Diagora item, lolia item, Heraclide Tarentino,Xe/ nocrate Ephefio,Eratofthene,

Libro tredecimo eotinetur de unguen/ tis Si arboribus maritimis.

De unguentis,# quando primum lunt co/ gnita nobis Si de compofirione cap.i Quod unguentum regale uocetur. Si qua:

diapafmata,# qualiter feruentur cap.n Quanta in unguentis luxuria. Si quando primum Romanis in uiii cap.m

De palmis Si natura earu Si generibus mr De Syri^ generibus cap.v

De terebintho cap.vi

De ficu Aegyptia, & Cypria cap.vir De ceraunia filiqua cap.vm

De Perfica Aegypti,# fpina Aegyptia ix De Pruno 8i arborib. circa Memphin x De gummi generibus Si papyro cap.xi De generibus chartaru,# quomodo char tz fiant , Si de chartarum probatione, SC uitfis, # glutino earum cap.xn

De libris Nums cap.xm

De arboribus Aethiopia; cap.xnn De Atlantis arboribus Si citreis, Si qus in his laudentur,# qua: uituperentur xv Dear

H I S T Q B. I AE De arbore trogete cap.xvi

De arbore loto cap.xvn

De (capo ipfoK radice loti cap.xvm

De paliuro, 82 punico malo, 82 de flore pu/ nicimali cap.Xrx

De Afiae 82 Grteci* fruticibus cap.xx De timelf a (iue chamel£a,52 tragacanthe, 82 de tragio , fiue fcorpione , 82 myrice, 82 brya,82 galla cap.xxi

De euonymo , adrachne, 82 coggigrya, 82 thapfia cap.xxn

De cappari (iue cynosbato aut opheofta/ phyle, 82 de (ari cap.xxnr

De (pina Babylonis regia , 82 de cytifo (cap.xxrm

De frudibus 8 2 arboribus noftri maris, at/ que rubri 82 indici cap.xxv

Summa res 82 hiftoria: 82 obleruationes ccccLXViir. Exautoribus M. Varrone, Mutiano, Virgilio, Fabiano* Sebofo, Pomponio Mela, Fabio, Hygino, Trogo, Proculo, Ci.Cgfare,Cor.Nepote, Sextio Nigro, qui Gr^ce de medicina feri pfit, Cafllo Hemina, L, P ifo ne, Tuditan o, Antiate. Externis

Theophrafto,Herodoto,Callifthene,I(i/ doro, Clitarcho, Anaximene, Duride, Ne/ archo,One(icrito,Olympiodoro,Diogne to,Cleobulo, Anticiide, Charace Mityle/ n*o,Menaech mo,Dorotheo Athenien(e, Lyco,Anteo,Ephippo, Dione, Adiraato, Ptolemxo Lago,Marfya Macedone, Zo ilo ite, Democrito, Amphilocho, Alexan/ dro Polyhiftore, Ariftomachojuba rege, Apollodoro qui de odoribus (cripfit , He/ radide medico , Botrye medico, Archide/ mo item,Dicny(io item, Democlide item, Euphrone item , Mnefide item , Diagora item, lolia item, Heraclide Tarentino, Xe/ noertto Ephefio.

Libro quartodecimo continetur de uiti bus 82 uineis.

De uitiu natura, 82 qbus modis ferat cap.i De generibus uitium cap.ri

Item de uitiam gcneribus,fecundum loco/ rum 32 regionum proprietatem cap.ni Infignia cultura uinearum cap.irrr

De natura uini cap.v

Vinagenerofa cap.vi

Vinatranfmarina cap.vh

Deuino quod uocatur biteon , genera fe/ ptem cap.vm

De dulcium generibus xim cap.ix De deuterrjs 82 fecundarrjs,uini gna tria x Qu£e nuper in Italia generofa uina e(Te eoe perunt cap.xi

De uini obferuatione a Romulo rege po/ fita cap.xit

Qui uini ufus antiquis, 82 de uinis antiquo/ rum cap.xrn

De apothecis,82 de uino Opimiano xim De liberalitate Caelaris in uino, 82 quando primu mi genera uini pofita cap.xv De uinis fi&itrjs cap.xvi

De hydromeli 82 oxymeli cap.xvn

Prodigiofa genera uini cap. xvm

Quibus uinis ad facra uti fas no fit , 82 qui/ bus generibus mufta codiatur cap.xix De picis generibus, 82 refinis, 82 muftis c5/ diendis, 82 de aceto 82 de fece cap.xx De cellis uinarqs cap.xxi

De uitanda ebrietate cap.xxn

Suma res 82 hiftorue 82 obferuatioesD. x, Exautoribus

Cor. Valeriano, Virgilio, Celfo , Catone Ceforio,Sarfennis patre 82 filio, Scropha, Varrone, D.Syllano, Fabio Piftore,Tro/ go,Hygino,Flacco Verrio, Gr^cino Iulio, Accio, Columella, Maflurio Sabino, Fe/ n eftella, T ergilla, M. Adlio Pianco,Flauio Dorfeno,Sc^uola,Aelio,Atteio Capitoe, Cotta Mefialino, LPifone, Pompeio Le neo, Fabiano, Sextio Nigro, Vibio Ruffo* Externis

Hefiodo,Theophrafto,Arifi:ote!e,Demo crito, Attalo rege, Philometore rege, Archi ta, Xenophonte, Amphilocho Athenio, Anaxipoli Thafio , Apollodoro Lemnio, Ariftophane Milefio, Antigono Cymfo, Agathocle Chio, Apollonio Pergameno, Ariftandro Ath enseo, Botrye ite, Bacdb io Milefio,Bione So!efe,Cherea Athenieie, Cherifto item , Diodoro Prieneo, Dione Colophonio, Epigene Rhodio * Euagora Thafio, Euphrone Atheneo,Androdone qui de agricultura fcripfit, Aefchrione qui item, Lyfimacho q item, Dionyfio g Ma/ gonem.tranftulit, Diophane qui ex Dio/ nyfio

C. PLINII &ATVRALIS

nyfio epitomen Fecit, Afdepiade medico, Flauio Dorfeno, Sexu oh, Aelio , Atteio Oneficdtojuba rege, Capitone,Seftio Nigro, Vibio RufFo,-

Libro quintodecimo continetur de na/ Externis

tura frugiferarum arboru& cultaru, Heficdo,Arifi:otele,DcrnocMo, Hierone Natura frugiferarum arborum cap.i rege, Archita, Philometore rege, Attalo re De oleo cap.ir ge, Xenophonte, Amphilocho Athenaro,

De natura oiiufc&olex incipietis cap.m AnaxipoiiThafio, Apollodoro Lemnio,

De natura olei cap.mi Ariftophane Milefio, Antigono Cyrneo,

De cultura oliuarum cap.v Agathocle Chio , Apollodoro Pergame/

Deieruandis oliuis, St quomodo facien/ no,Ariftadro Athenaeo, Bacchio Milefio, dum oleum cap.vi Bione Solefe, Chorea Athenio, Cheriflo

De oleo Faditio cap. vir ite,DiodoroPrieneo,DioncColopho;o,'

De amurca cap.vm Epigene Rhodio, Euagora Thafio, Eu/

Pomoru omniu genera St natura cap. ix phranio Athenio, Androcione q de agri> Nucu pinearu genera quatuor cap.x cultura(cripfit,Aefchriocqite,Dionyfioq Demalocotoneo cap.xi Magone tranftulit,Diophane qui ex Dio

De perfico genera quatuor cap.xn nyfio epitome fecit, Afdepiade med.Erafi De pruno genera undecim cap.xnr ftrato ite, Comiade q de coditura uini, Arf Dc diuerfis generibus malorum, genera ui ftomacho,qui item,Hicefio qui item, The ginti nouem cap.xirn mifone medico, Gneficrito, Iuba rege.

De piris& infitorum uarietate cap.x v T Ibro xvr. continentur fylueftrium ar

De pomis feruandis cap.xvi JL^borum naturae.

De cotoneis punicis,piris, St (orbis, St uuis Gentes fine arbore , St miracula in fepten/ feruandis cap.xvir trionalis regionis arboribus cap.r

De ficis, genera uiginti nouem cap.xvm De Hercynia (yluae magnitudine cap.ir De caprihco St caprificatione cap. xix De glandiferis cap.nr

Dc mefpilis & eoru gntbus tribus cap.xx De ciuica corona , St qui frondea corona Dc forbis genera quatuor cap.xxi donati cap.nir

Denuceiuglande cap.xxn De glande genera trededm cap.v

De caftaneis genera odio cap.xxnr De fagina glande, reliquis glaridibus , St De filiquis , 8t carnofis pomis, 8t moris, 8C carbone, 8t paflu porcofiim cap.vi

de acinis &baccis cap.xxim De galla, 8t quam multa praeter glancicni

De cerafis genera odo cap.xx v eaedem ferant arbores cap.vif

De corno Sdentifco cap.xxvr De cachrye 8C cocco grano , 8t agarico,S£

De generibus (iiccoru,& de odore xxyii fubcre cap.vur

De fuccis frnduu St arboru, St coloribus. Quarum fint in ufu cortices cap.ix St odoribus, St natura pomoru. St de co/ ' De fcandulis St pinu , pinaftro, abiete, p i/ mendatione Fruduum cap.xxvm * ceaq?Jarice,neda,taxo cap.x

De myrto, genera eius xi cap.xxTX ’ Quibus modis fiant genera picis , & quo/

De lauro genera trcdccim cap.xxx modo fiat ccdriu,& de fpifia pice quomd SumaresSihiftorif & obferuatioes dxx do fiat. Si qbus modis refina coquat'1 xi Ex autoribus De sopifia , St fapio , St quarum arborum

Feneftella,Fabiao,VirgiIio,Cornelio Va> materia in pretio cap.xn

leriano,Celfo,Catoe Cenforio,Sarfcnnis De fraxino genera cius quatuor cap.xn I patre St filio, Scropha,M. Varroe,D.Syl/ De tiiia,generaeius duo cap.xml ^

lano, Fabio Pidore,Trogo,Hygino,Fiac/ De aceris generibus decem cap.xv co Verrio, Graecino, Attico, Iulio Sabino, De brufco,SS mollu(co,& ftaphylodedro, Tergilla,CottaMefialino, Columella, L. 8t buxo, genera tria cap.xvi

Pifone, Popeio Leneo, M. Adio Planco, De ulmo genera quatuor cap.xvii

Dearbo

HIS TOR f;AE: De arborum natura per (Itus cap.xvnr Diuifio generum cap.xix

Quibus folia non decidant, Side rhodo/ dendro cap.xx

Item quibus folia non decidant, Si quibus non omnia folia cadant , Si quibus locis nulli arborum cap.xxr

De natura foliorum cadentium* Si quibus foliorum uarrj colores cap.xxir De populo tria genera, Si quoru foliorum figura mutetur cap.xxm

Quas folia uerfentur omnibus annis , qu^ foliorum e palmis cura8i ufus , Si folio/ rum mirabilia cap.xxnrr

De ordine natura in fatis, 8d de flore arbo/ rum,Si coccptu, Si germinatione. Si par/ tu,& quo ordine floreant cap.xx v

De corno, Si quo tempore qu xcp ferant,8i quas frudum no ferant , SC qu& infelices exiitimantur , Si quas facillime frudum perdunt, quibus frudus antequa folium oafcantur cap.xxvi

De biferis Si triferis, & qua: celerrime fe ne/ fcant,Si de statibus earum cap.xxvir De moro cap.xxvm

Defylueftribus cap.xxix

De buxo, 8i faba Grasca fiueloto ca.xxx De ramis Si cortice, Si radicib.arbo.xxxi De prodigiofis arboribus , 8i quibus mo/ dis fponte nafeantur, 8i quod non omnia ubiq$ nafeantur, Si qu« non alibi nafcan/ tur arbores cap. xxxn

De cypreflb,^ qd ex terra noua aliqua fle pe nafcant? quf in ea an no fuerut xxxirr De edera cap. xxxmr

De edera qu£ uocatur fmilax cap. xxx v De aquaticis calamis Si frucicib. xxxvi De falice,gna eius vm.Si qu? prater falice fint utilia ligaturis, Si de rubis xxxvii De fuccis arborum, Si natura materiarum. Si de caedendis arboribus cap.xxxvm De larice 8£ ab iete,Si fapino,8i ceteris hu/ iufmodi arboribus cadendis xxx x De materrjs,de magnitudine arborum, Si quae cariem Si ruinam non fenriunt,8i de perpetuitate materiarum cap. xt. De teredinibus crp.XLi

De materijs architedi, Si qug materies ad qd utilis, Si q firmior materia in tedu xt n

t I B-E R I

Deglutinanda materia* Si lignisfedilibus caput XLiir

De arborum aetate , Si qux genera arbo/ rum minime durant.Similiter de urico SC Druidibus cap. xuiii

Summa res Si hiftorra Si obferuationes centum trigintaquinqj:

Ex autoribus

M. Varrone, Fceciale, Nigidio, Cor. Ne/ pote, Hygino, Maflurio, Catone, Mutia/ no,L. Pifone, Trogo, Calphurnio Baffo, Cremutio, SeftioNigro,Cor.Boceho, Vi druuio,Gracino.

Externis

Alexandro Polyhiflore, Hefiodo, Theo/ phraflo , Democrito , Homero , Timaeo mathematico.

Ibro xvii. continentur fatiuarumae cultarum arborum natu ra.

Arborum pretia mirabilia cap.i

De natura coeli ad arbores, Si qua partem coeli fpedare debeant cap.n

De focietate coeli Si terra ad arbores ca.m De qualitate regionum cap.irir

Genera terrarum cap.v

De terra qua Britannia SI Gallia amat vi De Gracoru circa hanc dodrina cap. vir De terrarum generibus cap.vnr

De cineris u(ii,8i de fimo , S! qux fata ube/ rioiT terra faciant Si quas urant cap.i x De fatiene arborum, Si quod auulfione na fcuntur arbores cap.x

De transferendis femfnarrjs, 8i ulmis feren dis. Si ferobibus cap.xr

De interuallis plantandarum arborum, Si umbris , Si ftiUicidqs , Si ubi plantari de/ beant cap.xn

Qua? arbores tarde crefcant, Si qu$ celeri/ ter,8i de fabina cap. xm

De farione arboru*& infitioe,8i quo inuen ta fit tenera inferendi emplaftrario xirii De uite inferenda cap.xv

De emplaftratione cap.xv*

Exemplum huius rei cap.xvrr

De cultura talearu, 8i quibus temporibus infitiofiat cap.xvnr

Qu£E arbores focietate gaudeat, 8i de difei plina ablaqueadi 8i accumulandi ca.xix De falido 8i harudioeto, Si ceteris exduis ad perticas

c. PLisn

ad perticas, palos cap.xx

De culturis, 8i difciplina excolendarum u i/ nearum cap.xxi

D" fulco,8i uinearu putatione cap. xxu Ratio arbuftorum cap. xxm De feruandis uuis,8i morbis arb. xxim De uarrjs prodigrjs fiue oftentis in arbori/ bus , deque oliueco publicam uiam olim tranfgreffo, cap.xxv

Deremedqsmorboruarboru cap.xxvr De caprificatione 8i ftercoratione xxvii De diuerfis medicamentis arborum cotra uenenata anima!ia,Si contra formicas, Si contra noxia animalia cap.xxvm Summa res & hiftori^ , Si obferuationes quingenta oftoginta una.

Ex autoribus

Cor.nepote, Catone Cenforio,M. Varro ne,Ceifo, Virgilio, Hygino, Sarfenis pa/ tre 8i filio , Scropha , Calphurnio Baflo, Trogo, Aemilio Macro , Grrecino, Colu/ mella* Attico Iulio,Fabiano,Sura Manilio Dorfeno Mundo, C.Epidico,L.Pifone.

Externis

Ifidoro,Theophrafto,AriftoteIe, Demo/ crito,Theopopo,Hieroe rege,Atta!o rege Philometore rege,Archita,Xenophonce, Amphilocho Athenrenfc,AnaxipoliTha fi o, Ap ollodoro Lem nio, Ari ftophae Mi/ lefio, Antigono Cyrneo, Agathocle Chio Apollonio Pergameno , Bacchio Milefio, Bione, Chorea Atheniefe,Cherifto item, Diodoro Prienneo, Dione Colophonio, EpigeneRhodio,EuagocThafio,Euphro nio Athenio, Androcione qui de agricul/ tura fcripfit,Aefchrionequii'tem, Lyfima/ cho qui item,Dionyfio qui Magone tran/ ftulit,Diophane q ex Dionyfio epitomen fecit, Ariftandro qui de portentis.

Ibro xvm.contineturde agricultura. Quod antiquis maximum ftudium a/ gricultur^ fuit , S i de hortorum fingulari diligentia cap.i

Qua? corona prima Romte cap.n

De iugere,Si adtu, 61 legibus circa pecora. Si quoties Si quibus teporibus fuitfum/ mauilitas annona, Si qui agricultura ii/ luftres cap. m

Ratio de agricultura cap.im

ATVRAlfS

Laus agricolarum , 8i qua; obferuanda in agro parando cap.v

De uillaru pofitione,8i p recepta antiquo/ rum de agro colendo. cap.vi

Dc frugum generibus 8i natura cap.vn Non omnia frumeti genera ubiqj nafei, 8i deTeliquis in oriente generibus cap.vm Depiftorrjs Si molitura, Si farina cap. ix De fimilagine,filigine,8i aliis generibus, 8i depiftura cap.X

De fermentis, 8i panis faciendi ratio, 8i ge/ nera, 8i quado primum piftoresRom#, Si de cribris 8i alica cap.xi

De leguminibus cap.xn

De rapis,8i napis Amiterninis cap.xm De lupino cap.xnn

De uicia Si eruo cap.xv

De foenogra?co, Si farragine, Si de ocimo* 8i medica, 8icytifo cap.xvi

De uitqs frugu Si remedr]S , Si qd in quo/ que terree genere debeat feri cap.xvn De prodigiis frugum. Si arandi difc/plina, 8i uomerum generibus cap.xvm De tgibus arandi, Si iuntftione bou xrx De occando,$i quoda arationis genere. Si de iteratione, Si refc&ione cap.XX De cultura terns cap.xxi

Exepla diuerfaru terraru, Si lumma fertili/ tate,Si bifera uite,et aqru differetia xxu De qualitate terras 8C ftercoratione xxin De bonitatefeminu,Si diiciplina feminan/ di, Siquantu ex quoq? genere frumeti in iugero ferendu,Siteporib.ferendi xxim Digeftio lydcru in nocftes 8i dies ca. xx v Replicatio totius cultura Siqd quoqjmen fe in agro fieri oporteat cap.xxvc Ne agricola? alpiciat ftelias,{ed magis tem pora ferenda frugis , Si ortus occaiusq? fideris in quibufdam herbis. Side ftella/ rum ortu Si occafu cap, xxvii

De pratis Si regatioe prati,8i cotib. Si falci bus, Si deferiprio frugu Si fideru xxvih De tempeftatibus utriuiqj temporis, 8d re/ medqs fterilitatum cap.xxix

De mefife, 8i tritico, Si palea,- Si frumento feruando cap.xxx

De uindemia 8i autumni teporib. xxxi De lunari ratione cap.xx xn

De uentorum ratione cap.xxxm Deli

*1

HISTORIAE LIBE&”

De limitationeagrorum cap.xxxnn Prognofticatempeftatum cap.xxxv Summa res Si hiftoria Si obieruationes hmlx. Ex autoribus

Maflfurio Sabino, Caftio Hemina, Verrio Flacco, L.Piione, Cornelio Celib,Turan/ nio Graecula D.Syllano,M. Varrone,Ca tone Cenforio,Scrofa,Sarfenis patre & fi/ lio, Domitio Caluino , Hyoino , Virgilio, Trogo,Ouidio,Gracino,ColumeIla,Tu/ berone.L. Aruntio qui Grace de ?ftris icri pfit,Cafare dictatore qui ite, Sergio Pau/ lo>Sabino, Fabiano, M.Ciceroe,CaIphur nio Baffo, Atteio Capitone, Manilio Su/ ra, Actio, qui praxidica Externis Hefiodo , Theophrafto , Ariftotele , De/ tnocrito, Hierone rege, Philometore rege, Attalo rege, Archelao rege, Archita, Xe/ nophonte, Amphilocho Athenaeo, Ana/ xipoiiThafio,AriftophaneMilefio,ApoI iodoro Lemnio, Antigono Cymao, Aga/ thocle Chio, Apollonio Pergameno, Ari/ ftandro Athenio, Bacchio Milefio,Bione Solenfe ; Charea Athenienfe , Charifto item, Diodoro Prieneo, Dione Coiopho/ nio , Epigene Rhodio , Euagora Thafio, Euphronto Athenao, Androcione qui de agricultura fcripfit, Aefchrionequi item, Lyfimacho qui item, Dionyfio qui Mago nem traftulit , Diophane qui ex Dionyfio epitomen fecit, Thalete , Eudoxo, Philip/ po,Dofitheo,Parmenifco,MeIitone, Cri/ tone,Oenopide,Zenone,Eud:em5e,Har palo, Hecatao, Anaximandro, Sofigene, Hipparcho,Arato, Zoroaftre,Archibio.

Libro decimonono continetur lini na/ tura,& mirabilia.

De lini fatioe,& generibus eius, 8£ quomo/ do perficiatur, Si de mappis, 8C lino no ar/ dente, 8£ qn primu in theatris uela cap.i De fparti natura, 8i quando primum ufus eius,& quomodo perficiatur, 8C qua fine radice nafcantur,SCuinant cap.n

De mify,& tuberibus, & de fungis pezicis, laferpitio , SC magydari , Si rubia, & radi/ cula cap.m

De hortoru cura,8£ digeftio terra nafcen/ tium prater fruges SC frutices cap.nn Natura 8C genera , Si hiftoria naftentiu in

hortis rerum cap.v

Dehortenfium herbaru radicibas,folrjs, floribus,coloribus cap.vr

Quoto die quaque herba nafcuntur faex,

8i quomodo quaque formentur uel di/ gerantur, Si quoru fingula genera funt, di quorum plura cap.vn

Natura Si genera,& hiftoria, ad coditneti ta in horto fataru reru xlvi. cap. vnr De fceniculo 8i cannabe cap.ix

De morbis hortorum, Si remedia circa for micas , erucas. Si culices cap.x

Qua magis fint fortia uel minus, Si quibus Ratio rigandoru (lalia aquf .pfint ca.xi hortoru, Si qua: translata meliora fiat. Si defuccishortefioru,8ifaporibus ca.xn . Summa res Si hiftoriasSi obieruationes.

Ex autoribus (m. c. xliiii M.Adlio PIanco,M.Varroe, D. Syllano Catone Ceibrio, Hygino, Virgilio, Mutia no,CeIfo, Columella, CalphurnioBaftb, Manilio Sura,Sabino,Tyroe,Ltcinio Ma cro,Q. Hirtio, Vibio Ruffo,Cefennio qui cepurica fcripfit, Caftritio ite, Firmo item. Petitio. Externis

Herodoto, Theophrafto, Democrito, Ari ftomacho, Menandro qui biochrefta feri/ pfit,Anaxilao.

Libro uicefimo cotinentur medicina ex his qua in hortis (eruantur.

De cucumere lylueftri Si elaterio cap.i De anguino cucumere fiue erratico , Si de fatiuo,S£ de pepone cap.n

De cucurbita lylueftri,& rapo cap.nl De naporum differentiis,# rhaphano fyl ueftri,# de rhaphano iatiuo 8i paftinaca De ftaphylino fiue paftinaca, & (ca.im gingidio,# fifere,# fefelli inufa,SJ de ce De porro fedliuo,# capitato, (pe cap.v Si de allio cap.vr

De lacftucafyluatica fiue caprina, & efopo SC ifati, Si lacftuca fatiua cap.vn

De generibus beta , Si intubis, SC cichorio. Si feri, genera duo cap.vm

De braffica,# lapfana,#debraffica mari/ na,# fcilla,de bulbis, Si bulbine cap.ix De afparagis Si corruda, & libyco 8i ormi/ De apio, 8i apiaftro,# helio/ (oro ca.x felino,# oreofelino cap.xi

C De pe

c. nisu NA

De petrofefitlb & ocimo cap.xn

De fylueftri ocimo,# eruca, nafturtio,#ru De mentaftro,# menta,# (taca.xm pulegio # nepeta,# de cumino ca. xim De cumino Aetiopico , quod urina git,# de cappari , X de liguftico fiue pa/ nace,# cunila bubula ca.xv

Item de cunila bubula , gallinacea fiue ori/ gano heracleotico,cunilagine molli, liba/ notide,cuniIa fatiua,# montana cap.xvr De piperiti , X origano , X oniti prafio , X tragorigano, X heraclio,& lepidio: X de gith, fiue melanthio, X anifo cap.xvn De anetho X fagapeno,# de papaucre al/ bo X nigro-, & quomodo fuccus herba/ rum colligendus eli,# de opio ca.xvm De erratico X ceratiti , X glaucio fiue para/ lio,# heradio fiue aphro,# de diacodio X tithymalo. cap.xix

De portulaca fiue peplio, coriandro, et atri plici cap.xx

De malua , malope , X althea, X lapatho, X oxylapatho, X hydrolapatho,# hip/ polapatho,# bulapatho cap.xxi De finapis tribus generibus , X marrubio, X lerpyIIo,#fifymbrio fiue thymbrio,# de lini femine , et blito cap.xxn

De meu , X fceniculo, et bippomarathro uel myfineo X cannabi, X de ferula X car Confedlio theriac£e,copoG/ (duis xxni tio medicaminis Antiochi cap.xxnii Suma medicina X hiftoria X obleruatio/ nes mdc vir. Ex autoribus

Catone Cenlbrio,M.Varrone, Pompeio Leneo, Gallione, Hygino, Seftio Nigro, q grace {eripfit , Iulio BafiTo qui item, Cellb, Antonio Caftore Externis. Democrito,Theophrafto.Orpheo, Me/ nandro qui biochrefta fcripfit, Pythagora Medicis

Nicadro, Hippocrate, Chryfippo,DiocIe, Ophione, Heraclide, Hicefio , Dionyfio, Apollodoro Tarentino, Apollodoro Cit/ tienie,Praxagora,Pliftonico, Medio, Di/ euche, Cleophanto,Philifttone,Afclepia/ de, Crateua, Petronio Diodoto, IoIIa,Era/ fiftrato, Diagora, Andrea, Mnefide, Ept/ charmo , Damione , Dalione , Sofimene, Theopolemo, Metrodoro, Solone, Lyco,

TVRALIS

01ympiadeThebana,Phyllino,Petridio, Midrione,GIaucia, Xenocrate.

Ibro uigefimoprimo continentur flo/ rum X coronamentorum natura:

De natura florum , # coronamentoru, de mira florum uarietate cap.r

De ftrophiolo ferto, X q primu flores mi/ fcere coeperint, X quando primu corolla inuenta uel appellata, X quare cap.ir Quis primum coronam folrjs aureis X ar* genteis dedit , X de honore coronarum apud antiquos , X de Scipionis honore, X de padtilibus coronis»# Cleopatra: re gina fadto cap.nr

De rofa in coronis, X de generibus eius, X ubi feratur cap.im

De lilio tria genera , X ratione ea inferendi De uiolis,# de caltha, Si baccare (cap.v combreto,afaro,& croco cap.vr De floribus antiquis,# de odoramentoru diuerfitate,laliunca#polio cap.vn Deueftium amulatione cum floribus,# amarantho , X chryfocome fiue chryfiti (cap.vm

De honore coronaru,# cyclamino,# me/ liloto # trifolio, tria genera eius cap.ix De origano , thymo , # meile Attico , X coniza,# Iouis flore , # helenio,# abro/ tano,# Ieucanthemo cap.x

De amaraco uel fampfucho,# nyftigajto # meliloto, # uiola alba et Codiamino,# de fylueftribus bulbis , # heliochryio,# lychni, et de herbis citra mare cap.xi De cura apum , # pabulo, et morbis earu #remedqs cap.xn

Deuenenato meile , X de remedrjs mellis uenenati,# mellis infani cap.xni De meile quod mulca: non attingunt, et al/ uearrjs, #cura eorum,fi famem fentiunt apes, et quomodo cera fiat cap.xiui De herbis (ponte nalcentibus, # aculeatis De carduo, ac helxine,# tribulo (cap.xv #anchufa cap.xvr.

De differentia herbarum per folia, # qua herba: toto anno floreant , et haftula re/ gia # piilana,# de gladiolo cap.xvr r De iunco genera fex, #de cypero #de medicamentis eorum # de cypiro # odo - rato iunco cap.xvm

Ex rola

HI S T O R I AE Exrofa medicina:, & de lilio, & de narcifio. Si ex uiola, & de baccare, et combreto, & afaro cap.xix

Pe nardo gallico,& de croco medicina,# crocomagmate , & faliuca, et polio, & iri. Si holochryfo,# chryfocome 8i meliloto De trifolio,et thymo, SI hemero/ (ca.xx calle, 82 de helenio Si abrotono cap.xxr Exleucanthemo& fampfucho medicina cap.xxri

De anemona medicinae cap. xxm

Ex oenanthe medicins cap. xxinr

Ex heliochryfo medicina: cap. xxv

Ex hyacintho Klychnide medicinae cap. Ex uincaperuinca medicina (xxvr # rufco,bati,& acino ca.xxvn

Ex colocafia medicina cap.xxvm Ex anthalio medicina cap.xxix

De parthenio medicina cap.xxx De jftrychno medicina cap.xxxi Decorchoroetcnico cap.xxxn

Deperfoluta cap.xxxin

De menfiiris 8i ponderibus cap.xxxim Summa medicina hiftorfe SC obferuatio/ nes feptingent^ triginta.

Ex autoribus

Catone Cenforio,M. Varrone, Maffiirto Antiate, C. Helio Veftino . Vibio Ruffi/ no, Hygino , Pomponio Mela, Pompeio

_ Leneo, Cornelio Celfo,Calphurnio Bafifo P.Largio, Licinio Macro, Seftio qui gr^ce lcrip(it,IuIio BafFo qui item, Antonio Ca/ ftore.

Externis

Theophrailo , Democrito, Orpheo, P y/ thagora,Magone,Menandro qui biochre fta FcripiinNicandro, Homero, Hefiodo, Mufieo, Sophocle, Anaxilao.

Medicis

'f Mneftheo qui de coronis,Caliimacho qui ite, Phaniaphyfico, Simo, Timarifto,Hip pocrate,Chry(ippo,Diode,Ophi6e,He/ radide , Hicefio , Dionyfio , Apollodoro cittienfe,Apollodoro Taretino, Praxago/ ra,Pliftonico, Medio, Dieuche, C leoph an to,Philiftione,Afdepiade,CrateHa,Petro nio Diodoto, lolia, Erafiftrato, Diagora, Andrea,Mnefjde, Epicharmo, Damione, Dalione,Sofimene,Theopolemo7Metro

LIBER f

doro, Solone, Lyco, Olympiade Theba/ na, PhyllinojPetreio, Midione, Glaucia* Xenocrate

Ibro xxii. continetur de autoritate herbarum

Degentibus herbis forma: gratia utenti/ bus cap.l

Quod herbis uefles inficiantur cap.n De corona graminea cap.m

De raritate eius cap.im

Qui foli corona ea donati cap.v

Qui folus centurio coronatus cap. vi Medicins ex reliquis ornamentis, 51 eryn/ ge cap.vir

De herba qua centu capita uocat cap.viit De acano 51 glycyrrhiza cap.ix

De tribulo & generibus eius, 8i medicinis cap.x

De ftcebe Si medicinis eius cap.xi De hippophye,hippope. Si medicinis ea/ rum cap.xn

De urtica Si medicinis eius cap. xiil De lamio Si medicinis eius cap.xmi De fcorpione, generibusque ac medicinis eius cap.xv

De Ieucacantha,& medicinis cap.xvi De helxine,perdicio, parthenio, fiderice,8£ medicinis eius cap.xvn

De chamcdeonte , generibus ac medicinis eius cap.xvn i

De coronopo,& medicinis eius cap.xi x De anchufa,&pfeudanchufa,& medicinis earum cap.xx

De onocheIo,anthemi,Ioto, Sdotometra, heliotropio,tricocco,&adianto fiue calli tricho cap.xxi

De picride, thefio, afphodelo, halimo, acantho,& buprefti,daphobofco, fcan/ dice, iafione, &de caucalidc, fio, fillibo, fcolymo,fiue limonio, foncho,condrilIo fiuecondrilli,&boIetis cap.xxn De fungis,& filphio,# delafere ca.xxm De natura mellis Si aqua mulfa,& quare genere ciborum mores immutetur, Si de tnelitide,&cera : 8i contra compofitioties medicorum cap.xxim

Medicina: ex frugibus cap.xxv

Summa medicina Si hiftori* Si obferua/ dones dccccvi,

C 2 Ex au

c. PLINII NATVRALIS'

Ex autoribus

lifdem quibus priore libro , & prster eos Chryfcrmo,Eratofthene, Alcso,

L ibro xxni continetf de cultis arborib. De medicinis uuarum recentium,# de farmentis uuaru,# uinaceis,# deuua the riace,# de uua paria,# aftaphide,et afta phifagria, pituitaria, # labruica, Si de u i/ te alba,# nigra, et de muftis,# uini gene/ ribus,# aceto cap.i

De aceto fcillino,# oxymelle, Si fapa,# fe ce uini,aceti, 8i faps cap.n

De oleis 8i foliis oles, flore Si cinere, Si de oliua alba Si nigra, Si de amurca cap.m De folrjs oleaftri, Si oenanthino oleo,# c i/ cino, Si amygdalino , Si laurino , Si myr/ teo , chamsmyrfino , Si cupreflino, Si c i/ treo, Si caryno cap.im

De myrobalano palma, Si de palma elata Medicins ex finguloru generum (cap.y flore,foIrjs, frudlu, ramis, cortice, ligno, fucco, radice, cinere cap.vi

De piris Si eoru obferuationibus , Si de fi/ coru obferuatione,# caprifico Si erineo. Si aliorum generibus medicins cap.vir De pineis Si amygdalis , Si nuce auellana, Si de nuce iuglade,# de piftacrjs,# cafta neis, filiquis, cornu , Si unedone, & lauro De myrto fatiua,# myrtidano (cap.viir Si myrto iylueftri cap.ix

Summa medicins# hiftoris Si obferua/ tiones mccccxix.

Ex autoribus

C.Valgio, Pompeio Leneo,Seftio Nigro qui grsce fcripfit.Iulio Baflfo qui item, An/ tonioCaftore,M. Varrone, Cornelio Gei fo, Fabiano Externis

Theophrafto, Democrito, Qrpheo, Py/ thagora, Magone , Menandro qui bio/ chrefta fcripfit,Nicandro,Homero,He> fiodo,Mufeo, Sophocle, Anaxilao. Medicis

Mneftheo, Callimacho, Phania phy fico, Simo,Timarifto,Hippocrate,Chryfippo DiocIe,Ophione,Heradide, Hicefio,Dio nyfio, Apollodoro Cittienfe, Apollodoro Taretino,Praxagora, Pliftonico, Medio, Dieuche,Cleophanto,PhiIiftione, Afele/ piade,Crateua , Petronio Diodoto, lolia.

Erafiftrato , Diagora , Andrea , Mnefide, Epicharmo Damione , Dalione, Sofime/ ne,Theopolemo, Metrodoro, Solone, Ly co, Olympiade ThebanaiPhyIlino,Petri/ . no, Minione, Glaucia, Xenocrate.

Libro xxiiii continentur medicing ex arboribus fylueftribus Medicinsex arboribus fylueftribus cap.i Lotos cap.ir

Glans cap.m

De cocco ilicis,# galla, & uifco, pilulis, glan de,# de cerri radice,# fubere cap.irir De fago,#cuprefto,# cedro magna,# de cedride, galbano cap.y

De ammoniaco,# ftyrace,# ipondylio,# fphagno # terebintho, # charaspity, #t pityufa,# refinis,# picea # lentifco ca.yi De pice fpifla # liquida , # palimpifla , # piflafphalto,# 2opifta,& tsda , # letiico Deplatano,# fraxino,# ace/ (cap.vii re,# alba populo,# ulmo, et tilia,# fam/ buco,# iunipero cap.viir

De falice , # amerina , # uitilibus , # eriee (cap.ix

De ufrga fanguinea,# filere,# liguftro, # alno,# ederant ciftho,# ciflo, et erythra no,# chamsci{To,ec fmilace, # de dema/ tide cap.x

De harundine,#papyro,ebeno,# rhodo dendro , de rhue erythro # erythrodano alyiTo,# radicula,# apocino,# toremari ncLj# canchry, et iabina,# felagine, # fa/ mulo, # gummi medicinis cap.xi De (pina Arabica , # fpina alba , # acan/ thioy#acacia cap.xii

De uulgari ipina # fylueftri,# de eryfifce/ ptro , # de appendice ipina, et pyxacan/ tho,# paliuro, aquifolia^et taxo, & rubis medicins cap.xnr

Decynosbato #Idso rubo, et rhamno, # Iycio,et farcocolla,# de oporice medi/ cins xiiii

De chamsdrye,# chamsdaphne,et cha/ meisa , # chamsiyce, # chamscifto. Si chamgleuce,et chamscypariflo,# ampe loprafo,# ftachye,# dinopodio , # cen/ tunculo,# clematide Aegyptia medicing (cap.xv

De aro,# dracucuIo,dracotio,# ari,# mil Iefoliq

I

M ! $ T 0 R I AB tefolio,& herba eiufdcm nominis,# pfeu dobunio,# myrrhi, & onobrychi, medi/ eia* cap.xvi

Pe coriaeefia,# callicia,# meflaide,#alrjs uigintitribus , di medicinis earu quas qui/ dam magicas efife dicunt , Si de cofidia,# de aproxi,# recidiuis amoru cap.xvi i De eriphia,# lanaria, St ftratioti medicina De herba qu* nafcitur in capite (x vm

ftatu* , SI de herba e fluminibus , Si her/ ba lingua, #cribro,& fimetis,# rbodora, Si impia. Si Veneris pedtine,# nodia, 8i philantropo , Si canaria lappa, & tordile. Si de gramine, 5: da&ylo , Si fcenogr*co medicin* cap.xix

Summa medicina 8i hiftori* Si obferua/ tiones Mccccxvnr.

Exautoribus

C. Valgio, Pompeio Leneo,Sefl:ia Nigro qui gr*ce fcripfitjulio Baflfo qui item. An _4 tonio Cafl:ore,M. Varrone, Corn. Celfo, Fabiano Externis

Theophrafto, Apollodoro, Democrito, Orpheo,Pythagora, Magone, Menadro qui biochrefta fcrip(it,Nicadro,Homero, Hefiodo, Mulseo, Sophocle, Anaxilao.

Medicis

Mneftheo, Callimacho, Phania phyfico, Simo,T imari fl;o,hippocrate, Ch ry fippo, Diocle, Ophione, Heraclide, Hicefio, Dio nyfio,Apollodoro Cittienfe,ApoIlodoro TarecinojPraxagora, Pliftonico, Medio, Dieuche, Cleophanto,Philiftione, Alcle/ piade, Crateua, Petronio Diodoto , lolia, ErafiftratosDiagora,Andrea,MneficIe,E/ picharmOjDamioe, Sofimene, Theopole mo,Solone,Lyco,Metrodoro,Olympia/ de Thebana, Phy llino,Petreio, Midtione, Glaucia, Xenocrate,

Ibro xxv continentur natur* herba rum fponte nafcentium,autoritas her barum, 8i de origine ufus earum. Natur* herbarum fponte nafcentiu cap.r Qui latineufus herbarum fcripferint , Si quando ad Romanos notitia earu perue nerit,# qui primi Gr*corum de his com/ pofuerint , Si de herbarum inuentione,# antiqua fnedicina,#quare minus exerce/ antur eorum remedia. Si de cynorhodo.

LIBER

# de dracunculo medicin* tap.tf De quoda peftifero fonte Germani* , Si de Britannica, & maximis morboru do/ loribus cap.nf

De moly , Si dodecatheo , Si p*onia , uel pentorobo, uel glycy fide , Si panace , uel alclepio,# heradio,# panace Chironio, Si panace centaureo, uel pharnaceo,# he radio fiderio,# hyofcyamo,uel apollina rifiuealtercangeno cap.nii

De Iinozofl:e,partheio,herraupoa fiue po tius mercuriali,# achilleo,# panace hera cieo, fidenti, millefolio,# de fcopa tegia. Si hemionio, teucrio, fpIenio,de melatn/ podio fiue elleboro,quotue eorum gene/ ra,# de nigro elleboro Si albo medicin*. Si quando detur, Si quomodo fumendu. Si quibus no dandam,# quod mures ne/ De mithridatio,# Icordcrti fiue (cet ca.v fcordio, # polemoma uel phileteria uel chiliodynama,# eupatorio, 8i centaurea fiue chironea , Si de lepto centaureo liba/ dio,felle terre Si triorche medicin* ca.vr De clymeno, 8i gentiana, & lyfimachia, Si parthenide , Si artemifia. Si ambrofia, Si nymph*a,5c heraclio, # euphorbia me/ dicin* cap.vn

De plantagine, #buglofla, Si cynoglofifa, &buphthalmo,# Icythica,# hippice, Si de ifch*mone,# de betonica, SC cantabri ca, Si cofiligine,# biberida,# chelidonio. Si canaria, Si elaphobolco,# didiamo, Si ariftolochia,et quod eius deledlatioe ad/ uolent pifces,# ftatim capiantur, et medi cin* cotra ferpentiu idtus ex herbis quas fuperius nominauic cap.vnr

De argemonia,# agarico,# echio, Si hyo {cyamo,# hierobotane,# blattaria, et le/ monia,# quinquefolio,# dauco,et perlo lata,# arcio,# cyclamino,# peucedano, omnia ad lerpentiumidtus cap.ix De ebulo , Si uerbafco , et thelyphono , Si contra Icorpionum idlas,et rubetarum Si canu morfus , et generaliter contra omne uenenum cap.x

Remedia ad capitis uitia cap.xr

De centaureo , Si chelidonio, et panace, Si hyolcyatno|#euphorbioad oculorum/ tia cap.xn

C 5 Dean.3

c. PLINII N A

De anagallide fiue corchoro ,82 mandra/ gora fiue circeio , 82 cicuta , 82 crethmoa/ grio, 82 molybdena, Si capno, Si acoro. Si iride, cotyledo,ai2oo,& andrachne, Si erigero, 82 de ephemero, 82 de labro Ve neris, Si de ranunculo, ad oculoru, auriu, nariu,dentiu,orisq^ uitia medicina xi.u Summa medicina 82 hiftoria; 82 obferua/ tiones mccxcii.

Exautoribus -

Sex. Gallico, Pompeio Leneo , SeflioNi/ gro,qui gr^ce fcripfit,Iulio Baffo qui ite, Antonio Caftore,Corn* Celfo,

Externis

Theophrafto , Apollodoro , Democrito, Iuba, Orpheo, Pythagora, Magone, Me/ nandro,qui biochrefta fcripfit, Nicandro, Homero , Hefiodo , Mufieo , Sophocle, Xantho,Anaxilao. Medicis Mneftheo, Callimacho, Phania phyfico, Timarifto , Simo , Hippocrate , Chryfip. Diocle,Ophione,Heraclide,Hicefio, Dio nyfio, Apollodoro Cittienfe, Apollodoro Tarentino, Praxagora,PIiftonico, Medio Dieuche , Cieophanto,Philiftione,Afi:le/ piade,Crateua,Iolla,Erafiftrato,Diagora Andr.Mneficle,Epicharmo,Damioe,So/ fimene,Theopolemo, Metrodoro, Solo/ ne,Lyco, Olympiade Thebana, Phyllina, Petreio, Midtione,GIaucia,Xenocrate. Ibro uicefimofexto cotinetur reliquas per morboru genera medicirts , 82 de nouis morbis,82 de lichene qd fit. Si qua/ do primum in Italia coeperint, Si carbun/ culo, elephantiafi, 82 colo cap.i

Laus Hippocratis cap.rr

De noua medicina , 81 Afclepiade medico 82 qua ratione uetere medicina mutaue/ Irrifio magic^ artis, 52 de ltche (ritcap.nr ne eiusc^ remedio, Si fauciu capjin

Ad ftrumas , Si ad digitos Si ad pedtus , Si ad tuflim medicina: cap.v

De uerbafco 82 cacaliauel tuflilagine Si be chio8cfaluia,adtufsim cap.vi

Ad lateris dolores Si pecftoris, 82 ad ortho/ pnoeas,ad iocineris dolorem, cordis dolo ri, pulmoni, urin^,tuffi,pectori, ulceribus, renibus, hepaticis , ad uomitionem 82 fin/ gultus, pleureticisjlater i cap.y n

T V RALI f

De omnibus uitqs uentris 82 rcmed^s, 82 eorum qu;e circa uel intra funt, 82.de aluo Gftenda,ual£oluenda cap.viir

De pulegio 82 argemone cap.12^

De nymph£ea,8T abftinentia Si appetentia Veneris, Si de faty rio erythrococco,82 cra tegi 82 Gderiti cap.x

Medicina generales de pedibus, talis, arti/ culis, neruis,82 remedia cotra morbos qui totu corpus occupat, Si de merthryda 82 uigili]S,paralyfi , Si de febribus frigidis 82 febre iumentorum, Si phreneticis 82 cha/ msadta 82 aisoo,82 ignefacro cap.xt Ad luxata membra, 82 cotra morbii regiu, 82 cotra furuneulos,32 fiftulas, 82 inflatio/ nes, 82 ambuftionem, 82 contra alios mor bos, ad neruos, 82 fanguinem cap.xn De herba equifero, nymphga,peucedano* fiderite, alrjsdg pluribus ad fanguinem fi/ flendum utilibus, 82 ftephanomeli 82 eri/ fithale, 82 contra uermes cap.xin Ad ulcera 82 plagas , 82 ad uerrucas tollen/ das, 82 de polycnemo cap.xnn

De pluribus experimetis ad mulieru men/ fes Si mluse morbos, 82 partus eficiendos 82 continendos,82 cutis in facie uitia,82 ca/ pillum tingendum 82 tollendu, 82 quadru pedum fcabiera cap.xv

Summa medicina 82 hiftorus Si obferua/ tiones .mccxcii*

Ex autoribus

M.Varrone,C. Valgio, Pompeio Leneo^ Seftio Nigro,q grsece fcripGt,Iulio Baflo, qui item, Antonio Caflore,Cor.Celfo.

Externis

Theophrafto , Apollodoro, Democrito^ Iuba, Orpheo,Pythagora, Magone, Me/ nandro,qui biochrefta fcripfit, Nicandro, Homero , Hefiodo , Mufeo , Sophocle, Xantho,Anaxilao. Medicis Mneftheo, Callimacho, Phania phyfico,! Timarcho,Simo,Hippocrate,Chyfippo, Diode, Ophione, Heraclide, HicefiojDio/ nyfio, Apollodoro Tarentino, Praxagora Pliftonico,Medio,Dieuche,Cleophanto» Philiftione, Afclepiade, Crateua,Iolla,E/ rafiflrato, Diagora, Andrea,Mneficle,Epi charmo,Damione,Theopolemo,Metro/ doro, Solone , Lyco, Thebana Olympia/ de, Phy*

HISTOAUS de,Phyl!ino, Petreio,Midione Glaucia, Xenocrate,

*r Ibro uigefimofeptimo c5tinentur re/ JL-rliqua herbarum genera cap.i

De aconito & Panthera qus extinguitur aconito cap.n

Quod omniu creaturaru conditor fit deus De Aethiopide 82agerato, 82 aloe, (m 62 alcea 82 alipo, 82 alfina, 82 androface,82 androfiemo, 82 ambrofia, 82 anoni,82 ana gyro, 82 anonymo cap.mi

De aparine 82 arctio 52 a (pleno 8C aiclepia de 52 aftere uel bubonio,82afcyro uel afey roide, 82aphace .82 de alcibio 62 aledoro/ fopho cap.v

De alo cap.vr

De alga 82 adea 82 de ampeloagria 8C ab/ finthio cap.vir

De ballote 82 botrye fruticofa 82 brabylla 82 bryo,bupleuro 82 catanance, calla 52 circeia 82cirfio et crategono 82theIygono 52 crocodilio 62 cynoforchi 52 chryfola/ chano 62 cucubalo et conferua cap. vm De cocco gnidio 52 dipfaco et dryopteri 52 dryophono 52elatiae et empetro fiue cal cifraga, 52 ep icadi uel elleborine , et epi/ medio 82 enneaphyllo et filice , 52 de fe/ more bubulo cap.ix

De glaucio 62 glycifideet gnaphalio fiue cham^ezelo 52 galedragoet holco 52 hy ofiri 82 holofteo et hypophefto cap.x De hypogloffa 62 hypicoo , idaza, ifopiro, lathyri,leontopetalo,lycopfide,etiitho/ fpermo, Iapide uulgari.de limeo, leuce, et leucographi cap.xr

De medio 62 myofota et myagro et natri/ ce ,52 othone 52 onofma et onopordo 52 ofiri, 82 oxye 82 batrachio et polygono 82 phyllandrio 52 phalari polyrrhizo 82 profcrpinaca 82 de rhacoma , 82 de refe/ da 62 ftoechade cap.xii

De folano 82 fmyrnio 82 telephio 62 tricho mane 82 thalietro52 thlafpeet tragonia 52 tragoni et trago 82 tragopogo et (pon dyli, 82 quod quidam morbi in quibulda non funt gentibus cap.xnr

Summa medicina: 82 hiftoria et obferua / dones Dccir. Exautoribus Pompeio Leneo, Seftio Nigro, qui grace

liber , i

fcripfit , Iulio Ba (To , qui item , Antdnid Caftore,Cor. Celfo,

Externis

Theophrafto, Apollodoro qui item, De/ mocrito,Anftogitone,Orpheo,Pythagp ra, Magone, Menandro,q biochrefta feri/ pfic, Nicandro Medicis

Mneftheo,52 ceteris ijfdem quibus in pri/ ore libro

Libro xxviii cotinentur medicina ex animalibus cap,i

An fit in medendo aliqua uis uerborum,et fanari 82 depelli cap.n

Remedia ex homine cotra magos cap jii De quibufdatn fortilegrjs , 82 faliuahomi/ nis cap.iin

De obferuatione tiichis cap.v

De fternutametfto 82 Venere, et cateris re medrjs cap.vi

De remedrjs muliebribus cap.vii

Medicina ex animalibus peregrinis,et cie/ phanto 82 leone* et de camelo 82 hyana 52 crocodilo 82 chamaleonte 82fcinco 82 hippopotamo 52 lyncibus cap.vni Medicina communes ex feris animalibus, aut eiufdem generis placidis, Iadtis ufiis, 52 obferuatioes, 82 de cafeis, butyro 82 adi Medicina de apro 82 capris 52 (pe ca.ix equis feris , 82 remedia ex bcftijs contra omnes morbos cap.x

De remedrjs ad morborum multa genera exanimalibus cap.xi

Ad faciei uitia,ceruicis 52 pedloris morbos Ad ftomachi,lumhorum, 82 re/ cap.xr i numuitia cap.xm

Ad aluum fidendam, cceIiacos,8£ dyfence ricos, inflationes alui, rupta, tenafmon,52 tineas,62colum cap.xnir

Ad ueficg cruciat?, 82 calculos, de genitaliu 82 fedis uitfjs 82 inguinu remediis cpa.xv Ad podagras, morbum comitialem, fide/ ratos , ofiaq? fradla remedia ca.xvi Ad melancholicos , lethargicos hydropi/ cos, ignem (aerum , 82 ad dolores neruo/ rum remedia cap.xvtt

Ad fatiguinem fiftendum,82 contra ulcera 82 carcinomata,82 fcabie remedia,82 qu;e infixa corpori extrahunt , 82 quaecicatri/ cibus profunt cap.xvm

C 4 Ad mu

C. PLINII NATVRALIS

Ad muliebria mala medicina: 86 ad kifatv tiu morbos, et Veneris remedia eap.xiX Mira de animalibus cap.xX

Summa medicina 86 hiftorias 86 obferua/ tiones clxxxV.

Ex autoribus

M. Varrone, L Pifonc, Fabiano , Verre* Antiate, Verrio flacco, Catone Genforio, Sergio Sulpitio , Licinio Macro , Celfo, MaiTurio,Seftio Nigro,qui gtxce fcripfit, Bytho Dyrracheno,OphiIio medico, Gra hio medico* Externis

Democrito, Apollonio, qui 86 mirfin,Mile to, Artemone, Sextilio Anteo , Homero, Theophrafto,Lyfimacho, Attalo, Xeno/ crate, Orpheo qDiophios, Archelao qui item, Demetrio, Sotira,Laide,Elephatide, Salpe , Olympiade Thebana , Diotimo, lolia, Minione Smyrnaso, Aeichine medi eo , Hippocrate , Ariftoteie , Metrodoro, Icacidamedico,Hc(iodo,Dialcone,C£eci/ lio Bione q peri dynameon , Anaxilao, Iu/

Libro xxix continentur (ba rege, mcdiciaa; ex animalibus'

De origine medicina 86 quando primum climce,& quando primum iatraleptice, 86 de Chryfippo,&Erafiftrato,& empirice, 81 Herophilo, 86 reliquis illuftribus medi cis , 86 quoties ratio medicina mutata fit, 86 qui primus Romsc medicus, 86 quado 86 quid de medicisantiqui Romani iudi/ cauerint,& uitia medicina cap.i

De medicinis lanarum cap.n

De ouorum natura cap.in

Remedia de eane,8£ex animalibus que pia eida non fune fed fera,&ex uo!ucribus,et Contra niorfus phalangiorum cap.mr De feud ftruthiocameiino , 86 cane rabido 86 lacerta 81 anferibus, et columbis, & mu ftelis remedia cap,v

Ad alopecias tollendas, & ad pilos reddeti dos, 86 ad lendes tollendos , 86 ad palpe/ bras,&ad glaucomata, 86 ad oculos 81 parotidas remedia cap.vr

Summa medicinas 86 obferuationes dxxi Ex autoribus

M* Varrone, L. Pifone, Verrio Flacco, An tiace, Nigidio, Cafsio Hemina, Cicerone, - Plauto, Celfo,Seftio Nigro, qui grace feri

pfit,Ca:ciIiomcdico, Metello Scipione,’ Ouidio poeta, Licinio Macro.

Externis

Philopatore, Homero, Ariftoteie, Or/ pheo,Democrito, Anaxilao.

Medicis

Botryc, Apollodoro, Archidemo,Anaxfr Iao, Ariftone,Xcnocrate, Diodoro, Chry fippo philofopho,Horo, Nicandro, Apol Ionio Pitanxo.

Libro xxx continentur medicina ex animalibus reliqua prioris libri De origine magica: artis, quando 86 i qui/ bus coeperit, 86 a quibus celebrata fuerit, 86 reliqua ex animalibus medicina? cap.i De Ipeciebus magia, Neronisqj 86 mago/ rumdeteftario cap.n

De talpis,et reliqua medidng per mo rbos digefta in animalibus, quoru genera pia eida funt aut fera cap.rn

Quomodo commendetur os,& cotra ma/ culas faciei, 86 ad faucium uitia cap.im Ad ftrumas exulceratas , ad humeroru 86 pracordiorum dolores cap.v

De pulmonu uitrjs , iecoris 86 fanguinis re/ iecftionibus eap.vf

Ad dy fetericos et uetris mala remedia v ii Ad calculos 86 ueficf dolores,teftiumq?,82 inguinum tumores, 86 ad panos cap. vm Ad podagras 86 articuloru dolores cap.ix Remedia aduerfus morbos toti corpori x Contra morbu regium 86 phreneticos, 86 contra febres 86 hydropicos cap.xi Ad igne facru, ad carbuculos, furunculos, ambufta,neruoruq^cotracftiones ca.xn Ad languinem fiftendum,& tumores uul/ nerum , 86 ulcera, uulnera, et alia mala ex animalibusremedia cap.xm

Ad muliebria mala medenda , 86 coceptus maturandos cap.xim

PromifciKsmedicina? cap.xv

De miraculis quarundambeftiaru ca.xvi Summa medicina 86 obferuationes ocftin/ genta: liiii. Ex autoribus M.Varroe, Nigidio, M. Cicerone5Seftio ' Nigro qui gr&ce (cripfit, Licinio Macto. Externis

Eudoxo, Ariftoteie, Hermippo,Homero, Apione, Orpheo, Democrito, Anaxilao.

Medicis

historiae liber i

Medicis

Botrye,Horo, Apollodoro, Menadro, Ar chimede, Ariflone, Xenocrate, Diodoro, Chryfippo,Nicadro, Apollonio Pitan^o. Ibro xxxi cotinentur medicina ex aquatilibus,8i aquarum mirabilia. Aquarum mirabilia cap.i

De differentia aquaru medicinis Si obfer/ uationibus cclxvi. cap.n

De qualitate aquaru in falubritate uel com moditate earum. cap.m

Aquarum fubito nafcentium aut definen/ tium ratio cap.un

Obferuatio hiflorica cap.v

Ratio aqax ducenda , Si quomodo medi/ catis utendum,8iquid profit nauigatio,8i medicina aqax marina cap.vi

De generibus falis & confedluris,Si medi/ cinis, Si obferuationibus cap.vn

De fcombro pifce,3i muria, Si alece ca.vi ir

De aquatilib?, quomodo remedia in nior bos digefta funt, 6C primum cotra aene/ na,Si uenenata animalia cap.v

De oftreis Si purpuris, alga Si eoru reme/ dia cap.vi

Ad alopecias Si capillos,8i oculoru 8C auri um Si dentium, & faciei uitia cap.vn Promifcua: medicina cap.vin

Ad iocineris uitia, Iaterumqp, ad ftomachi, alui, 8i alif promifcuf medicina cap.ix Ad febres omnium generum» 8i contra di> uerfas infirmitates cap.x

Animalium omnium in mari uiuentium clxxvi genera effe cap.xii

Summa medicina; Si hiftoris Si obferua/ tiones nongenta uiginti odio Exautoribus

Licinio Macto, Trebio Nigro, Scflio Ni/ gro qui graxe fcripfit, Ouidio poeta, Caf/ fio Hemina, Mcecenate,L. Atteio.

De natura falis Si eius medicinis cap.ix Externis

De nitrigeneribus Si confecturis, Si medi/ Iuba,Andrea,Salpe, Apione, Pelope, A/ cinis, Si obferuationibus cap.x pelle Thafio,Thrafillo, Nicandro.

De fpongtarum natura cap.xi T Ibro trigefimotertio cStinentur natu/

Summa medicina hiftorte Si obferuatio/ JLvra metallorum

nes nongenta uiginti tres Ex autoribus

M. Varrone, Caffio Parmenfc, Cicerone, Mutio, Cornelio Celfb,Trogo, Ouidio, Polybio, Sornatio Externis.

Callimacho, Ctefia , Eudico, Theophra/ fto, Eudoxo,Theopopo,Polyclito,Iuba, Lyco, Apione , Epigene, Pelope, Apelle, Democrito, Thrafiilo, Nicandro, Menan/ dro comico , Attalo , Saluflio Dionyfio, Andrea, Nicerato,Hippocrate,AnaxiIao. Ibro xxxii cotinentur reliqua medi/ cinx ex aquatilibus.

De echeneide pilee , Si mirabili eius pro/ prietate , de torpedine 8i marino lepore. Si mirabilia rubri maris cap.i

Deingenrjs 8i manfuetudinequorundam pifeium , Si ubi ex manu edant, Siubi re/ fponfa dantur ex pifeibus cap.n

De his quibus in terris Si in aquis uidlus eftjSidecaftoreis medicin^Si obferua/ tiones cap.ni

De teftudine , Si multorum pifeium medi/ dnsSiobferuationes. cap.nri

Qux prima comendatio metallorum au/ ri,Si de origine anulorum aureoru, 8i mo do auri apud antiquos, 8i equeftri ordi/ ne,8i de iure annulorum aureoru cap.i De decurrjs iudicum, Si quoties nomina e/ queftris ordinis immutata , Si donis rnilfr taribus , Si quando primum corona au/ rea cap.n

De reliquo ufu auri in uiris Simulieribuset de nummo aureo. Si quado prima figna tum eft a;s,argentu Si aurum. Si antequa fignaret: qui mos in xc e, Si qux maxima pecunia primo cefu, Si quoties Si quibus temporibus autoritas auri cap.m Ratio naturalis auri inueniendi , Si quado primum aurea ftatua , Si medicina ex auro cap.iin

De chryfocoIIa,8i medicina ex chryfocol/ la vi 8i mirabilis natura eius.glutinandis inter fe perficiendisq? metallis cap.v De argento,Si argento uiuo , Si flibio fiue alabaftro , 8i fcoria argenti, Si de fpuma argenti cap.vi

De minioquanta: autoritatis fuerit apud Romanos

c. PLINII N Romanos, Si inuentione eius,& cinnaba/ ris ratione in pidfuris, Si medicinae, de ge/ neribus mini] ratione eius in picluris (cap. vii

De hydrargyro,de argento inaurando, de coticulis in argenti generibus 6i exper i/ mentis cap.vm

De fpeculis Si Aegyptio argento cap.rx De immodica pecunia, Si quoru maximx opes fuerint. Si quando primu populus Romanus ftipem (parferit cap.x De luxuria Si frugalitate in uafis, Siledlis argenteis , quando lances immodica: fa/ cftx cap.xi

De ftatuis argenteis, Si calatura argenti, Si exteris quibufdam cap.xn

De file,K ceruleo. Si neft oriano, Si cilono, Si quod non omni anno asqualiter (pe/ cies uendantur cap.xm

Summa medicinx Si hiftorix 81 obferua/ dones mille ducentx quindecim.

Exautoribus

L.Pifone, Antiati , Verrio, M. Varrone, Cornelio Nepote,Me(TaIa,Ruffo,Marfo poeta, Butho,IuIio Baffo qui de medicinis Grxce (cripfit, Seftio Nigro qui item, Fa/ bio Veftale. Externis

Democrito , Metrodoro Scepfio, Menx/ chmo qui de toreutice (cripfit , Xenocrate qui item , Antigono qui item , Heliodoro qui de Athenienfiu anathematis, Pafitele qui admirabilia oga fcripfit, Nymphodo/ ro,Timxo q de medicina metallica {cripfit lolia, Apollodoro, Andrea, Heraclide, Dia gora Botryefe,Archimede, Dionyfio,Ari ftogene, Democrito, Mnefide, Attalo me/ dico , Xenocrate Zenonis, Theomnefto.

Libro trigefimoquarto cotinentur xris metalla , Si ferri , Si plumbi , Si ftanni Genera xris,qux Corinthia, qux (cap.i Deliaca, qux Aeginetica cap.ri

De candelabris Si teplorum ornameds iii Quando primum fimulacrum Romxfa/ ctum,& de origine (fatuarum, Si honore ft atuaru,& generibus, Si figuris cap.inr De ftatuis togatis, Si quibufdam alrjs , Si quibus primu in columna , Si quando ro/ ftra , Si quando primum publice > Si qux primum ftatux Romce cap.v

A T VRAL IS

De ftatuis fine tunicis , Si quibufdam alrjs^- 8i quasprima Romse ftatua equeftris , 8i quado oes ftatuf priuadm Si publice fub latx, Si quibus Romx mulieribus,8i qux primx ab exteris publice pofitx cap.vi De antiquis ftatuarijs, 8i pretqs Tignorum immodicis, Sicoloflisin urbe celeberri/ mis cap.v ri

Nobilitates ex xre operum Si artificum ccclxvi cap.vm

Differentis xris 8i mixturx, Si de feruado xre cap.ix

De cadmia medicinx cap.x

De fcoria Si flore Si fquama xris,8i ftomo mate,8i xrugine, 8i hieracio cap.xi De fcolecia , Si chalciti, 8i mi(y , 8i fory, 8i chalcanto cap.xn

De pompholyge, 8i fpodo, Si antifpodo. Si diphryge,8i triente Seruilio cap.xm De ferro Si ferreis metallis , differentix ferri cap.xim

De temperatura ferri , Si medicinx ex fer/ ro 8ixrugine,8irubigine,8i fquama ferri. Si hygremplaftro cap.xv

De plumbi metallis, Si albo plumbo,Si ni/ gro cap.xv i

De ftanno , Si plumbo argentario, Si qui/ bufdam alt]s cap.xvn

Medicinxdeplumbo Si (coria plumbi, de molibdena fiue galena , de pfimmythio Si fandaracha cap.xvm

Summa res Si hiftorix Si obferuationes dcccxv. Exautoribus

L.Pifone , Antiate , Verrio, M. Varrone, Meffala,Ruffo, Marfb poeta, Butho, Iu/ lio Baflo qui de medicina grxee fcripfit,Se ftio Nigro qui item, Fabio Veftale.

Externis,

Democrito , Metrodoro Scepfio , Menas chmo qui de toreutice fcripfit , Xenocrate qui item , Antigono qui item , Duride qui item, Heliodoro qui Atheniefium anathe/ mata (cripfit, Nymphodoro,Andrea,He/ raclide,Diagora Botryenfejolla, Apollo/ doro, Archimede , Diohyfio, Ariftogene, Diomede,MneficIe, Xenocrate Zenonis, Theomnefto.

Libro tricefimoquinto '•ontinetur ho/ nospicturx

Honos

historiae liber

Honos pidturs cap.r

Honos imaginum cap.n

Quando primu dypeiimaginu publice, & quando in domibus pofiti, Si depidtur* initijs,& monochromato,# primis pidlo ribus,# antiquitate pidturaru in Italia m De pictoribus Romanis, Si quado primu dignitas pi&uras, Si qui uidrorias fuas pi/ (Sura propofuerunt , Si quando externis picturis dignitas Rom* cap.irn

Ratio pingendi, de pigmentis cap. v De coloribus natiuis Si factirijs cap.vi Qui colores udo no inducantur , Si quibus coloribus antiqui pinxerunt. Si quando primum gladiatorum pugna: propofit* funt cap.vn

De *tate pidlura:, operum Si artificum in/ dicatura, nobilitates cccv cap.vm

Primu pietur* certamen , #qui primi pe/ nicillo pinxerunt cap.ix

De auibus per picturam deceptis , Si quid difficilimum in pieftura cap.x

De auium cantu compefcendo,# quis en/ caufto Si penicillo primus lacunaria Si ca meras pinxerit, fparfimcp pretia mirabi/ lia picturarum cap.xi

Plaftices primi inuentores,de fimulacris Si uafis fidilibus,# pretio eorum cap.xn Terr* uarietates,#de puluere Puteolano, 8i alrjs terr* generibus qua: in lapide uer tuntur cap.xrir

De parietibus fornaceis Si lateritqs , Si eo/ rum ratione cap.xinr

De fulphure Si alumine. Si generibus eo/ rum k medicin* cap.xv

De terra Samia Si eretria Si Chia # Sele/ nufia pigniti Si ampeiiti medicing ca.xv r Creta: genera ad ueftium ulus,cimolia,far da, umbrica,faxu, argentaria cap.xvn Qui#quoru Iibertipr*potetes ca.xvm De terra ex Galatha,#terra Clupea, terra Balearica, terra Ebufitana cap.xix Summa medicina:# hiftori* Si obferua/ tiones dcccclvi Ex autoribus MelTala oratore, MelTala fene, Feneftella, Attico, Verrio, M.Varrone,CorneIio Ne/ pote,Decio Eculeone, Mutiano, Meliflo, Vidtruuio,Caflio Seuero,Longulano, Fa bio Veftale qui de pictura fcripfit.

Externis

Pafitele, Apelle, Melathio , AlcIepiodofO, Euphranore, Parafio, Heliodoro,qui ana/ themata fcripfit Athenis , Metrodoro qui de architedtoice fcripfit,Democrito,Theo phrafto , Apione grammatico qui de me/ tallica medicina fcripfit , Nymphodoro, Andrea, Heraclide, lolia, Apollodoro, Diagora Botryenfe, Archidemo , Diony/ fio, Ariftogene,Demade,Mneficle, Xeno crate Zenonis, Theomnefto.

Libro tricefimoiexto cotinetur natur* lapidum #luxuri* marmorum cap.r Quis primus in publicis operibus oftende rit cap.ii

Quisprimus peregrino marmore colum/ nas habuerit Rom* cap.in

Qui primum laudati marmore (calpendo. Si quibus temporibus cap.irn

Nobilitates operum Si artificum in mar/ more cxxvi.de marmore pario #mau (oleo cap.v

Quando primum marmorum ia *difici)S ulus, & quis primus Roma: cruftauerit parietes , Si quibus jetatibus qu*c^ mar/ mora in ufum uenejrint, Si quis primus marmora lecuerit,# ratio fecandi; de ha/ rena cap.vi

De naxio 8i armenio, Si de generibus mar/ morum cap.vir

De alabaftrite & lygdino Si alabandico cap.vm

DeobelifcoThebaico,AIexandrino,#de illo quieft in circo magno cap.ix De illo qui eftin campo Martio pro gno/ mone cap.x

De tertio obelifeo Rom* in Vaticano xi Depyramidib. Aegyptrjs Si fphinge xn De labyrinthis, Aegyptio, Lemnio, & Ita/ lico cap.xm

De penfili horto, Si oppido Si templo Dia n* Ephefi* cap.xim

De delubro Cyzici Si Iapide fugitiuo,#de echo lepties refonate,# *dificio fine cla/ uo,# mirabilia aedificioru Rom* ca.xv De magnetis generibus & medicinis x vi De Iapidibus qui cito abfumut corpora in cis codita , Si de his qui diu feruant,# de Afio Iapide Si medicinis eius cap.xvn De ebore

C. PLINII

Dc ebore fcjTtli , Si Iapidibus oflfeis Sipal/ matis,5i aliorum generibus cap.xvm De corallio uel pyrice 8i medicinis eius , 8C o/tracite, de amianto lapide Si medicinis ciuSjde milicino lapide Si uiribus eius , de gagate lapide Si medicinis eius, de fpon/ grjs Si phrygio lapide Si natura eius xix De hamatite quinque generibus eius , 8i Ichifto cap.xx

De quatuor generibus aetitis,8i calamo 8i lamio Si arabo Si pumicibus cap.xxi De lapidibus mortariorum medicinaliu,8i mollibus lapidibus Si fpeculari lapide , Si fi licibus, Siphengite,8i cotibus, Si reliquis ad ftrudturam lapidibus , igni Si tempe/ flatibus refiftentibus cap.xxir

De cifternisSi calce Si harena generibus Si mixtura calcis Si harena Si uitrjs flru/ cfcura,Si tectoriis Si columnis cap.xxm De medicinis calcis , 8i maltha Si gypfo (cap.xxim

De pauimentis, Si quando primu Romx, Si iubdialibus pauimetis 8C gracaniris,Si quando primum camera cap.xxv De origine uitri,8i ratione faciedi,8ide ob/ fidiano uitro, Si generibus multiformi/ bus uitri cap.xxvi

Ignium miracula, Si medicina,8i prodi/ gia cap.xxvn

Summa medicina Si hiftoria Si obferua/ tiones.D. xxiii

Exautoribus

M. Varrone, Calio, Galba,C. lilio. Mu/ tiano, Nepote Cornelio, L.Pifone, Tube/ rone,Seneca,Fabio Veftale, Annio Fcecia le,Fabiano,Catone Cenforio. Victruuio.

Externis

TheophraftoJPraxiteleJuba rege, Nican dro,Sotaco,Sudine, Alexadro polyhifto/ re,Apione,Piifl:onico,Duride,Herodoto, Euhemero, Ariftagora,Diony(io,Artemi doro,Bucorida, Antifthene , Democrito, Demotelc,Lycea»

Ibro tricefimofeptimo continetur ori/ go gemmarum.

De gemma Polycratis tyrani Si Pyrrhi re

N A T V RA L I S

gis, 8i qui Iculptores optimi , 8i nobilita/ tes artificum , Si quis primus daityliothe cam Roma: habuit cap.i

De gemmis translatis in triumpho Pom/ pei , Si natura cryftalli 8i medicinis, 8i lu/ xuria circa ea. Si quando primum inuen/ ta myrrhina, 8i luxuria circaea, 8i natura myrrhinorum , 8C qua mentiti funt auto resdefuccino cap.ii

De ortu Si medicinis Si generibus Si luxu/ ria fuccinorum , Si lyncurio , Si medicina De adamantis generibus Si me/ (cap.ru dicinis,8i margaritis ca.mr

De fmaragdi generibus, Si gemmis uiridi/ bus translucidis cap.v

De opali generibus, 8i uitrjs, 8i experimen tis,8iuarrjsgemmis cap.vi

De generibus carbunculoru, 8i uitrjs, Si ex/ perimentis, 8i gemmis ardentibus ca. vir De generib.topa2rj,8i callaide, Si de gem/ mis uiridibus no translucetibus cap.vm De ialpidum generibus cap.ix

Dequibuldam gemmis per alphabeti or/ dinem cap.x

De gemmis qua i membris hominu co/ gnominantur , 8i qua ab animalibus , Si de his qua a catcris rebus cap.xi De gemmis nalcentibus Si fadtitrjs,8i figu ris gemmarum cap.xu

De ratioe probandaru gemmaru cap.xm Summa res Si hiftoria Si obferuationes.

m.ccc. Exautoribus

M. Varrone, Adtis triumphorum, Mcece/ nate,Iaccho, Cornelio Bocho,

Externis

Iuba rege, Xenocrate Zenonis, Sudine, Aefchyio, Philoxeno, Euripide , Nicadro, Satyro, Theophrafto,Carete,Philomene Democrate,Xenotimo, Metrodoro, Sota co,Pythea,Tim?o Siculo,Nicea,Theoch refto,Alaruba,Mnalea,Theomene, Cte/ lia, Mithridate, Sophocle, Archelao rege, Calliftrato, Democrito, Ifmenia, Olympi/ co, Alexandro polyhift ore, Apione, Hora Zoroaftre,Zadlalia,

Finislibriprimi,

OPLINII SEC VNDINA

TVRALIS HISTORIAE LIBER SECVND.VS.

Ati finitus fit mundus,S£ an unus. c a p.i

Vndvm,& hoc quod nomine alio coelum appellare libuit, cuius circunflexu teguntur eunda, numen ede credi pareft, f ternum,immefum,necj genitum,neq; interiturum unquam. Huius extera indagare, nec intereft hominu, nec capit huma/ na: coniedura mentis. Sacer eft, ^ternus, immenfus, totus in toto, imo uero ipie totu: finitus, 3£ infinito fimilis:omniu reru certus, Si fimilis incerto:extra, intrd, cunela complexus in (e,i/ demqj rerum naturis opus, Si rerum ipfa natura. Furor eft, menfara eius animo quofdam agitafle,atc^ prodere aufos:a!i os rurfus occafione hinc fumpta, aut his data, innumerabiles tradidiffe mundos, ut toti/ dem rerum naturas credi oporteret:aut, fi una omnes incubaret,totidem tame (bles,toti/ demqj lunas, Si cetera etiam in uno Si immenfa Si innumerabilia fidera: quafi non ea/ dem qugftiohe femper in termino cogitationis occurfura,defiderio finis alicuius: Aut, fi 40 hxc infinitas natu ne omnium artifici poffit aflignari,non illud idem in uno facilius fit in/ te!Iigi,tanto pr^fertim opere.Furor eft,profedo furor,egredi ex eo:5i tanquam interna eius eunda plane iam fint nota,ita (crutari extera: quafi uero mefuram ullius rei poftit a/ gere,qui lui ne(ciat:aut mens hominis uidere qua: mundus ipfe non capiat.

De forma eius. Cap, n

FOrmam eius in fpecie orbis abfoluti globata effe, nomen in primis Si confenfus in eo mortaliu, orbem appellantiu, (ed Si argumeta reru docentmo folu quia talis figu/ ra omibus fui partibus uergit in (efe, ac fibi ipla tolerada eft,feqj includit SC c6tinet,nulla rum egens copaginum, nec finem aut initiu ullis fui partibus ienties, nec quia ad motum quo fubinde uerti debcat(ut mox apparebit)talis ap tiftima efbled oculoru quoq^ proba 30 tione, quod couexus mediusc^ quacuq; cernat, quu id accidere in alia non poftic figura.

De motu eius. Cap. 111

T T Anc ergo formam eius, sterno 8C irrequieto ambitu inenarrabili celeritate, uiginti/ JLi.quatuor horarum (patiocircumagi,fbIisexortus8ioccafus hauddubiu reliquere. An fit immenfus, Si ideo fenfum aurium facile excedens,ta tx molis rotata uertigine affi/ dua fonitus,non equidem facile dixerim,no herde magis quam circumadoru fimul tin/ nitus fiderum, fiioscp uoluentium orbes:an dulci quidem Si incredibili faauitate concen/ tus, nobis qui intus agimus,iuxta diebus nodibusqj tacitus labitur mundus. Effe innu/ meras ei effigies animalium rerumq? eundarum impreftas,nec(ut in uolucrum notamus ouis)leuitate continua Iubricu corpus, quod dariffimi autores dixere teneru, argumentis 40 indicaturtquonia inde deciduis rerum omniu feminibus, innumere, in mari pr^cipue, ac plerunqj confufis moftrificf gignatur effigies. Praztcrea uifus probatione, alibi plauftri, alibi urfi,tauri alibi,alibi literce figura, candidiore medio fuper uerticem circulo.

Cur mundus dicatur. Cap. mi

F* Quidem SC confenfu gentium moueor.Nam quem w<r{iop Grieci nomine orna/ jQ/menti appellauerunt,cum SC nos a perfeda abfolutaqp elegatia, mundum.Cadum quidem haud dubie calati argumento diximus, ut interpretatur M. Varro.adiuuat re/ rum ordo, deferipto circulo, qui (ignifer uocatur,in duodecim animaliu effigies: SC per il¬ las (olis curfus, congruens tot fcculis,ratio.

a De qua

i e. PLINII NATVRALI3

De quatuor elementis. Cap. v

NEc de etemetis uideo dubitari, quatuor ea e(Te. Ignium lummu, inde tot {lellarum collucentiuillos oculos. Proximu fpiritus, quem Gneci noflric^ eodem uocabulo aera appellat. Vitale hunc,& per cu&a rerum meabilem,toto(^ cofertu:huius ui fufpen/ fam,tu quarto aquaru elemeto, librari medio fpatio tellure.Ita mutuo coplexu diuerfita/ tis effici nex<3,8£ leuia poderibus inhiberi,quo minus cuolent:cotracp grauia ne ruant, fu/ fpendi leuibus in fublime tendetibus» Sic pari in diuerfa nifu, ui lua qu^qj c5fiflere,irre/ quieto mudi ipiius coflridla circuitui quo femper in fe currete, ima atq? media in toto efle terra, eandemq? uniuerfi cardine flare pendente, librante per qu? pendeat:ita fola immo bilemcirca eam uolubiIiuniuerfitate,eandem ex omnibus necli,eidemc^omniainniti. to De feptem planetis. Cap. vi

TNter hanc cceIumq?,eodem fpiritu pendent, certis difcrcta fpatijs, leptcm fi'dera,qu^ JLab inceffu uocamus errantia, quum errent nulla minus illis: eoru medius fol fertur am/ pliffima magnitudine ac poteftatemec temporu modo terrarumqp,led fiderum etia ipfb runi cceltc^ reClor.Hunc mundi effe totius animu, ac planius mente,hunc principale na/ tur.x regimen, ac numen credere decet opera eius eflimantes. Hic lucem rebus miniflrat, aufertq? tenebras: hic reliqua fidera occultat, hicuiccs temporu, annumc^ femper rena/ fcentem ex ufu natune temperat: hic coeli triflitiam dilcutit, ateg etia humani nubila an i/ mi ferenat:hic fuum Iume eseteris quoq? fideribus fcenerae,preciarus, eximius, omnia in/ tuens, omnia etiam exaudiens: ut principi literarum Homero placuiffe in uno eo uideo.

Deded' Cap. vir

QVapropter effigiem dei, fcsrmamqj querere imbecillitatis humati? reor. Quifquis efl deus(fi modo efl alius) Si quacunc^ in parte, totus efl fenfus, totus uifos, totus auditus, totus anima:, totus animi,totus fui. Innumeros quidem credere, atque etiam ex uirtutibusuitqsq?hommum,utpudicitia,concordiam,mentem,fpem,honorem,cIemen tiam,fidem,auc (ut Democrito placuit)duos omnino, Poenam Si Beneficium, maiorem adfocordiam accedit. Fragilis&laboriofamortalitasin partes ifla digeffit, infirmitatis fu? mera or,ut portionibus quifq? coleret,quo maxime indigerer Jtaqj nomina alia alijs gentibus. Si numina in rjfdem innumerabilia reperimus, inferis quoque in genera deferi ptis,morbisqj Si multis etiam peflibus,dum effe placatas trepido metu cupimus.Ideoqj etiam publice Febris fanu in palatio dicatum efl,Orhon? ad «dem larium ara. Si Mahe fortunse exquilfis. Quamobrem maior ccefitu populus etiam cp hominum intelligi po/ tefl,cum Onguli quocp ex femetipfis totidem deos faciant, Iunones Geniosq? adopran/ do fibi.Gentes uero quadam animalia etia,aliqua 8£ obfccena,pro dqs habent, ac multa dictu magis pudenda, per fcetidos cibos Si alia fimilia iurantes. Matrimonia quidem in ter deos credi, tantoq? xuo ex his nemine nafci,& alios effe grandseuos femperq? canos, alios iuuenes atq^ pueros, atricolores, aligeros, claudos,ouo editos, Si alternis diebus ui/ uentes morientesep, puerilium prope deliramentoru efl.Sed fuper omnem impudenti/ am, adulteria inter ipfos fingi, mox iurgiaft odia, atq^ etiam furtorum efle 8i fcelerum numina.Deus efl mortali iuuare mortalem. Si hsc ad seternam gloriam uia: Hac proce/ 4$ res iere Romani:hac nunc caelefli paflu cu liberis fuisuadit maximus omnis ?uircdtor Vefpafianus Auguflus, feffis rebus fubuenies. Hic efl uetufliffimus referendi beneme/ tentibus gratiam mos, ut tales numinibus adferibatur. Quippe Si omnium aliorum no/ mina deorum, Si qax fopra retuli fideru, ex hominu nata funt meritis. Ionem quide aut Mercuriu,aliterue alios inter fe uocari,& efTeccdeflenomeclatura, quis no interpretatio ne natura fateaturcTrridendu uero,agere cura rerum humanaru, illud, quicquid efl fum/ raura, A n ne tam trifli atq? multiplici miniflec/o no pollui credamus dubitemus'ueC Vix prope efl iiidicare,utru magis conducat generi humano, quando alqs nullus efl deorum

rclpcdlu*

HISTORIAE LIBER if f.

fefpccftus,aiijs pudcodus.Externis famulantur facris, ac digitis deos geftant,& monftra quoq? colunt:damnant,& excogitat cibosamperia dira in iplos3ne fomno quidem quie/ tOjirrogant.Non matrimonia,no liberos , non deniq? quicqua aliud, niG iuberibus facris deliguc.Airj in ipfo Capitolio fallut,ac Fulminante peierat Ioue: & bos iuuat Icelera.jllos (aera fuapcenis agunt.Inuenit tamen inter has utrafcp lentendas mediu fibi ipfa mortali tas numen , quo minus eria plana de deo coniecftariO eftet.Toto quippe mundo. Si locis omnibas,omnibusq>horis,omniuuoribus Fortuna fola inuocarimuna nominatur, una accufatur,una agitur rca,una cogitatur3fola laudatur, fola arguitur, Si cu conuicrjs colitur* u olubilis,a plerifq? uero Si cxca eda exiflimata,uaga, incortftansjncerta, uaria, indigno/ io rum fautrix.Huic omnia expenfa, huic omnia feruntur accepta:^ in tota ratione mortali um3fola utrancp pagina facit. Adeoq^ obnoxia fumus fortis,ut Ibrs ipfa pro deo fit,qua deus probatur incertus.Pars alia Si hanc pellit, aftrocp fuo euentus a(iignat,& nalcedi le/ gibus : femelc^ in omnes futuros unqua deo decretu, in feliquu uero ociu datum. Sedere coepit lenteria hxc3parkerqj & eruditu uulgus Si rude in ea curfu uadit.Eece fulguru mo/ nitus, oraculorum prxlcita,arulpicu prxdicta, atqp etiam parUa di&u iri augurps ftcrnu/ tamcnta,82offenfionespedum . Diuus Auguftuslxuum prodidit Gbi calceu prxpofte/ re indudtu,quo die feditione militariprope afriicftus eft.Qux Gngulairiiprouidam mcr/ talitatem inuoluunt, folu ut inter ifta certu Gt, nihil effe Cerri, nec miferius quicquahomi/ ne, aut fupcrbius.Cxteris quippe animantiu fola uicftus cura eft, in quo (ponte natura: be 20 nignitas fufficft.Vno quideuelprxferendacundtis bonis,quoddegloria,depecunia,am bitione/uperq* de morte no cogitant. Veru in his deos agere cura rerum humanaru cre/ di3ex ufu uitfclbpcenasqj maleficqs aliquando (eras, occupato deo in tanta mole,nuncp aute irritas elTe. Ncc ideo proximu illi genitu hominem , ut uilitate iuxta beluas effet.Im/ perfecte uero in homine natura: praecipua folatia,ne deu quide pofle omnia . Naq? nec Gbi poteft morte con(cifccre,G uelit,quod homini dedit optimu in tahtis uite poenis: nec mortales arternitate donare, aut reuocare defumflosmec facere, ut q uixit, n5 uixerit: qui honores geftit,no gefTerit.-nulluq? habere in praeterita ius,prxtercp obIiuionis:atc^(ut fa cetis quoq; argumetis (ocietas hxc cu deo copu!etur)ut bis dena,uiginti n5 fint,ac multa Gmiliter efficere non poftetper qu£ declaratur haud dubie natur^ poteria,idc^ eflfe,quod 50 deum uocamus . In haec diuertifte no fuerit alienu,uulgata propter aflfidua quxftionet» de deo. De natura Gderum errantiu,& coru ambitu Cap. vi

Hinc redeamus ad reliqua naturx.Sidera,quf affixa diximus mundo, non illa, ut exi ftimat uulgus, Gngulis attributa nobis, 8C clara diuidbus,minora pauperibus,obfcu ra defedlis,ac pro forte cuiufqj lucenda, adnumcrata mortaIibus,nec cu luo quxqj homi ne orta moriutur,nec alique extingui decidua GgniGcat.Non tanta coelo (ocietas nobilcu effiut noftro fato mortalis Gt ille quoq? Gderu fulgor . Illa nimio alimento tradi humo/ ris igneam uim abundantia reddunt3cu decidere credantur, ut apud nos quoqj id lumini bus acceGs liquore olei notamus accidere. Cxteru sterna eft ccfcleftibus natura, intexen/ tibus mundum, intextuq? cocreris:potentia aut ad terra magnopere eoru pertinens, qux 40 propter efferus daritatcmqj Si magftitudinem,in tanta (ubtilitate nolci potuerunt, Gcut luo demonftrabimus loco . Circuloru qUoq* coeli rado in terne mentione aprius dicetur, quando ad eam tota pertinet,Ggniferi modo inuentionibus non dilatis. Obliquitate eius inteilexifte,hoc eft, rerum fores aperuiflfe, Anaximander MileGus traditur primus olym/ piade quinquageGma odaua.Signa deinde in eo CIcoftratus,& prima Arietis ac Sagit/ tarrj.Sphxram ipfam ante multo Atlas.Nunc relido mundi ipGus corpore, reliqua inter ccelum terrasc^ tradentur. Summum efte quod uocant Saturni Gdus,ideo£j? minimum uideri,& maximo ambire circulo, ac trigefimoanno ad breuiffima fedis fux principia re/ gredi certum eft.Omnium aCit errantium Gderum meatusjinterqj ea folis Si Iunx, contra

a z dum

4 e. t>L I5Tfl N A T V R A L T S

tium mundo agere curfum, id eft,keuum, illo femper in dexteram pmipiri . Et quamde aflidua conuerfione immenfe celeritatis attollantur ab eo, rapiaturcp in occafum,aduer/ fo tamen ire motu per fuos quzecp paffusuta fieri,neconuolutusaer, eandem in partem, feterna mundi uertigine,ignauo globo torpeat, fed findatur aduerfo fiderum uerbere di/ ferecus & digeftus.&aturni autem fidus gelida ac rigentis efle naturs , multocp ex eo in/ feriorem Iouis circulum, Si ideo motu celeriori duodenis circumagi annis. Tertium Mar/ tis,quod quidam Herculis uocant, ignei, ardentis & folisuicini|:ate,binisfereannisconuer ti.Ideotp huius ardore nimio,& rigore Saturnijinteriecftum ambobus, ex utroq; tempe/ rari Iouem,falutaremqj fieri. Deinde folis meatum efiepartium quide trecentarum fexa gintatfed ut obferuatio umbrarum eius redeat ad notas,quinosannis dies adqci, fupcrq? m quartam partem diei. Quam ob caufam quinto anno unus intercalaris dies additur, ut temporum ratio folis itineri congruat. Infra folem ambit ingens fidus appellatum Vene ris, alterno meatu uagum,ipfiscp cognominibus emulum foiisac lun^.Prameniens quip pe 8C ante matutinu exoriens,luciferi nomen accipit, ut fol alter, diem maturans:cotraab occafu refulgens,nuncupatur Vefper, ut prorogans lucem,uiceqj lunas reddens . Quam naturam eius Pythagoras Samiusprimus deprehendit , olympiade circiter quadragefi mafecunda, qui fuit urbis Romae annus centefimus quadragefimus fecundus. Iam tua' gnitudine extra cuncta alia fidera eft : claritatis quidem tant« , ut unius huius ftel Ise ra- dtfs umbrs reddantur, Itaqj & in magno nominum ambitu eft . Alrj enim Iunonis , alfj Ifidis,alr) matris deum appellauere.Huius natura cunela generantur in terris . Nancg in ao alterutro exortu genitali rore eofpergens,no te rras modo coceptus implet, ueru animan tium quoqj omniu ftimulat . Signiferiautambitu peragit trecenis & duodequinquage¬ nis diebus,ab fole nunc| abfiftes partibus fex atq? quadraginta longius , ut Timaso pia/ cet.Simili ratioe,(ed nequacp magnitudine aut ufproximu illi Mercurfj fidus, a quibuf/ damappeliatuApolliniSjinferiorecirculofertur nouem diebus ocyore ambitu, modo ante foiis exortum, modo poft occafum fplendens, nunquam ab eo uigtnti tribus parti/ bus remotior,ut hic idem <k Sofigenes docent . Ideo 81 peculiaris horu fiderum ratio eft, neqj comunis cum fopraduftis.Nanqj ea 8£ quarta parte adi a fole abeffe 81 tertia , 8t ad uerfa foli faspe cernuntur , maiores^ alios habent cuncfta plenas couerfionis ambitus,in magni anni ratione dicendos. De lun^ natura. Cap. ix 3°

SEd omnium admirationem uincitnouiffimu fidus, terrisq^ familtarifiimu,& in tene/ brarum remedium ab natura repertum , luns . Multiformi hxc arnbage torfit inge/ nia contemplantium,# proximum ignorari maxime fidus indignantium , crefeens fem/ per aut fenefcensJEt modo curuata in cornua, modo ^qua portione diuifa , modo finua/ ca in orbem,maculofa,eademcp fubito praenitens, immenfa orbe pleno,ac repente nulla? alias pernox, alias fera,# parte diei folis lucem adiuuans:defiries,& in defe<ftu tamen c5 fpicua:qu^ melis exitu !atet,cum laborareiam creditr. Iam uero humilis 8C excelfa,# ne id quide uno modo,fed alias admota coelo, alias cotigua montibus : nunc in aquilonem elata, nuc in auftros deiedla;qu^ fingula in ea deprehendit hominu primus Endymion,

8t ob id amore eius captus fama traditur. Non fumus profedto grati erga cos, qui labo/ 4? re curaq? lucem nobis aperuere in hac luce : miraqp humani ingenrjpefte,fanguinem 8£. esedes condere annalibus iuuat , ut fcelera hominum nofcantur mundi ipfius ignaris. Proxima ergo cardini, ideoc^minimo ambitil,uicenis diebus feptenisq^ 81 tertia diei par/ te peragit fpatia eadem , quse Saturni fidus altiffimum triginta (ut didlum eft ) annis* Deinde morata in eoitufolis biduoicu tardiflime,a tricefima luce rurfus ad eafdem uices exitihaud fcio an omnium qu;e in coelo pemofei potuerunt magiftra.In duodecim men fium fpatia oportere diuidi annum t quando ipfa toties folem , redeuntem ad principia, confequitur. Solis fulgore eam ut reliqua fidera tegi , Siquidem in cotum mutuata ab

eoluc^

H I S T 0 R I AE

It’

eo Iucefulgere,quale iti rcpercuflu aqua: uolitare confpicimus.Ideo molliore & imperfe/ da ui foluere tantum humore , atcp etiam augere , que folis radi) abfumant.Ideo 8C ino/ quali lumine afpici: quia ex aduerfo demu plena , reliquis diebus tantu ex fc terris often/ dat, quantum exfoleipfacocipiat, In coitu quidem non cerni, quoniahauftu omnem Iu/ cisaueria illo regerat, unde acceperit.Sidera uero haud dubiehumore terreno pafcuquia orbe dimidio nonnunqua maculofa cernatur, fcilicet nondum (uppetete ad hauriendum ultra iufta ui. Maculas enim non aliud efle, quam terro raptas cum humore fordes.

De defedu folis & luno,S£ de node Cap. x

DEfedus autem fuos & folis, rem in tota contemplatione natura maxime miram, & o flento fimilem,eorum magnitudinum umbroc^ indices exiftere. Quippe manife ftum eft folem interuentu luna: occultari, lunacp terro obiedu,ac uices reddi,eofdem Cot lis radios luna interpofitu fuo auferente te rro,terracp luno.Hac fubeunte repentinas ob/ duci tenebras, rurfumqj illiusumbra fidus hebetari.Neqj aliud efle nodem, quam terne umbram. Figuram autem umbro fimilem meto ac turbiniinuerfo,quando mucrone tan tum ingruat,neqj luno excedat altitudinem, quoniam nullum aliud fidus eodem modo obfcuretur, Italis figura femper in mucronem deficiat.Spatio quidem cofumiumbras, indicio funt uolucrum praealti uolatus . Ergo confinium illis eft aeris terminus , initiumq* otheris.Supra lunam pura omnia , ac diuturno lucis plena: A nobis aut per nodem cer/ nuntur fidera,ut reliqua lumina e tenebris. Et propter has caufas nodurno tempore defi to cit luna.Stati aute atep menftrui non funt utricp defedus , propter obliquitate figniferi, Iunoq? multiuagos (ut didum eft) flexus , non femper in fcrupulis parttu congruente fi/ derummotu. Defiderum magnitudine. Cap. xi

HAec ratio mortales animos fubducit in columrac uelut inde cotemplantibus, trium maximaru rerum naturo partiu magnitudinem detegit . Non poflet quippe totus fol adimi terris intercedente luna, fi terra maior eflet cp luna.Certior ex utraqj uaftitas fo lis aperitur, ut no fit necefle amplitudinem eius oculorum argumentis atq? cfiiedura an i/ mi ferutarnimmenfum efle, qui arborum in limitibus porredarum in quotlibetpafluum milia umbras paribus iaciat interuallis, tanqua toto fpatio medius.Et quia per oquinodi um omnibus in meridiana plaga habitantibus, fimul fiat a uertice : item quia circa folfti/ 50 tialem circulum habitantium meridie ad fepten trione umbro cadant, ortu uero ad occa/ fum.Quo fieri nullo modo poflent,nifi multo cp terra maior effet.Et quod monte Idam exoriens latitudine exuperet, dextra Iouaqj large amp!edens,profertim tanto diferetus interuallo . Defedus luno magnitudinem eius haud dubia ratione declarat, ficut terro paruitatem ipfe deficiens. Nancjj cum fint tres umbrarum figuro, conftetcp, fi par lumi/ ni fit materia quoiadat umbra, columna effigie iaci, nec habere finetfi uero maior ma/ teria qu3m lumen, turbinis redi , ut fit imum eius anguftiffimum, 8C fimili modo infinita longitudo:fi minor materia quam lux, meto exiftere effigiem in cacuminis fine definen/ tem,talemcp cerni umbram deficiente luna: palim fit, ut nulla amplius relinquatur dubi/ tatio,fuperari magnitudine terram : Id quidem 8C tacitis ipfiusnaturoindicrjs.Cur enim 40 partitis uicibus anni brumalis abfcedit C ut nodium opacitate terras reficiat, exufturus haud dubie, 8i fic quocp exurens quadam in parte , tanta magnitudo eft.

Quse quis inueneric in obferuatione colefti. Cap. xii

TJ T ratione quidem defedus utriufq?, primus Romani generis in uulgus extulit Sui/ •E/picius Gallus, qui coful cum M.Marceilo fuit : fed tum tribunus militu, folicitudine exercitu liberato , pridie cp Perfeus rex fuperatus d Paulo eft , in contione ab imperato/ re produdus ad prodicendam edfpfim , mox Si copofito uolumine. Apud Grocos aut inueftigauitprimus omniu Thales Milefius, olympiadis xlvirj. anno quarto , prodido folis defedu, qui fub Aftiage rege fadus eft, urbis condito anno clxx. Poft eos utriufcp

a 5 fideris

Lucere dod. fe . efi lucere tres unius bo r£ quartas,et infuper eiuf/ dem parte ui cefimii quar/ tam

$ C. PLINII NAT V:R'A L I S S

fideris curfum in fexcentos annos pr^cinuit Hipparchus, menfes gentium diescp 5iho/ ras,ac fttus locorum,8i uicos populoru complexus, ^uo tefte,haud alio modo quam con filiorum naturce particeps. Viri ingentes , fupraq? mortaliu naturam, tantoru numinum lege deprehenfa , Si mifera hominu mente abfoluta , in defedlibus ftellarum fcelera aut mortem aliquam fiderum pauente:quo in metu fuilleStefichoriSi Pindari uatum fublt/ mia ora palam eft deliquio folis, Si in luna ueneficia arguente mortalitate, Si ob id erepi/ tu diffono auxiliate, Quo pauore ignarus caufie Nicias Athenienfiu Imperator, ueritus tlalTem portu educere,opes eoru afflixir.Madti ingenio efte cgli interpretes, rcrumqj na tur« capaces, argumenti repertores, quo deos hominesq? uiciftis . Quis em h^c cernens Si ftatos fiderum (quoniam ita placuit appellare)laborcs,non fux necefiitati mortalis ge. i£ nitus ignofcatCNunc confeffa de rjfdem breuiter atq; capitulatim attingam , ratione ad/ modum neccftarrjs locis ftriclimc^ reddita . Nam neqj inftituti operis talis argumenta/ tio efbneqj omniu rerum afferre poffe caulas minus miru eft, dp conflare in aliquibus.

De defedlibus. Cap. xm

DEfedtus ducentis uigintiduobus melibus redire in luos orbes certu eft,folisqj defe/ ctum n5 nili nouiffima primahe neri luna, quod uocant coitum . Lun« autem non nili plena,fempercp citra q proxime fuerit.Omnibus aut annis fieri utriulq? fideris defe/ dias ftatis diebus, horisq? fub terra. Nec tamen cu fiant luperne, ubiq? cerni, aliquando propter nubila, fiepius globo cerne obftante conuexitatibus mudi . Intra ducetos annos Hipparchi fagacitate copertum eft,8i lun« defedtu aliquado quinto menfe 4 priore fie/ <zp ri,folis uero feptimo.Eandem bis in triginta diebus fupra terras occultari,fed ab alqs atq; altjs hoc cerni:qu«q? fune in hoc miraculo maxime mira, cum conueniat umbra terrte le* nam hebetari , nunc ab occafus parte hoc ei accidere nunc ab exortus . Et quana ratione cum folis exortu umbra ilia hebetatrix lub terra effe debeat, femel iam acciderit,ut in oc/ caluluna deficeretjUtroqj luper terra confpicuo fidere. Na ut duodecim diebus utrunq? fidus quereretur, 8i noftro xuo accidit , Imperatoribus Vefpafianis,patre 1 1 1 filio iteru confulibus. Delunemotu. Cap. xim

LVnam femper,auerfis 4 fole cornibus, fi erelcat,ortus fpedtare: fi minuatur,occafus, haud dubiu eft. Lucere dodranteis femuncias horaru ab fecunda adrjcientemufqj ad plenum orbe,detrahentemcp in diminutionem . Intra quatuordecim aut partes folis, 50 femper occultam effe. Quo argumeto amplior errantiu ftellaru quam lune magnitudo colligitur,quando ille Si a feptenis interdu partibus emergant. Sed altitudo cogit mino res uideri,ficut affixas celo folis fulgore interdiu non ccrni,cum «que diu acnodtu luce/ ant:idcp manifeftum fiat defedlibus folis,Si prealtis puteis.

Errantium motus aluminum canonica. Cap, xv

ERrantium autem tres, quas lupra folem dicimus litas, occultantur meantes cum eo.

Exoriuntur uero matutino,difcedentes partibus nuncp amplius undenis. Poftca ra diorum eius contadlu teguntur,^ in triquetro a partibus centum uiginti ftationes matu/ tinas faciunt,que Si prime uocantur : mox in aduerlo a partibus centu odloginta,exor/ tus uelpertsnos.Itemcp in centum uigind ab alio latere appropinquate, ftationes uelp.er/ 40 tinas,quas Si fecudas uocantrdonec affecutus in partibus duodenis occultet illas, qui ue/ fpertini occalus appellantur . Martis ftella , ut propior, etiam ex quadrato fentit radios, ab nonaginta partibus;unde Si nomen accepit is motus , primus 8i fecundus nonagena rius dictus ab utroqj exortu.Eadem ftationalis fenis menfibus comoratur in fignis, 2 lio/ qui bimeftrisjcum cetere utraq$ ftatione quaternos menles non impleant.Inferiores au/ tem dux occultantur in coitu uelpertino fimili modourelidtoqp fole , totidem in partibus faciunt exortus matutinos , atque 4 Iongilsimis diftantie fax metis folem infequuntur, adepteq? occafu matutino, conduntur ac pretereunt, Mox eodem interualiouefpe/

ttIJTORIAE L I B E-Jt IT J

ii exoriantur ufq* ad quos diximus terminos. Ab his retrogradiutuf ad foleni,& dccafu .ueipertinodelttefcunt.VenerisftellaS<:ftatione5duas,matutinauefpcrtinamq£,abutro/ que exortu facit, a Iongifsimis diftatiie iuie finibus: Mercurij ftationes breuiore momen to,quam ut deprehendi polsit. Hxc eft luminu occultationucp ratio, perplexiore motu, muitiscp inuoluta miraculis .Siquidem magnitudines fuas 8C colores mutant , & caPdera ad feptentrionem accedunt,abeuntq^ad auftrum,terrisq? propiores aut c^lo repente ccr nuntur:in quibusaliter multa qudm priores tradituri, fatemur ea quocp illorum eife mu/ neris,qui primi querendi uias demonftrauerint : modo ne quis delperct fecula proficere femper . Pluribus de caufis hazc omnia accidunt : prima circulorum,quos Gneci abfidas io in ftellis uocant:etenim Gr^cis utendum erit uocabulis.Sunt autem hi fui cuique earum, ali}q?quam mundo:quoniam terra a uerticibus duobus, quos appeliauerunt polos, cen/ trum coeli effnecnon figniferi,oblique inter eos fiti. Omnia autem ha:c confiant ratione circini femper indubitata.Ergo ab alio cuiq? centro abfides fuceexurgunt.Ideoq? diuer/ fos habet orbes, motusq? difsimiles , quonia interiores abfidas necefle efi breuiores efie» Quare eadem alias inferiora uideantur. Gap. xvt

Tgitur a terrx centro abfides altifiimae funt, Saturno in fcorpione, Ioui in uirgine, Mar/ JLti in leone, Soli in geminis, Veneri in iagittario, Mercurio in capricorno,medi}S omnt/ um partibus . Et cotrario ad terre centrum humillima atq? proxima . Sic fit , ut tardius mouere uideantur cum altifsimo ambitu feruntur : non quod accelerent tardentue natu/ rzo rales motus, qui certi ac finguli iunt illis : fed quia deducfias ab fumma abfide lineas j co/ artari ad centrum necefie efi, ficut in rotis radios:idemqj motus alias maior,alias minor, centri propinquitate (entitur . Altera fublimitatum caula , quoniam a fuo centro abfidas altiflimas habent in alrjs fignis.Saturnus in libre parte uteefimajupiter cancri quintade/

; cima, Mars capricorni uicefima oftaua , Sol arietis uicefimanona , Venus pifciu decima/ fexta,Mercurius uirginis decimaquinta,Luna tauri quarta.Tertia altitudinum ratio, cceli tnenfuranon circuli intelligitur,fubire eas aut de&endere per profundum aeris, oculis exi ftimantibus.Huic connexa latitudinum figniferi obliquitatis^ caufa efi. Per hunc ftelhs quas diximus errantes,ferutur.Nec aliud habitatur in terris,quam quod illi fubiacet.Reli qua a polis fqualent. Veneris tantum ftella excedit eum binis partibus.Qua^ caufa intelli 50 gituf efficere,ut quadam animalia 5£ in defertis mundi nafcatur.Luna quocp per tota ia/ titudine eius uagatur, (e d omnino no excedens eum.Ab his Mercuri} ftella laxiftime, ut tamen e duodenis partibus(tot enim funt Iatitudiais)no amplius ocftonas pererret , neqj has^quaiiter , fed duas medio eius, d£ fupraquatuor, infra duas . Sol deinde medio fer/ tur inter duas partes flexuofo draconu meam in^quaiis : Martis ftella quatuor medias, louis media & fuper eam duas,Saturni duas ut fbl.HiEcent latitudinu ratio ad auftrum defcendentiu,aut ad aquilonem fubeuntium.Hac conftare 8£ tertia illam d terra fubeun/

, tium in relum, 8C pariter fcandi eam quoqj exiftimauerc pleriqj falfo:qui ut coarguatur, aperienda eft fubtilitasimmenfa,& omnis eas complexa caufas. Conuenit ftellasinoc/ cafu ueipertino proximas efte terre & latitudine 8£ altitudine: exortusq? matutinos in .40 initio cuiufqj fieri:ftationes in medris latitudinum articulis,qu:e uocat ecliptica * Perinde conreflum eft motum augeri, quandiu in uicino fint terre:cum abfcedat in altitudine,mt nui.Qire ratio lun^ maxime fablimitatibus approbatur. Aeque non eft dubiu,in exor/

; tibus matutinis etiam numerum augeri, atq? a ftationibus primis tres fuperiores diminui ufquc ad ftationes fecundas . Qu^ cum ita fint,manifeftum erit ab exortu matutino la/ titudines fcandi , quoftia in eo primum abitu incipiat parcius adrjci motus:in ftationibus uero primis SC altitudine fubire, quonia tum primu incipiant detrahi numeri, ftellsqj re/ troire.Cuius rei ratio priuatim reddenda eft. Percufife in qua diximus parte, 8C triangulo folis radio inhibentur rectum agere curfum,& ignea ui leuantur in fublime. Hoc no pro/ l . . v. . - - - ■ a 4 tinus

* c, PLINII KA TV RALIJ i

tinus inteHigi poteft uifu noftro,ideocp exidimantur dare,unde & nomen accepit datio* Progreditur deinde eiufdem radrj uiolentia, 8L retroire cogit uapor repercuffas.Multo id magis in uefpertino caru exortu , toto fole aduerfo, cum in fummas abfidas expelluntur, minimeq? cernuntur, quoniam altifsime ab(unt,& minimo feruntur motu, tanto minore, cum hoc in altifsimis abfidu euenit (ignis. Ab exortu uefpertino latitudo defcenditur,par cius iam.fe minuente motu, no tamen ante (lationes fecundas augente,cu 81 altitudo de/ fcenditur,fuperueniente ab alio latere radio, eadem<^ ui rurfus ad terras deprimete,qux fudulerit in cxlum ex priore triquetro . Tantum intered, fubeant radrj, an fuperueniant, Multocp eadem magis in uefpertino occafu accidunt . Hxc e(l fuperiorum (lellarum ra/ tio:difficilior reliquarum, 8C a nullo ante nos reddita. io

Catholica fiderum errantium. Cap. xvii

PRimum igitur dicatur, cum (int diuerfie ftellcc , cur Veneris (lella nunquam longius XLyr partibus.Mercurius uigintitribus a fole ablcedat, fepe citra eas ad folem reci/ procent. Conuerfas habent utrasqj abfidas , ut infra folem finexantumcp circulis earum fubter ed, quantum fuperne pr£edictarum:& ideo non poffunt abeffe amplius,quoniam curuatura abfidum ibi non habet longitudinem maiorem.Ergo utrazcp (imili ratione mo dum (latuunt abfidum fuarum margines, ac (paria longitudinis latitudinum euagatione penfant. At enim cur non (emper ad quadragintafex 8C ad partes uigintitres perue/ niunt C Imo uero. Sed ratio canonica fallit. Nancj? apparet abfidas quocp earum moue/ ri, quod nunquam tranfeant folem. Itaque cum in partem lpfam eius incidere margines 20. alterutro latere, cum 8Z delte ad longifsima fua interualla peruenire intelligutur:cum citra Atiks,co/ fuere margines totidem partibus,& ipCx ocyus redire t creduntur,cu fit illa femper utriqj gmur extremitas fumma. Hinc 8C ratio motuum conuerfa intelligitur.Superiores enim celerri/ me feruntur in occafu uefpertino, ha tardi(fime:illa a terra altifsime abfunt cum tardifsi/ me mouentur,hacum ocyfsime. Quia ficut in illispropinquitas centri accelerat, ita in rjs extremitas circuli : Illa ab exortu matutino minuere celeritateincipiunt,ha uero augere; Illa retro curfum agunt a (latione matutina ufqj ad uelpertinam , Veneris a uefpertina ufque ad matutinam . Incipit autem ab exortu matutino latitudinem fcandere , altitudi/ nem uero ac folem infequi a (latione matutina,ocy(sima in occafu matutino 8C altifsima. Digrediautem latitudine , motumq; minuere ab exortu matutino : retro quidem ire, fi/ 5® mulq? altitudine digredi, i (latione uefpcrtina.Mercurrj rurfus (lella utroque modo fcan dere ab exortu macutino,dfgredi uero latitudine d uefpertino : confecutoq? fole ad quin decim partium interuallum, confidit quatriduo prope immobilis. Mox ab altitudine defeendit , retrocp graditur ab occafu uefpertino ufque ad exortum matutinum . Tan/ tumtp h^c 81 luna, totidem diebus quot fubiere,defcendunt. Veneris quindecim 8C plu/ ribus fubit . Rurfus Saturni 8C Iouis duplicato digrediuntur . Martis etia quadruplicato. Tanta ed natura: uarietas,fed ratio euidens,Nam qu§ in uapore folis nitutur,etia defeen dunt ^gre . Multa promi amplius circa ha:c poffunt (ecreta natura Iegesq?, quibus ip(a feruiat.Exempli gratia: In Martis fidere, cuius ed maxime inobferuabilis cur(us,nunqua id dationem facere , Iouis fidere triquetro, raro admodum (exaginta partibus difereto, 4° qui numerus (exangulas mundi efficit formas . Nec exortus , nifi in duobus fignis tantu, cancri 8C leonis,fimul a:dere.Mercurrj uero fidus in pifeibus exortus uefpertinos raros fa cere , creberrimos in uirgineun libra matutinos. Item matutinos in aquario,rari(simos in leone . Retrogradu in tauro 8C geminis no fieri: in cancro uero no citra uigefimaquintam parte. Lunabis coitum cum fole in nullo alio figno facere cp geminis:no coire aliquado, in fagittario tantu . Nouifsima uero primamcp eade die uel notde , nullo alio in figno cp ariete confpici:id quoqp paucis mortalium contigit.Et inde fama cernendi Lynceo. Non comparerc in cselo Saturni fidus & Martis cum plurimu diebus centufeptuaginta: Iouis

triginta

HISTORIAE LIBER II $

Ingimafex , aut cum. minimu, denis detractis diebus: Venetis (axagmtanouem,aut cutti minimUm , quinquaginta duobus:Mercuri) tredecim,aut cum plurimumjfepteriidecirrs Qux rado colores eorum mutet. Cap. xvm

COIores ratio altitudinu temperat, fiquidem earum fimilitudinem trahunt,in quarfi aera uenere fubcundo , dngitqj appropinquantes utraiibet alieni meatus ciscuius* FrigididrinpaIIorem,ardentior in ruborem, uentofus in horrorem. Sol atq? comiffunE comfferii ab(idum,extrem£qp orbita atram in obfcuntatem.Suus quidem cuiqj color eft , Satur/ idefaaput no caudidtiSjloui clarus, Marti igneus, Lucifero candens, Veiperi refulges, Mercurio ra & dians,Lun:e blandus , Soli cum oritur ardens ,poftea radians,hiscau(isconnexo uifu St conii Io earum qu^cglo continentur. Nanqj modo multitudo conferta ineft circa dimidios br/ bes Iun«, placida nocte leniter illuftrante easrmodo raritas,ut fugiffe miremur plenilunio abicondente,aut cum folis,fupraue dictarum radi) uifusperftrinxere noftros.Et ipia auc luna ingruentium folis radiorum haud dubie differentias fentit, hebetante este ra in fle/

- xos mundi conuexitate eos , pnetercp ubi recti angulorum cSpetunt iftus. Itaqj in qua/ drato (olis diuidua eft, in triquetro feminani ambit" orbe, implet: aut in aduetfo.*rurfusqf minuens eafde cffigies,paribus aedit interuallis, fimili ratione qua fupra folem triafidera.

Solis motus SI dierum insqualitatis ratio. Cap. Xix

SOI aut ipfe quatuor differentias habet,bis squatanodtedieij VerC St Autumno, St in centru incides terrg odtauis in partibus arietis ac librs:bis permutatis (patrjs, in au<ft5 'xo diei,bruma odtaua in parte capricorni: nodtis uero,foiftitio totide in partibus cancri. In/ aequalitatis caufa obliquitas eft figniferi , cu pars Jcqua mudi fuperfubteffp terras omni/ bus fiat mometis,Sed qu£ retfta in exortu fuo cofurgunt figna,15giore tratftii tenet luce: qu^ uero obliqua>ocyore tranfeut (patio. Quare Ioui fulmina afsignetur.Cap.xx T Ater plerofqj, magna c^Iiaffedlationecopertum d principibus doiftnnae utris , fu/ J-^pedorum trium fideru ignes effe, qui decidui ad terras fulminu nomen habeat : fed maxime ex rjs medio loco fitufortafsis quoniacontagiu nimrj humoris ex fuperiore cir/ culo,atc£ ardoris ex fubiecfto, per hunc modu egerat. Ideocp dicftu Iouem fulmina iacu/ lari. Ergo ut e flagrante ligno carbo cum crepitu,fic a fidere cteleftis ignis expuitur,pra:/

(cita fecu afferens, ne abdicata quidem fui parte in diuinis ceffante operibusJdq; maxime jo turbato fit aere , quia collectus humor abundanda ftitnulat , aut quia turbatur quodam ceu grauidi fideris partu. Interualla fiderum. Cap. xxi

INterualla quoq* fiderum d terra, multi indagare tentauerut:& folem abeffe a luna un/ deuiginti partes, quantu luna ip(am a terra, prodiderunt . Pythagoras uero uir (agaris animi,a terra ad lunam centu uigintifex milia ftadioru effe collegit. Ab ea ufq? ad folem duplu.Inde ad duodecim.figna triplicatu.In qua (entetia & Gallus Sulpicius nofter fuit».

De fiderum Mufica. Cap. xxii

QEd Pythagoras interdum ex mufica ratione appellat tonum , quantum abfit a terra O luna. Ab ea ad Mercurium , fpatr) eius dimidium ;5£ ab eo ad Venerem fere tantun/ dem. A qua ad folem fcquiplum . A fole ad Martem tonum , id eft, quantum ad lunam 40 d terra. Ab eo ad Iouem dimidiu , St ab eo ad Saturnum dimidium , St inde fefquiplum ad figniferum.-ita feptem tonos effici, quam diapafon harmonia uocant,hoc eft, uniuer/ fitatem concentus.In ea Saturnum Dorio moueri,Mercurium phthongo, Iouem Phry gio,& in reliquis fimilia,iucunda magis quam neceffaria fubtilitate.

De mundi Geometria. Cap. xxm

STadium centum uigintiquinq; noftros efficit paffus, hoc eft , pedes fexcentos uiginti quinque.. Poffidonius non minus quadraginta ftadiorum a terra altitudinem effe, in qua nubila ac uenti nubescp proueniant . Inde puru liquidumtj? , 8t imperturbata lucis aerem,Sedii turbido ad lunam uicies centu ftadiortmn Inde ad folem quinquies millies.

Eo

io c. ptiNii nAtvralis

Eo (pacio fieri , ut tam immenfa eius magnitudo rion exurat terraS. PlureS autem nubes nongeris ftadrjs iri altitudine fubire prodiderut. Incoperta harc St inextricabilia,fed tam prodenda, cfj funt prodita:in quis tamen una ratio geometrica; collectionis nunqua falla cis poffit no repudiari, fi cui libeat altius ifta pcrfequi.Nec ut menfura(id enim uellepenO demetitis ocrj eft)fcd ut tantum xftimatio coniedtandijconftet animo>Nam cum treccn tis fexaginta St fere lex partibus orbis folis ex circuitu eius patere appareat circulum per quem meat,femperqj dimetienstertiapartem ambitus, St tertia paulominus feprimam colligat , apparet dempta eius dimidia (quoniam terra centralis interueniat) fextam fere parteni huius immenfi (pacq,quod circa terra circuli folaris animo c6prehenditur,inefle altitudinis fpacio, luna uero duodecima , quonia tattto breUiore q? fel ambitu currit: ita io ferri eam in medio folis ac terra. Miru quo procedat improbitas Cordis humani, paruulo aliquo inuitata fucceftu , ficut in fupradidlis occafione impudentia ratio largitur: aufiq? diuinare folis ad terra fpacia , eadem ad cadum agunt , quonia fit medius fo!,ut protinus mundi quocp ipfius menfura ueniat ad digitos. Quatas enim dimeties habeat feptimas, tantas habere circulu duo St uicefim&s , tanqj plane a perpendiculo menfura cali coftet. Aegyptia ratio, quam Petofiris St Necepfos offendere, firtgulas partes, in lunari circulo (ut didu eft)minimo,triginta tribus ftadrjs paulo amplius patere colligmin Saturni am/ pliflimo dupiumiift folis, que mediu efle diximus,utriufq3 menfura dimidiu.Qux copu/ tatio plurimu habet pudoris: quonia ad Saturni circuIum,addito figniferi ipfius interual lo, innumerabilis multiplicatio efficitur* De repentinis fideribus cap.xxim 20 Tl Eftantpauca de mundo, nanque St in »pfo coelo ftello repente nafcuntur . Plura ea/ XVrum genera.

De cometis & cxleftibus predigf}S,riatura St fitu, & generibus eoru. Cap. xxv

COmetas Grxci uocant, noftri crinitas, horrentes crine fanguineo,&comaru modo in ucrtice hifpidas. Iidem pogonias, quibus inferiore ex parte in fpecie barba; lon/ gx promittitur iuba . Acentia iaculi modo uibrantur ocyfsimo fignificatu . Hxcfuit de qua quinto confulatu fuo Titus Imperator Cxfarprxclaro carmine perfcripfit, ad hunc diem nouifsime uifa . Eafdem breuiores St in mucronem faftigiatas, xiphias uocauere, qux funt omnium pallidifsitnx,S£ quodam gladrj nitore, ac fine ullis radijs:quos difeeus fuo nomini fimilis,colore autem electro, raros e margine emittit.Pitbetes doliorum cerni/ 50 tur figura, in cocauo fumidg lucis.Ceratias cornus fpeciem habet, qualis fuit cum Grxcia apud Salamina depugnauit.Lampades ardentes imitatur faces: Hippeus equinas iubas celerrimi motus, atqj in orbem circa fe euntes.Fit St candidus cometes, argenteo crine, ita refulgens, ut uix cotueri liceat, fpecieq; humana det effigiem in fe oftendens.Fiunt St hir/ ti uillorum fpecie, & iuba aliqua circundati. Semel adhuc iubx effigies mutata in haftani eft, olympiade centefimao£flaua,urbis anno triccntefimo nonagefimoodauo . Breuiffi/ mutti quo cernerentur fpacium,feptem dierum annotatum cft, longiffimum odloginta. Mouentur autem alrj errantium modo > alq immobiles hxrcnt . Omnes ferm£ fub ipfo feptentrione , aliqua eius parte non certa , fed maxime in candida , qux la&ei circuli no/ men accepit.Ariftoteles tradit St fimul plures cerni,nemini compertu alteri, quod equide 40 fciam. Ventos aut ab rjs graueS xftusq; fignificari.Fiut St hybernis menfibus,& in auftri no polo, fed ibi citra ullum iubar,Diraep comperta Aethiopu St Aegypti populis, cui no/ men xui eius rex dedit Typhon , ignea Fpecie , ac fpitx modo intorta, uifu quoqj toruo, nec ftella uerius, quam quidam igneus nodus . Sparguntur aliquado 8C errantibus ftellis exteristp crines.Sed cometes nunqj in occafura parte exii eft, terrificum magna ex parte fidus , ac n5 leuiter piatum , ut ciuih motu Qdbauio c6fule,icerumqj Pompei St Cxfaris beiloJn noftro uero xuo circa ueneficium , quo Claudius Cadar imperium rcliquitDo/ initio Neroni,ae deinde principatu eius,afsiduum prope ac fxuum.Rcferre arbitrantur.

HISTORIAE LIBER II i!

fn quas partes fefe iaculetur, aut cuius ftell& uires accipiat, quasejj fimilitudines reddam Si quibus in locis femicct.Tibiarum fpecie,mufic;e arti portendere. Obfccenis aut mori/ bus, in uerendis partibus fignorum. IngenfisSC eruditioni, fi triquetram figuram qua/ dratamue paribus angulis ad aliquos perenniu ftellaru fitus ^dant. Venena fundere, in capite leptentrionalis auftrinafuelerpentis.Cometesinunototiusorbisloco colitur iti templo Romre, admodum fauftusdiuo Auguftoiadicatusab ipfo. qui incipiente eo, apparuit ludis quos faciebat Veneri genitrici,non multo poft obitum patris C te far is, in collegio ab eo inftituto. Nanq? his uerbis id gaudium prodidit: Iis ipfis ludorum meo/ io rum diebus, fidus crinitum per leptem dies in regione coeli, qux fub feptentrionibuseft, conlpedum.Id oriebatur cica undecimam horam diei, clarumtp Si omnibus terris con/ fpicuumfuit.Eofidere fignificari uulguS credidit, Calaris animam inter deorum immor talium numina receptamrquo nomine id infigde fimulacro capitis eius, quod mox in fo/ ro confecrauimus,adiedlum eft.H^ec ille in publicum,interiore gaudio fibi illum natum, fecp in eo nafei interpretatus eft: 8t, fi uerum fatemur, (alutare id terris fuit. Sunt qui Si h.TC fidera perpetua efie credant, fuoq? ambita ire, fed non nifi relida a fole cerni, Ali) uero, qui nafei humore fortuito,5£ ignea ui,idcoq? folui.

Hipparchus de fideribus,per exempla hiftorica,faces,lampades,trabes, bolides, di chafma coeli. Cap. xxvi 1

T Dem Hipparchus nunquatfi fatis laudatus, ut quo nemo magis approbauerit cogna/ JLtionem cum homine fiderum, aaimasqj noftras partem effe coeli, nouam ftellam Si alia in amo luo genita deprehendit: eius£p motu, qua die fulfit, ad dubitationem eft ad/ dudus,an ne hoc fiepius fieret,mouereturcp Si ecquas putamus aixixas.Idemq? aufus, rem etiam deo improbam, annumerare pofteris ftellas, ac fidera ad normam expange- re,organisexcogitatis,perqugfingularulocaatc^ magnitudines fignafetmt facile difeer tii polfetex eo, non modo an obirent, nafcerentur'ue,{ed an omnino aliqua tranfiret mo neretur ue, item an crelceret minueretur^, ccelo in hereditate eundis relido, fi quifqua qui rationem eam caperet,inuentuseffet.EmicantS£ faces,non nifi quum decidunt uifie: qualis Germanico Ciefare gladiatorum Ipedaculum gdente,preter ora populi meridia/ no tranlcurrit.Duo genera earum. 'Lampades uocant plane faces:alteru m boiidas,quale 1° Muttnenfibus malis uilum eft.Diftant,quodfacesueftigia longa faciunt, priore ardente partc:bolis uero perpetua ardens, longiorem trahit limitem.Emicant S£ trabes fimili mo do.quasdccos uocant: quales cum Lacedxmonq clafife uidi, imperium Gr%cix amifere. Fit & cceli ipfius hiatus.quod uocant chafma.

De cceli coloribus. Cap.xxvii

iTJ1 It Si fanguinea Ipecies, & (quo nihil terribilius mortalium timori eft ) incendium ad/ Jl terras cadens inde,ficut Olympiadiscetefim^feptimf anno tertio, quum rex Philip pusGr&ciam quateret. Atq? hsecego ftatis temporibus natur^,ut cetera, arbitror exi/ ftere, non ut pledq? uarrjs de caufis, quas ingeniorum acumen excogitat: quippe ingen/ tium malorum fuere prsenuntia.Sed ea accidifle,non quia hxc fada funt, arbitror: ueru 4° hxc ideo fada, quia incafora erant illa. Raritate autem occultam eorum efie rationem, ideoq? non ficut exortus lupra didos defedusep Si multa alia nofei.

De flamma cceli. cap. xxv m

CErnuntur 8i ftellre cum fole totis diebus, pleruncg Si circa folts orbem, ceu fpicece corona: Si uerficolores circuli, qualiter Augufto C^farein prima iuuenta urbem nttante,poft obitum patris, ad nomen ingens capeflendum.

De coronis caileftibus. Cap.xxix

E Xiftunt easdem coronas circa lunam. Si circa nobilia aftra,cceIo quoq; inhjerentia. Circa folem arcus apparuit L.Opiraio Q.Fabio coss.orbis L.Portio,M. Atilio, - — ~ ’ De

It ' C* PLINII NATVRALIS

De circulis repentinis* Cap. xxx

Ircuius rubri coloris L.Iulio,P.Rutilio coss.Fiunt prodigiofi Si Iogiores folis defe cfius, qualis occifo dictatore C#fare, Si Antoniano bello, totiuspene anni pallore continuo. Plurcs foles. Cap. xxxi

ET rurfus plures foles fimul cernuntur, nec fupra ipfum nec infra3fed ex obliquo, nun quam iuxta, nec cotra terram, nec noctu, fed aut oriente aut occidete.Semel Si me/ ridie cofpedli in Bofphoro produntur,qui a macutino tempore darauerunt in occafum. Trinos foles antiqui f^pius uidere:ficut Sp.Pofthumio,Q.Mutio,& Q.Martio,M.Por tio,& M. Antonio, P. Dolobella, Si M.Lepido, L.Planco co s s.Et noftra #tas uidit di uo Claudio principe, cofulatu eius, Cornelio Orfito collega. Plures fimul cp tresuifi, ad 10 hoc #uinuncp produntur. Plures lun#. Cap. xxxii

T Vn# quoqj trin#,ut Cn.Domitio C.Fannio cofulibus,apparuere:quo5 pleriq; ap/ JL^pellauerunt foles nodturnos Dierum lux noite. Cap. xxxm

LVmen de ccelo nodtu uifum eft,C.C#cilio,Cn.Papyrio cofolibus,& f#pe alias, ut diei fpecies nodtu luceret. Clypei ardentes. Cap. xxxim

Lypeus ardes ab occaiu ad ortum icintillaris tranicurrit,foIis occafu L. Valerio, C. Mario c o s s. Oftentum caeli. Cap.xxxv

SCintillam e ftclla cadere,& augeri terr# appropinquantem; ac pofixp !un# magnitu dine fac5ta fir, illuxiife ceu nubilo diei; dein cum in caelum Ce reciperet, lampadem fa/ ctam, iemelunqua proditur, Cn.Octauio, C.Scribonio coss.Vidithoc Licinius Sylla 20 nus proconful cum comitatu fuo. De difcurfo ftellarum. Cap. xxxvi

‘T7leri uidetur Si diicurfus ftellaru,nuncp temere,ut no ex ea parte truces ued coorian/

J? tur.Exiftut ftella: 8L in mari terriscp. De ftellis Caftoribus. Cap.xxxvn

Vidi nodlurnis militu uigilqs, inh#rere pilis pro uallo fulgorem effigie ea: Si anten/ nis nauigantium,alr)scp nauium partibus, ceu uocali quodam fono infiflunt,ut uo lucres fede ex fede mutates:graues cum folitari# uenere,mergentesq; nauigia; Si fi in ca/ rin# ima deciderint,exurentes:gemin# aute ialutares,Si profperi curius prgnuntteiqua^ rumaduentu fugari diram illam ac minacem, appellatamqj Helenam, ferunt. Et ob id PolluciSi Caftori id numen aflignat,eoscp in mari deos inuocat.Hominum quoq; capi tauefpercinis horis, magno pr#fagio circumfulget. Omnia incerta ratione. Si in natur# 50 maieftatc abdita. De aere. Cap.xxxvm

HAclcnus de ipfo mundo fideribuscp. Nunc reliqua coeli memorabilia. Nanque 8i hoc caelum appellauere maiores quod alio nomine aera: omne quod inani fimile, uitalem hunc ipiritum fundit. Infra lunam h#c ledes,multocp inferior(utanimaduerto propemodu coftare)infinitu ex fuperiore natura aeris, infinitu Si terreni halitus mifcens, utraqj forte cofunditur.Hinc nubi!a,tonitrua,& alia fulmina.Hinc gradines,pruin#,im bres,procell#,turbines.Hinc plurima mortaliu mala. Si reru natur# pugna fecum. Ter / rena in caelu tendetia deprimit fideru uis; eadem cp qug fponte no fubeut, ad fe trahunt. Decidunt imbres, nebul# fubeunt, ficcantur amnes, ruunt grandines, torrent radr), 8i terram in medium undiqj impellunt.Iidem infracti reftiiunt:&£qu# potuere, auferunt Ce/ 40 cum. Vapor exalto cadit,ruri(umcp in altu redit. Veti ingruunt inanes, rjdemcp cum rapi na remeat.T ot animaliu hauftus fpiricu e fublimi trahit.At ille cotra niri£tellusq?, u t ina ni coelo Ipiritu infundit.Sic ultro citro comeante natura,ut tormeto aliquo, mundi celeri tate difcordia accenditur. Nec ftare pugn# licet, fed affiduc raptacouoluitur Si circa ter ram immenfo rerum quafi globo tendit, fubinde per nubes caelum aliud obtexens.- Ventorum hoc regnum. Itaq? pr#cipuaeorumnaturaibi, Si ferme reliquas complexa caufas,quoniam 8i tonitruum 8i fulmtnu ia£lus,horum uiolentig pleriqj affignant.Quin Si ideo lapidibus pluere intcrim , quod uento fint rapti. Si multa fimiliter, Quamob/

Hi S T O R I AE t I B t R ff tj

rem,piura (iniul dicenda funt De flatis tempeflatibus. / Cap. xxxix

fT"! Empeftatu rerum^ quafdam ftatas eflfe caufas, quafdam uero fottuitaSjaut adhuc X rationis incomperta, manifeftum eft.Quis enim ^ftates SC hyemes, quseq? in tem/ poribus annua uice intelliguntur , fideru motu fieri dubitet C Ergo ut folis natura ri*mpe/ rando inteliigitur anno,fic reliquoru quoq? fiderum propria eft quibufcg uis, SC ad iuain cuiqj naturam fertilis. ALia funtin liquorem (olutf humoris fcecunda, aliacocreti in prui/ nas, aut coacli in niues, aut glaciati in grandinestalia flatus , alia teporis, alia uaporis,alia roris,alia rigoris.Nec uero hxc tanta debent exiftimari,quanta cernuntur, cum eife eoru nullum minus luna tam immenfie altitudinis ratio dedaret.Igitur in fuo qukcp motu na/ io turam (uam exercent, quod manifeftu Saturni maxime tranfitus imbribus faciunt. Nec meantium modo fiderum hxc uis eft, fed multoru etiam adherentium celorquoties er/ rantium acceffu impulfa , aut conicclu radiorum extimulata funt : qualiter in faculis fen/ timus accidere , quas Greci ob id pluuio nomine hyadas appellant . Quin & fua fponte queda ftatisq? teporibus, ut hcedoru exortus. Anfturi uero fidus non fertile fine proce!/ , lofa grandine emergit. Deui caniculae Cap. xl

NAm cantcul# exortu, accendi (olis uapores quis ignoratCcuius fideris effedtus am/ pliisimi in terra (entiuntur.Feruent maria exoriente eo,flucftuant in Cellis uina,mo/ ucntur.ftagna . Orygem appellat Aegyptus feram, quam in exortu eius contra flare SC contueri tradit , ac uelut adorare , cum fternuerit. Canes quide toto eo fpatio maxime irt *o rabiem agi,non eft dubium.

Sidera in alrjs fignorum partibus & temporibus alias influere. Cap. xtt

QVin partibus quoque fignorum quorundam fua uis ineft , ut autumnali sequino/ <ftio, brumaq?, cum tepeftatibus cofici fidus intelligimus. Nec imbribus tantu tem/ peftatibuscpjied multis $ i corpotu SC ruris experimetis. Afflatur alrj fidere, alfi comouen tur flatis temporibus aIao5neruis, capite, mente.OIea,& populus aiba,SC falices,fo!ia fbl/ ftitio circuagunt.Fioret ipfo brumali die,fufpenfa in tecftis arentis herba pulegrj,rumpun tur intenta: fpfrku membrana. Miretur hoc,qui non obferuet quotidiano experimento, herbam unam , qua uocatur heliotropium,abeuntem folem intueri femper, omnibus^ horis cum eo uerti,uel nubilo obumbrante.Iam quidem lunari poteftate oftrearum,con 50 chyliorumqp , 8C concharum omniu corpora augeri,ac rurfus minui. Quin 8C foricum fi/ bras refpondere numero luna, exquifiuere diligetiores : Minimumc^ animal formicam fentfre uires fideris , interlunio femper ceflantem.Quo turpior homini infeitia efl,fatenti pracipue iumentoru quorundam in oculis morbos cum luna increfcere ac minui. Patro/ cinatur uaftitas cali immenfa,di(creta altitudinem duo atep lxx figna.Ha funt rerum aut animantiu effigies , in quas digeffere calum periti. In his quidam mille fexcentas an/ notauere ftcllas,infignes uidelicet effedlu, uifiuie . Exempli gratia, in cauda tauri feptem, quas appellauere Vergilias, in fronte fuculas,Booten,qui fequitur feptentriones.

Imbrium uentorum 8C nubium caufa. Cap. XLit

EXtra has caufas non negauerim exiftere imbres uentoscjj: quonia humidam 3 ter/ ra, alias uero propter uapores fumidam, exhalare caliginem certum eft.Nubcscjj ii/ quore egreflfo in fublime,aut ex aere coadlo in liquorem, gigni . Denfitas earu corpusdj? haud dubio coniedlatur argumento cum folem obumbrent, perfpicuum alias etiam uri/ nantibus in quamlibet profandam aquarum altitudinem.

De tonitmis 8C fulguribus. Cap. xliii

IGitur non eam inficias, pofle in has 8C ignes faperne flellarum decidere, quales fereno fepe cernimus , quoru icftu edeuti aera ueru eft, quando 8C tela uibrata ftridunt . Cura uero in nubem peruenerint,uaporem diflfonu gigni , ut candente ferro in aquam demer/ fo,& fumidu uorriccm uolui.Hinc nafei procellas.Et fi in nube ludletur flatus, aut uapor, tonitrua sdi; fi erumpat ardens, fulmina: fi longiore tradhi nitatur,fulgetra.His findi nu/

. j b bera

*4

PLINII NAT V R A L I S

bem, illis perrumpi.Ec efife tonitrua impariorum ignium plagas * fdcocp protinus coru/ fcare igneas nubium rimas.Poffe 8C repulfu fiderum depreflum* qui a terra meauerit, fpt ritum nube cohibitum tpnare, natura ftrangulante {bnitum dum rixetur, ardito fragore cum erumpat, ut in membrana fpiritu intenta» Poflfe ST attritu , dum in pr#ceps feratur, illum, quifquis eft,fpiritu accendi.Pofle&coflidu nubium elidi, utduoru lapidum, ffin/ tillatibus fulgetris*Sed h#c omnia efle fortuita.Hinc bruta fulmina 8i uana, ut qua: nui/ la ueniant ratione natura . Iis percud montes, qs maria , omnescp alios irritos iadus . Illa uero fatidica ex aIto,ftatisq? de caufis,8£ ex fuis uenire fideribus*Simili modo uentos ue! potius flatus,pofife 8 i ex arido ficcocp habitu terrae gigni non negauerim ; poflfe 8t aquis aera expiratibus, qui neq? in nebula denfetr,nec craflefcat in nubes:poflfc 8t folis impulfu io agi:quontam uentus non aliud intelligatur, quam fludus aerisjpluribusqj etiam modis. Nanqj 3 i e fluminibus ac niuibus,& e mari uidemus& quide tranquillo, & alios quos uo eant altanos e terra confurgere.Qui quidem cum e mari redeunt, tropici uocantunfiper/ gunt,apog#i> Qua ratione echo reddatur. Cap. x l ii 1 1

MOntium uero flexus crebriq? uertices,& conflexa cubito, aut cofrada in humeros iuga,concaui uallium finus,fcindunt in#qualiter inde refultantem ,aera:qu#caufa etiam uoces multis ki locis reciprocas facit.

De uentis iterum» Cap* xlv

Qlne fine ueutos generant iam quidam etiam f^ecus, qualis in Dalmatia ora, uafto in >3pr#ceps hiatu:in quem deiedd leui pondere , quamuis tranquillo die , turbini Anulis 20 emicat propella.Nomen loco efl Senta. Quin 5S in Cyrenaica prouincia rupes quadam auftro traditur facra,quam profanum fit attredari hominis manu,cofeftim auftro uol- uente harenas.In domibus etiam multis, manu fada inclufa opacitate conceptacula au/

. ras fuas habent, adeo caufa non deeft . Sed plurimum intereft , flatusfit, an uetus . Illos ftatos atque perfpirantes,quos non tradus aliquis, uerum terr# fentiunt: qui non aura, non procella maris, fed appellatione quoque ipia uenti (unt : qui fiue afsiduo mundi ihei/ tu,& contrario fiderum occurfu nalcuntur,fiue hic efl: ille generabilis rerum natur# {piri». tiis,huc illucej^ tanquam in utero aliquo uagus,- fiue di/parili errantium fiderum idu,ra/ diorumq? multiformi iaclu flagellatus aer , fiue aiiiis fideribus exeunt his propioribus, fiue ab illis c#lo affixis cadunt, palam efl illud quocp legem natur# habere no ignotam^ 5® etiamfi nondum percognitam.

Natur# &obferuationesuentomm. Cap* xlvi

T T Iginti amplius autores Gr#ci ueteres prodidere de hisobferuationes. Quo ma/

V gis miror,orbe difeordi, 8C in regna hoc efl: in membra diuifo , tot uiris cur# fuifle tam ardua inuentu, inter bella pr#fertim 8C infida holpitia, piratis etiam omnium mor/ talium hoftibus tranfitus ferme tenentibus : ut hodie qu#dam in (uo quifque tradu ex eorum commentarrjs,qui nunquam eo acce(Iere,uerius nofcat,quam indigenarum fcien da:nunc uero pace tam fefta , tam gaudente prouentu rerum artiumc^ principe , omni/ no nihil addifcinouainquifitione, imo ne ueterum quidem inuentaperdifei. Non erant maiora pr#mia in multos dilperfa fortun# magnitudine, & ifta plures fine pr#mio alio 4» quam pofteros iuuandi eruerunt.Nanq^ mores hominu tenuere, no frudus. Etimmefa multitudo aperto quodeunep eft mari,hofpitaliqj littoru omniu appulfu nauigat, fed Iu/ cri non fidenti# gratia.Nec reputat c#ca mens .81 tantu auariti# intenta, idipfum teientia poffe tutius fieri.Quapropterterupulofiusqudm inftitutofortafsis eonueniat operi, tra/ dabo uentos, tot milia nauigantiu cernens. Ventoru genera. Cap. xlvii

"T T Eteres quatuor omnino feruauere,per totide mudi partes (ideo nec Homerus plu/

V res nominat) hebeti ut mox iudicatutn eft ratione:fecuta #tas odo addidit,nimis fubtili 81 concifatproximis inter utranq; media placuit , ad breuem ex numerofa additis quatuor, Sut ergo biniin quatuor c#li partibus,* Ab oriente squinodiali fubte>lanus,ab

II

HISTORIAE LIBER

oriente brumali uu!turnus:Illum apelioten, hunc eurum Graxi appellant, A meridie au/ fter,&ab occafu brumali africus,noton 6£ liba nominant: Ab occaCaxqainodliali fauo/ nius,ab occafu folftitiali corus,zephyron Si argeften uocat: A feptcntrioibus feptentrio, interqj eum Si exortum foiftitialcm aquilo, apardhas didi 8C boreas. Numerofto? ratio quatuor his interiecerat, thralcia, media regione inter feptentrionem 8i occafum folftitia lemdtemq? cascian , media inter aquilonem di exortu aequinoctialem: Ab ortu folftitiali phaenician , media regione inter ortum brumalem 8i meridiem : Item inter liba Si notori compoiicum ex utroque medium , inter meridiem &hybernum occidentem, libartoton. Nec finis: Alfi quippe mefen nomine etiamnum addidere inter borean SC cxcian3Si io inter eurum Si noton euronotum. Sunt etiam quidam peculiares quibufq? gentibus uen ti, non ultra certum procedentes tradlum : ut Athenienfibus fciron , paulum ab argefte deflexus, reliqua Gratcia: ignotus . Aliubi elatior idem olympias uocatur. Confuetudo omnibus his nominibus argeften intelligit:8£ cxcian aliqui uocant heIlelpontium,& eo C/ dem alibi aliter.Item in Narbonenfi prouirteia clarilTimus uentoru eft circius,nec ulli uio lentia inferior , Oftiam plerunqj redta Liguftico mari perferens: idem non modo in telis quis partibus cxli ignotus , fed ne Viennam quidem eiufdem prouincte urbem attin/ gens, paucis ante limitibus iugi modici occurlu tantus ille uentorum coercitus. Et au/ ftros in Aegyptu penetrare negat Fabianus . Quo fit manifefta lex natnne, uentis etiam Si tempore 8i fine diftro. V er ergo aperit nauigantibus maria : cuius in principio,fauonfi jo hybernum molliunt aelutn, foleaquarfi xxv. obtinente partem.Is dies lextus eft ante Februarias Idus . Competit ferme Si hoc omnibus quos deinde ponam,per fingulas in/ tercalationes uno die anticipantibus,rurlumq^ Iuftro (equenti ordine feruantibus . Fauo/ nium quidam ad vii. Cal. Marti) chelidonian uocant, ab hirundinis uifu: nonnulli ue/ ro ornithian, uno Si lxx. dic poft brumam, ab aduenru auium, flantem per dies ix. Fa uonio contrarius eft,qnem fublblanum appellauimus.Datus eft aute huic exortus Ver/ giliarum in totide partibus tauri, lex diebus ante Maias Idus, quod tempus auftrinu eft, huic uento feptentrione cotrario . Ardentifsimo aute xftatis tempore exoritur canicute fidus, fole prima partem leonis ingrediente.-quidies xv.ante Augufti Calen.eft. Huius exortum diebus octo ferme aquiiones antecedunt, quos prodromos appellant. Poft. bi/ 50 duum autem exortus, fidem aquilones conftantius perflant diebus quadraginta, quos ctefias uocant . Molliri eis creditur folis uapor geminatus ardore fideris : nec ulli uentoru magis flati fiint.Poft eos rurfusauftri frequetes ufq? ad fidus Arduri,quod exoritur xi diebus ante ^quinocliu autumni.Cum hoc corus incipit.Corus autumnat: huic eft con/ trarius uulturnus . Poft id ajquinoftiu diebus fere quatuor Si xl. Vergiliarum occalus hyemem inchoat: quod tempus in nr Idus Nouembris incidere cofueuit: hoc eft aqui/ ionis hybemfimultumt^ «ftiuo illi diffimilis, cuius ex aduerfo eft africus. Ante brumam autem vii. diebus, totidemcppoftea,fterniturmare halcyonum fceturce: unde nomen hi dies traxere: reliquu tempus hyemat. Nec tamen fieuitia tempeftatu concludit mare. Piraue primum coegere mortis periculo in mortem ruere, SC hyberna experiri maria: 40 nunc idem auaritia cogit . Ventorum frigidilsimi lunt quos a leptentrione diximus Ipirare , 8C uicinus his corus. fi Si reliquos compelcunt , Si nubes abigunt . Humidi, afr i/ cus,8C pnecipue aufter Italia, narrant 8i in Ponto cxcian in fe trahere nubes . Sicci c o/ rus Si uulturnus, preeterquam dcfinentes.Niualesaquilo Si feptentrio . Grandines fe/ ptentrio importat Si corus . Aeftuolus aufter . T epidi uulturnus Si fauonius. Iidem fub/ folano ficciores : Si in totum omnes i feptentrione Si occidente ficciores, quam meridie Si oriente. Saluberrimus autem omnium aquilo-.noxius aufter, di magis ficcus , fortafsis quia humidus frigidior eft.Minus efurire eo Ipirante creduntur animantes.Etefise nocftu definunt fere , SC a tertia diei hora oriuntur . In Hilpania Si Afia ab oriente flatus eft eo/ rum,in Ponto ab aquilone, reliquis in partibus a meridie , Spirant aute 8i a bruma cum

b 2 uocan

Itf 1 C. PLINII NATVRALIJ

uocantur ornithia, fed leniores & paucis diebus .Permutant 8Z duo naturam cum fitt£ Aufter Africa: ferenus, aquilo nubilus . Omnes uenti uicibus fuis fpirant maiore ex par/ te, aut ut contrarius delinenti incipiat . Cum proximi cadentibus furgunt , a lazuo latere in dextrum (ut foI)ambiunt.De ratione eorum menftrua, quarta maxime luna decernit. Iiidem aute uentis in contrarium nauigatur, prolatis pedibus, ut nodlu plerunq; aduerfa uela concurrant . Auftro maiores fludtus ceduntur qu dm aquilone : quoniam ille infer/ nus ex imo maris fpirat, hic fummo.Ideoq?poftauftrosnoxrj pr^cipue terne motus. Noxftu aufter, interdiu aquilo uehementior . Et ab ortu flantes diuturniores funt ab oc/ cafu flantibus. Septentriones impari fere delinunt numero : quee obferuatio 8t in altjs multis rerum naturce partibus ualet.Mares itaq? exiftimanfur impari numero. Sol 5£ au io get,& comprimit flatus. Auget exoriens occidescp,comprimit meridianus ceftiuis tempo ribus.Itaque medio diei aut nodtis plerunqa lopiuntur , quia aut nimio frigore aut aftu foluutur.Et imbribus uenti fopiuntur . Expediantur aute maxime , unde nubes difcuflce adaperuere ccelu. Omnium quidem (fi libeat obferuare minimos ambitus)redire eafdem uices quadriennio exadlo Eudoxus putat, no uentoru modo , uerum & reliquarum tem/ peftatum magna ex parte. Et eft principium luftri cius femper intercalari anno canicula ortu.De generalibus uentis hxc. De repentinis flatibus. Cap. xlviii

TVT Vnc de repentinis flatibus,qui exhalante terra(ut didlum eft)coorri,rurfusc£ deiei' IN dli,interim obdudla nubium cute multiformes exiftunt. Vagi quippe Cruentes torrentiu modo,ut aliquibus placere oftendimus, tonitrua 8i fulgura cedunt . Maiore u e/ zo ro illati pondere incurfucp,fi late ficcam ruperint nube, procellam gignunt, qua: uocatur a Gr^cis ecnephias . Sin uero depreffo finu ardlius rotati effregerint , fine igne , hoc eft fine fulmine, uorticem faciunt, qui typhon uocatur, id eft,uibratusecnephias. Defert bic fecum aliquid,abr uptum e nube gelida conuoluens uerfansq? , ruinam luam illo pon/ dere aggrauans , 81 loeu ex loco mutans rapida uertigine : pr^cipua nauiganrium peftis, non antennas modo, uerum ipfa nauigiacontorta frangens,tenyui remedio aceti in adue/ nientem effufi,cui frigidiflima eft natura.Idem illifu ipfo repercuflus, correpta fecum in ccelum refert , forbetep in excelfum . Quod fi maiore depreffe nubis eruperit fpecu, led minus lato qudm procella, nec fine fragore, turbinem uocant, proxima quaque profter/ nentem, Idem ardeatioraccenfusc^ dum furit,prefter uocatur,amburenscontacla pari/ 50 ter 8C proterens.

Alia prodigiofa genera tempeftatum. Cap. xnx

NOn fit autem aquilonius typhon , nectiiualis aut niue tacente ecnephias . Quod.fi fimul rupit nubem, exarfitq?,& igne habuit,no poftea concepit,fulmen eft. Diftat a preftere,quo flamma ab igne . Hic late funditur flatu, illud conglobatur impetu . Vor/ tex aute remeando diftat a turbine, 8C quo ftridor a fragore . Procella latitudine ab utro/ que,difietfta nube uerhis quam rupta.Fit & caligo beluce fimilis,nube dira nauigantibus. Vocatur 8C columna, ci^m fpiflatus humor rigensq? ipfe fe fuftinet , Ex eodem genere,^ in longam ueluti fiftulam nubes aquam trahit.

Quibusinterrisfulminanoncadant. Cap. l 40

HYeme &^ftate rara fulmina,cotrarqs de caufis, quoniam hyeme denfatus aernu/ bium cralsiorecorio ipiflatunomnisqj terraru exhalatio rigens ac gelida,quicquid accipit ignei uaporis,extinguit. Qu^ ratio immunem Scy thiam 8t circa rigentia a fulmi/ numcafu prceftat, diuerlo nimius ardor Aegyptum . Siquidem cal idificcicp halitus

terr^, raras admodum tenuescg& infirmas denfantur in nubes. Vere autem 8t autumno crebriora fulmina , corruptis in utroque tempore ceftatis hyemistjue caufis . Qua ratio/ ne crebra in Italia, quia mobilior aer mitiore hyeme 8t ceftate nimbola,femper quo/ dammodo uernat uel autumnat. Italice quoque partibus r]s,qu$ a feptentrione difee/^ dunt ad tepore, qualis eft Vrbis 8i Campanice tra&us , iuxta hyeme 8i ceftate fulgurat,

quod

LIBER

HISTORIAE LIBER II I7

quod non in alio (itu. Fulgurum genera 8C miracula Cap« li

T7 Viminum ipforum plura genera traduntur. Qux ficca ueniunt,no adurunt,fed diiTi JC pant.Qux humida,non urunt fed infufcant, Tertium eft quod clarum uocant,miri/ ficx maxime natura,quo dolia exhauriuntur intadis operimentis, nuiiot^ alio ueftigio relido. Aurum & xs & argentu liquatur intus,facculis ipfis nullo modo ambuftis , ac ne confufo quidem (igno cera. Martia princeps Romanaru icta grauida , partu exanima/ to , ipfa citra ullum aliud incomodum uixit . In Catilinianis prodigqs , Pompeiano ex municipio M. Herennius decurio fereno die fulmine idus eft.

Deobferuationibus. Cap. lii

10 ^T^Hulcorum Iiterxnouem deos emittere fulmina exiftimant, eac^ efife undecim gene JL rum.Iouem enim trina iaculari . Romani duo tantum ex ijs feruauere : diurna attri/ buentes Ioui,nodurna Summano, rariora fane eadem de caufa frigidioris cxli.Hetruria erumpere terra quocp arbitratur, qux infera appellat, brumali tempore fada , fxua ma/ xime & execrabilia,cum fint omnia qux terrena exiftimant,non ilia generalia, nec a fide/ ribus uenientia,fed ex proxima atep turbidiore natura. Argumentum euidens eft, quod omnia a fuperiore cxlo decidentia obliquos habeant idus:hxc autem qux uocantur ter» rena,redos,Sed quia ex propiore materia cadant,ideo creduntur e terra exire, quoniam cx repulfu nulla ueftigia xdant , cum fit illa ratio non inferni idus fed aduerfi . 3 Saturni ea fidere proficifci fubtiliter iftaconfedatiputatjficut cremantia, a Martis. Qualiter cum 20 Volfini] oppidum Thulcoruopulentifsimutotum concrematu eft fulmine. Vocant 8C familiaria in tota uitam fatidica , qux prima fiunt familiam fua cuicp indepto. Ceterum exiftimant non ultra decem annos portendere priuata, praterquam aut matrimonio pri mo fada,aut natali die.Publica non ultra tricefimum annum, praterquam in dedudio/ ne oppidorum. De Fulminibus euocandis Cap. liii

EXtat annalium memoria , facris quibufda& precationibus uel cogi fulmina uel im/ petrari . Vetus fama Hetrurix eft,impetratum Volfinios urbem agris depopularis fubeunte monftro,quod uocauere Voltam:euocatu & a Porfena luo rege . Et ante eum a Numa fxpius hoc faditatum , in primo annalium fuorum tradit L. Pilo grauis autor: quod imitatu parum rite Tullum Hoftiiium, idum fulmine.Lucosq^ 8L aras ,& facra ha 50 bemus,interqj Statores, & T onantcs,& Feretrios, Elicium quoqj accepimus Iouem. Va ria in hoc uira fententia>& pro cuiufcp animo . Imperari natura, audacis eft credere; nec minus hebetis, beneficqs abrogare uires : quando in fulgurum quocp interpretatione e 6 profecit fcietia,ut uentura alia finito die pracinat;&an peremptura fint fatum, aut aper/ tura potius alia fata qux lateant , innumerabilibus in utroque publicis priuatistfjj experi/ mentis.Quamobrem fint ifta (ut rerum natura libuit) alrjs certa, alqs dubia,ali)s proba/ ta,alrjs da mnanda.Nos extera quas fime in his memorabilia non omittemus.

Catholica fulgurum. Cap. liiii

Tj' VIgetrum prius cerni, quam tonitru audiri (cum fimul fiant) certu eft . Nec mirum, JL quoniam lux fonitu uelocior.Idum autem 8i fonitum congruere, ita modulante na/ 40 tura.Sed fonitum profedi efle fuIminis,non illati:etiamnum Ipiritum ocyorem fulmine, ideo quati prius omne & afflari quam percuti:nec quenquam tangi qui prior uiderit fui/ men, aut tonitrua audient. Lxua profpera exiftimatur , quonia lxua parte mundi ortus eft.Nec tam aduentus fpedatur,quam reditus, fiue ab idu refiliat ignis, fiue opere confe do aut igne coniumpto fpiritus remeet. In fedecim partes cxlum in eo refpedu diuifere Thufci.Prima eft a feptentrionibus ad xquinodialem exortum ; fecunda ad meridiem, tertia ad xquinodialem occafum,quarta obtinet,quod reliquu eft, ab occafu ad fepten/ triones . Has iterum in quaternas diuifere partes , ex quibus odo ab exortu finiftras, to/ tidem k cotrario appellauere dextras.Ex his maxime dira , qux feptentrione ab occafu attingunt.Icaq? perplurimu refert, unde uenerint fulmina, & quo coceflerint . Optimum

b $ eft

ig C. • PLINII NATVRALIS

eft,in exortiuas redire partes.Ideo cum a prima cadi parte ueneriot, &' iri eadem coceffe rintjfiimma felicitasportendicur,quale Syll* didlatori oftentu datum accipimus. Ciete raipfius mundi portione minus profpera aut dira. Qu*da fulgura enundare no putant fas, nec audire, pneterquam fi hofpiti indicetur aut parenti . Magna huius obferuationis uanitas,tadla Iunonisiede,Rom:edeprehen(a eft Scauro cofule,qui mox princeps fuit. Nocftu magis quam interdiu fine tonitribus fulgurat. Vnu animal homine non femper exringuit,c*terailico:hune uidelicetnatura tribuentehonore,cum tot belu* uiribus prg ftent.Omnia cotrarias incubat in partes . Homo nifi couertatur ui percufifus n5 expirat. Superne iclic5fidunt.Vigilansi(5lusconiuentibus oculis, dormiens patetibus reperitur. Homine ita exanimatu cremari fas non eft,condi terra religio tradidit. Nullu animal, nifi i© exanimatum,fulmine accenditur. Vulnera fulminatoru frigidiora reliquo corpore funt.

Qu* non feriantur fulmine. Cap. l v

X rjs qua; terra gignuntur, lauri fruticem non icitcnec unquam quinque altius pedi/ JL^bus defeendit in tetraddeo pauidi altiores (pecus tutifsimos putant:aut tabernacula e pellibus beluarum , quas uitulos marinos appellant, quonia hoc folum animal ex ma¬ rinis non percutiat, ficut nec e uolucribus aquila, qu* ob hoc armiger huius teli fingitur.

In Italia inter Tarracinam *dem Feroni*, turres bellicis temporibus defiere fieri, nui/

!a non earum fulmine diruta.

De prodigiofis pluuqs,ladle, (anguine, carne/errojana, lateribus coift is.Cap.L v r

P Reter h xc inferiore c*io relatum in monumenta eft , Ia&e & fanguine pluiflfeM. 2© Acilio, C . Portio c o ss. Et fepe alias carne, ficut L. Volumnio , Seruio Sulpicio c o s s.exq? ea n5 perputruifife quod n5 diripuififent aues.Item ferro in Lucanis, anno ari/ tequam M.Craflfus a ParthismtereptuseftjOmnescpcumeo Lucani milites, quoru ma/ gn js numerus in exercitu erat.effigies quie piuuerat,fpongiarum fere fimilis fuit: arufpi/ Ccscauenda pr^monuerutfupernauulncra. L.aut Paulo, C.Marcello cos s.lana pluuit circa cafteiiu CariiTanum , iuxta quod poft annum T. Annius Milo occifus eft . Eodem cau(am dicente lateribus cotftis piuui(Te,ia eius anni acia relatum eft.

De crepitu armorum Atubarum de cado audito. Cap.LVit

A Rmorum crepitus &tub* {bnitus,auditos e cieio Cimbricis bellis accepimus, cte- -/"\-brosq5 & prius 8C poftea* Tertiouero cofiilatu Marrjab Amerinis &Tuderribus 5© fpe&ata arma c*leftia,ab ortu occafuq? inter (e Cocurrentia , pulfis qu* ab occafu erant. Ipfum ardere cadu,minime miru eft , 8Z f* pius uifum,maiore tu ignis nubibus correptis.

De lapidibus e c*lo cadentibus. Gap. lviii

Elebratit Gr*ci Anaxagoranr Clazomenium , Olympiadis feptuagcfimieodlaua:

J (ecudo anno,prtcdixifife cicleftiu literaru fcientia,quibus diebus (axum caiuru efler e fole.Idi^ faclu interdiu in Thracia parte ad Aegos flumen. Qui lapis etianunc often/ ditur,magnitudineuehis,coloreadufto,cometequocpillis nodlibusnagrante. Quod fi quis priediiftu credat, fimul fateatur necefle eft,maioris miraculi diuinicate Anaxagor* fuifle:folui<q? rerum natur* intelledlum i 8C confundi omnia , fi aut ipfe fol lapis efie , aut linquam lapidem in eo fuifle credatur, decidere tameri crebro no erit dubium . In Abydi 40 gymnafio exeacaufa coIitur,hodieqp,modicusquidem,fed quem iri medio terraru cafii/ rum idem Anaxagoras pr*dixiflfe narratur.Colitur 8£ Caflandri* , qu* Potid*a uoci/ tata eft, ob id deducla.Ego ipfe uidi in Vocontiorum agropaulo ante delatum.

De arcu c*lefti. Cap. lix

ARcus uocamus extra miraculum frequentes, & extra ofteritum. namnepluuios quidem, aut (erenos dies, cum fide portendunt. Manifeftu eft, radium folis immif/ fiimcau*nubi,repulfaarieinfolemrefringi7coIorumc£ uarietatem mixtura nubium, aeris, ignium^ fieri. Certe nifi fole aduerfo no fiunt , nec unquam nifi dimidia circuli for t ma.nec no<ftu,quamuisAriftoteles prodat aliquando uifura : quod tamen fatetur idem

non

historiae lib^r. rf 19

hon nifi quartadecima luna pofle.Fiunt aute hyeme , maxime ab £quino<ftid autumna/ Ii die decrefcente.Quo rurfus crefcente ab ^quinocftio uerno,n5 exiftunt:nec circa foifti/ tium longiffimis diebusibruma uero, hoc eft,breuiflfimis diebus, frequcnter.Iidem fubli/ mes humili fole , humilesqj fublimi , 8C minores occidente uel oriente, fed in latitudinem diffufi, meridie exiles , uerum ambitus maioris . Aeftate uero per meridiem non cernun/ tur.-poft autumni ^quinoclium, quacurtqiie hora: nec unquam plures fimul qudm duo. Cetera eiufdem natura non multis dubia efte uideo.

De grandine,niuc, pruina, nebula, rore. Cap. 1 x

Randinem conglaciato imbre gigni, & niuem eodem humore mollius coadlo, prui j Vj" nam aut ex rore gelido. Per hyeme niues cadere no gradines, ipfascj? grandines in/ terdiu fiepius quam nocftu, & multo celerius relblui quam niues . Nebulas nec artate nec maximo frigore exiftere.Rores neq? gelu,nec^ ardoribus/iecp uentis,nec nifi ferena no/ die. Gelando liquorem minui,folutaq? glacie non eundem inueniri modam.

De nubium imaginibus. Cap. lxi

*v jr Arietates colorum figurarumq? in nubibus cerni,prout admixtus ignis fuperet aut V uincatur. De proprietatibus edi in locis. Capi lxii

PR^terea quafdam proprietates caeli quibufda locis efte. Rofctdas allate Africa no/ ctes.In Italia Locris 81 in lacu Velino, nullo non die apparere arquus . Rhodi & Sy/ racufis nunquam tanta rtubila obduei:ut non aliqua hora fol cernatur, qualia aptius fuis > referentur locis.Hsec fint dicla de aere.

De natura terra*. Cap. lxiii

S Equitur terra, cui uni rerum naturi partium, eximia propter merita , cognomen indi/ dimus materna: uenerationis . Sic hominum illa, ufccadum deuqu^ nos nafcentes ex/ ripit, natos alit , femelq? editos fuftinet femper : nouilsime complexa gremio iam a teli/ qua natura abdicatos , tum maxime ut mater operiensmullo magis facramento , quam quo nos quoque facros facit , etiam monumenta ac titulos gerens , nomendp prorogans floftrum , & memoriam extendens contra breuitatem asui . Cuius numen ultimum iam

nullis precamur irati graue : tanquam ncfriamushanc efte folam , qux nunquam itaCca/ tur homini. Aqus fubeunt in imbres, rigefeunt in grandines,tumefcunt infiudtus, prseci/ So pitantur in torrentes : aer denfatur nubibus, furit procellis : At hxc benigna, -mitis, indui/ gens, ufusqj mortalium femper ancilla, quse coacta generat fqu$ fponte fundit? quos odores faporesq? ? quos luccos ? quos tadlus ? quos colores? quam bona fide creditum fcenus reddite1 qu« noflri caufa alit? Peftifera enim animantia, uitaii Ipiritu habente cui/ pam,necefle eft illi feminata excipere, & genita fuftinere . Sed in malis generantium no/ xa eft.Ula ferpentem homine percufto non amplius recipit, pcenasqj etiam inertium no mine exigit : illa medicas fundit herbas, 8C femper homini parturit. Quin 8C uenena, no/ ftri mifertam inftituifte credi poteft , ne in t^dio uine diras famis mors, terras tfieritis alie/ niflfima,lenta nos cdfumeret tabe, ne lacerum corpus abrupta dilpergerent,ne laquei tot queret poena prapoftera , inclulo fpiritu, cui quaereretur exitusrne in profundo quasfita 40 morte,fepultura pabulo fieret , ne ferri cruciatus feinderet corpus. Ita eft, miferta genuit id,cuius facillimo hauftu, illibato corpore, 8C cum toto fanguine extingueremur, nullo la bore,fitientibus fimiles:qualiter defun<ftos,noft uoIucris,non fera attingeret: terrcscjj fer/ uaretur,qui fibqpfi periftet . Et ut uerum fateamur , terra nobis maloru m remedium ge/ nuit , nos illud uitx fecimus uenenum . Nos enim 81 ferro, quo carere non poffumus, fi/ mili modo utimur . Nec tamen quereremur merito , etiamfi maleficfi caufa tulifiet . Ad/ uerfusunam quippe natura: partem ingrati fumus : quafi non ad delicias quafque , non ad contumelias feruiat homini.Inmariaiacitur, aut ut freta admittamus eroditura/ quis : ferro, ligno, igne, Iapide, fruge,omnibus cruciatur horis : multocp plus ut delicijs, ut alimentis famuletur noftris, Et tamen quas fumma patitur atque extrema cute,

b 4 tolera

Eu

20 C. PLINII N ATVRALIJ

tolerabilia uideantur:Penetramus in uifcera , auri argentiqj uenas,& ieris ac plumbi me/ talla fodientes, gemmas etia & quofda paruulos quterimus lapides,icrobibus in profun> dum ad:is.Vifcera eius extrahimus, ut digito geftetur gemma quapetimus . Quot ma/ nus ajterutur,ut unus niteat articulusCSi ulii eflent inferi,iam profecto illos auaritiie atq? luxuria: cuniculi refodiflent.Et miramur ii cade ad noxa genuit aliqua* Fera: enim credo cuftodiunt illa, arcentqj (acrilegas manus . Nonne inter ferpentes fodimus, 8t uenas auri Aliis, tu tractamus cum ueneni t radicibus? Placatiore tamen dea ob hoc utimur,quod omnes hi ducibus opulentia exitus, ad fcelera cirdescp & beila tendunt : quaq? fanguine noftro irrigamus, infcpultis oiTibus tegimus.Quibus tamen uelut exprobrato furore tande ipfa fe obducit 81 fcelera quoq? mortaliu occultat. Inter crimina ingrati animi 8C hoc duxerim, quod nas io curam eius ignoramus. De forma terra, Cap. lxiiii

T St autem figura prima, de qua cofenfus iudicat. Orbe certe dicimus terra:, globuq^ ✓uerticibus includi fatemur . Neq? enim abfoluti orbis eft forma, in tanta montium excelfitate, canta camporum planicie:fed cuius amplexus, fi capita linearum comprehen dantur ambitu, figura abfoluti orbis efficiat, id quod reru ipfa naturte cogit ratio, non eiG dem caufis quas attulimus in cielo.Nacp in illo caua in fe couexitas uergit, 8t cardini fuo, hoc eft terra:, undiqj incumbit. Hatcutfolida atcp co£erta,afturg{t intumefceti fimilis,ex tracp protenditur.Mundus in centrum uergit-.at terra exit a centro, immenfum eius glo/ bum in formam orbis affidua circa eam mundi uolubilitate cogente.

De antipodibus an fint,3C aqux rotunditate. Cap. lxv 20

TNgenshic pugna literarum, contracp uulgi, circumfundi terne undiqj homines, con/ JLuerftscp inter fe pedibus ftare,& cundtis fimilem efte cali uertice , fimili modo ex qua/ cunque parte mediam calcari : illo quarente cur non decidant contra fiti : tanquam non 8t ratidprafto fit, ut nos.no decidere mirentur illi . Interuenit fententia, quamuis indocili pr®b'abiiis turbf,inaquali globo, 8t fi fit figura pinea nucis, nihilominus terra undiq? in/ coIi.Sed qd hoc refert, alio miraculo exorienteCpendere ipfamac no cadere nobiicu,ceu fpiritus uis mudo pnrfertim inclufi,dubia fit:aut poffit cadere,natura repugnate, St quo cadat negatc.Nam ficut igniu fedes n5 eft nifi in ignibus,aquaru nifi in aquis, ipiritus ni/ fi in fpiritu:ita terra arcentibus cundis,nift in fe locus no eft.Globu tamen effici miru eft, in tanta planicie maris camporuq? . Cui fententia adeft Dicaarchus uir in primis erudi/ 50 tus,rcgu cura permefus montes,ex quibus altiffimu prodidit Pelion, M. cdpaffi ratione perpendiculi,nullam efte eam portione uniuerfa rotunditatis colliges. Mihi incerta hac uidetur c5ieclatio,haud ignaro quofdam alpium uertices, longo traftu, necbrcuiore L. milibus pafluum afturgere.Sed uulgo maxima hac pugna eft, fi coadla in uertice aqua/ rum quoq? figura credere cogatur. Atqui non aliud in reru natura afpcftu manifeftsus. Nanqj St dependentes ubicp gutta paruis globatur orbibus: 8C pulueri illata frondiuq? lanugini ig*pofita,abfoluta rotuditate ccrnutur:& in poculis repletis media maxime tu/ ment. Quapropterfubtilitate humoris, mollitiacp in fe refidente, ratione facilius cp u i/ fu deprehenduntur.Idqj etia magis miru, in poculis repletis, addito humore minimo cir/ cumfluere quod fuperfit;c5tra euenire ponderibus additis ad uicenos iape denarios:fcili 40 cet quia intus recepta liquore in uertice attollat, at cumulo eminente infufa dilabatur.Ea/ dem eft caufa, propter qua e nauibus terra n5 cernatur, e nauiu malis c5fpicua:ac procul rccedete nauigio,fi quid quod fulgeat religetur in mali cacumine,paulatim defeendere ui deatur,& poftremo occultet:. Deniqj oceanus, que fatemur ultimu,quana alia figura co/ htereret acqj n5 decideret, nullo ultra margine incIudeteClpfum id ad miraculu redit, quo na modo etiafi globetur, extremu n5 decidat mare.Cdtra qd,ut fint plana maria, St qua uidetur figura, no pofte id accidere, magno fuo gaudio magnaq? gloria inuetores Gneci fubtiiitate geometrica docet.Nanqj cu e fublimi in inferiora aquf feratur,# fit hxc natu ra earu cocefta , nec quifefj dubitet in lictore ullo acceflifte eas , quo Iongiftlme deuexitas

pafla

HISTORIAE LIBER II 21

paffa fit, procul dubio apparere, quo quid humilius fit, propius cerro eflfe terror omnesc^ lineas qu« emittantur ex eo ad proximas aquas, breuiores fieri , cp qu« ad extremu ma/ re d primis aquis.Ergo totas , omniqj ex part^ aquas uergere in centrurideocp non deci/ de're,quonia in interiora nitacur.Quod ita formaflfe artifex natura credi debctaitcu terra arida di ficca conflare per fe ac fine humore non poftec , nec rurfus flare aqua nifi fufti/ nente terra, mutuo implexu iungerentunhacfinus pandente, iila uero permeante totam, intra, extra, fupra , uenis ut uinculis difcurrentibus , atq; etiam in fummis iugis erumpen/ te:quo fpiritu adta,8£terr«pondereexpre{Ta,fiphonum modo emicat: tantum*^ a peri/ culo decidendi abeft,ut in fumma qu«q3 di altiffitna exiliat . Qua ratione manifeftu eft:, io quare tot fluminum quotidiano acceffu maria non crefcant»

Quomodo aqua fit teme innexa. Cap. lxvi

E St igitur in toto fuo globo tellus medio ambitu pnmndla circumfluo mari.Nec ar gumentis hoc inueftigandum,fed iam experimentis cognitum.

De nauigatione maris di fluminum. Cap. lxvii

A Gadibus columnisqj Herculis , Hifpani« di Galliaru circuitu,totus hodie nauiga/

■XX.tur occidens.Septentrionalis uero oceanus, maiore ex parte nauigatus tft,aulpicris diui Augufti Germania clafie circuuecia ad Cimbrorum promontoriu: SC inde immea/ fo mari profpeCto,aut fama cognito,ad Scy thica plaga,& humore nimio rigentia. Pro/ pter quod minime uerifimile eft illic maria deficere , ubi uis humoris fuperet. Iuxta uero 20 ab ortu ex Indico mari , fub eodem fidere pars tota uergens in Caipiu mare, pernauiga/ ta eft Macedonu armis, Seleuco atqp Anriocho regnantibus, qui ii Seleucida atq? An/ tiochida ab ipfis appellari uoluere . Circa Caipiu quoqj multa oceani littora explorata, paruocp breuius cp totus hinc aut illinc feptentrio eremigatus . Vt tamen conieritura: lo/ cum fic quoq? non relinquat, ingens argumentu paludis M«otic«,fiue ea illius oceani fi/ tius eft , ut multos aduerto credidiffe , fiue angufto difcreti t fitu reftagnatio. Alio latere forte,ijlhm _ Gadium,ab eodem occidente, magna pars meridiani finus ambitu Mauritania nauiga/ tur hodie. Maiorem quidem eius partem, Si orientis , uidtori« magni Alexandri luftra/ uere,ufque in Arabicu finum.In quo res gerente C. C«fare Augufti filio,figna nauiu ex Hifpanienfibus naufragrjs feruntur agnira.Et Hanno Carthaginis potentia florente, cir jo cumueclus a Gadibus ad finem Arabice, nauigationem eam prodidit fcripto:ficut ad ex/ tera Europa nofcenda miflus eodem tempore Himilco.Pneterea Nepos Cornelius au/ tor eftjEudoxum quenda fua «tate,cum Lathyrum regem fugeret , Arabico finu egrefi fum , Gades ufcp peruectu: multocp ante eum Ccelius Antipater , uidifle fe qui nauigafi fet ex Hifpania in AethiopiacSmercq gratia. Idem Nepos de feptentrionali circuitu tra/ dit,Q.Metello Celeri, C. Afranrj in cofulatu collega , (ed tum Gallia proconfuli, Indos a rege Sueuorum dono datos,qui ex India commercq caufa nauigantes,tempeftatibus efifent in Germaniam abrepti.Sic maria circumfufa undicp diuiduo globo, partem orbis auferunt nobismec inde huc , nec hinc illdperuio tradu . Quce contemplatio apta dete/ gendce mortalium uanitati,pofcere uidetur,ut totum hoc quicquid eft, in quo fingulis ni/

40 hil fatis eft,ceu fubiedtum oculis, quantum fic oftendam.

Qu« portio terree habitetur. Cap. lxviii

T Am primum in dimidio computari uidetur, tanquam nulla portio ipfi decidatur ocea JLnorqui toto circumdatus medio, 5J omnes ceteras fundens reripienscp aquas , di quic/ quid exit in nubes , ac fidera ipfa tot 5 i tantie magnitudinis pafcens, quo tandem ampli/ tudinis Ipatio credetur habitare? Improba di infinita debet effe tam uaft« molis poflfel/ fio. Adde quod ex relicto plus abftulic c«Ium . Nam cum fint eius quinque partes, quas uocant sonas,infefto rigoret «terno gelu premitur omne,quicquid eft fubiectum dua/ bus extremis utrinque circa uertices, hunc qui feptentrio uocatur,eumcp qui aduerlus illi auftximis appellatur . Perpetua caligo utrobique , di alieno moiiiorum fiderum afpectu,

maligna

ii

C. PLINII NATVRALIj

indigna ac pruina tantum albicans iux#Media ucro terrarum, qua folis orbita e(r,exufta flammis St cremata, cominus uapore torretur.Circa dux tantum inter exuftam St rigen/ tes,teperanturiea:qj ipfie inter fe no peruia:, propter incendiu fideris, Ita terra tres partes abftiriic ralum : Oceani rapina in incerto eft . Sed St relitfla nobis una portio haud fcio an etiam in maiore damno fitJdem fiquidem oceanus infufus in multos (ut dicemus) fi/ nus,adeo uicino acceffu interna maria allatrat, ut centu xv. milibus paffuu Arabicusfi/ nus didet ab Aegyptio mari: Cafpius uero ccclxxv. milibus d Pontico. Idem interfufus intrat per tot maria, quibus Africam, Europa, Afiamqj difpefcit. Quantu terrarum occu/ pet,coputemr etiam nunc menfura tot fiuminu , tantaru paludum . Addantur St iacus St ftagnanam elata in cadum, ardua afpctftu quoq; iuga:iam fyhx uallescp prarupra,& io folitudines,& mille caufis deferta dctrahantur.Ha: tot portioes terrg,imo uero, ut plures tradidere,mundi putidius (neq; enim eft aliud terra in uniucrfo) hrec ell materia gloria: noftra,h:Ec fedes:hic honores gerimus,hic exercemus imperia, hic opes cupimus,hic tu multuatur humanu genus, hic inftauramus bella etiam ciuilia, mutuiscp aedibus laxio/ rem facimustcrram.Et ut publicos gentiu furores tranfeam, h xc in qua coterminos pcl/ limus , furtoq; uicini cefpitem noftro folo afFodimus , ut qui latifsime rura metatus fue/ Aliis, fanum rit,ultraq5 f fines exegerit accolas, quota terraru parte gaudeatCuel cum ad menfura aua ritise fira propagauerit,quam tandem portionem eius defundtus obtineat?

Mediam efife mundi terram» Cap. lxix

MEdiam efife mundi totius haud dubqs conflat argumentis, fcd clariflirnetequino/ao dlrj paribus horis.Nam nifi in medio eflet,xquaies dicsnotflescp haberi non pof/ fe deprehenderunt St dioptra , qu^ uel maxime id cofirmant : cum ccquinoclali tempo/ re ex eadem linea ortus occafusq? cernatur, St lolflitialis exortas per fuam lineam , bru/ malisq? occafus. Qu^accidere nullo modo poflent,nifi in centro fita effer.

De fiderum ortus in:rqualitate,& de cclipfi,& ubi,SC quare Cap. lxx

TRcs autem circuli fupraditflis sonis implexi , intequalitates temporum cliftinguunt:

Solfticialis A parte figniferi excelfiflfima nobis , ad (eptentrionalem plagam uerfus, contracp ad alium polum brumalis,item medio ambitu figniferi orbis incedens a:quino/ cfliah's.Reliquorum,qua: miramur, caufa inipfius terra figura eft, qua globo fimiiem,& cum ea aquas,rjfdcm intelligitur argumentis.Sic enim fit haud dubie,ut nobis (eptentrio 5° nalis plag^ fidera nunquam occidant,contra meridiana nunqua oriantur : rurfusqj Irae illis non cernantur,atto!Iente fe contra medios uifus terrarum globo . Septentriones non cernit Troglodytice St confinis Aegyptus: nec Canopum Italia, St quem uocant Bereni/ ces crinem , item quem fub diuo Augufto cognominauere Cafaris thronon.infignes ibi flellas.-adeoq; manifefto aflurgens faftigium curuatur,ut Canopus quarta fere parte fi/ gni unius fupra terra eminere Alexandri^ intuentibus uideatuneadem a Rhodo terram quodammodo ipfam ftringere:in Ponto omnino non cernatur, ubi maxime fublimis fe/ ptentrio.Idem a Rhodo abfcoditur,magisdp Alcxandri«:in Arabia Nouebri menfe pri raa uigilia occulrus,fecunda fe oftenditrin Meroe folftitio uelperipaulifper apparet, pau/ ciscp ante exortu Artfluri diebus pariter cu die cernitur. Nauigantiu Irae maxime cutfus 40 deprehendunr,in alia aduerfo,in alia prono mari,fubitoc^ cofpicuis, atep ut e freto emet gentibus, qua: in anfractu pila: !atuere,fideribus.Neq? em(ut dixere aliqui) mundus hoc polo excclfiore fe attolltt:aut undicp cernerentur Irae fidera.ueru Irae eade quibufq? pro/ ximis fublimiora creduntur , eademdp demerfa longinquis . utqsnunc fublimis in deic/ tflu pofitis uidetur hic uertex:fic ia illam terra d.euexitatem tranfgreflis,illa fe attoIIut,re/ fidentibus qua: hic excelfa fuerat, quod nifi in figura pilae accidere non poflct.Ideoqj de/ feclus folis ac lunte uefpertinos orientis incola: non fibntiunt , nec matutinos ad occafum habitantes:meridianos uero fiepius. Nobili apud Arbela magni Alexandri uiefloria, luna defecifle noeflis fecunda hora prodita eft ; eademq? in Sicilia exoriens ♦ Solis defe/

(fluta

H*i $ T o r i ae Liber ii i$

dlUnfcViplanio & Fonteio cos s. qui fuere ante paucos annos , fadlu pridie Calendas Maias , Campania hora diei inter feptima& odlauam fenfit : Corbulo dux in Armenia inter horam diei decimam & undecima prodidit uifum, circuitu globi aliaalrjs detegente 51 occultante . Quod fi plana efTet terra , fimul omnia apparerent cundlis, nodlescj non fierent in*quales : neqj alias cp iri medio ficis paria duodecim horarum interualla cerne/ rentur,qu* nunc in omni parte fimili modo congruunt.

Qu* ratio diurn* lucis in terris. Cap. Lxxi

IDeo nec nox diescp qu*u1s eadem toto orbe fimul eft , oppofitu globi hodie aut am/ bitu diem afferete. Multishoc cognitum experimentis. In Africa Hifpaniacp turrium i a Annibalis : in Afia ucro propter piraticos terrores , fimili (pecularu presfidio excitato:in/ quis presnunciatiuos ignes fexta hora diei acecnlbs,fepe copcrtum efftertia nodlis a ter go ultimis uifos . Eiufdem Alexandri curfor Philonides* ex Sicyone Elin mille 8t duten/ ta ftadia nouem diei confecit horis: indeqj quamurs decliui itinere s tertia nodlis hora re/ menfus eft Caufa,quod eunti cum fole iter erat , eundem remeans obuiu contrario pr*/ teruertebat occurfu.Qua de caufa ad occafum nauigantes,quamuis breuiftimo die , uin/ cuntlpatia nodlurna:nauigationis,ut folem ipfum comitantes.

Gnomica de eadem re, & horologio primo, Cap. lxxi!

*Y 7’ Afaq; horolcopanon ubiqj eidem funt ufui,in tretettis ftadrjs,aut utlongiffime in V quingenis,mutantibus femetumbris» Solis itaqp umbilici(quem gnomone appel/ 20 lant)umbra5in Aegypto meridiano tepore; asquinodlij die, paulo piufqua dimidia gno/ monismenfuraefftcit.In urbe Roma nona pars gnomonis deeft umbra. In oppido Ah cona fupereft quinta trigefima. In parte Itali* qu* Venetia appellat" i eifde hdris umbra gnomoni par fit. Vbi& quando null* umbra Cap. lxxiii

SImiIimodotraduntinSyeneoppido ,quod ellfupra Alexahdriam quinqj milibus ftadiorum,folftitrj die medio nullam umbram iaci:puteumq? eius experimenti gratia fadlum,totum illuminari.Ex quo apparere tum folem illi loco fupra uerticem elTe : quod 5C in India fupra flumen Hypafin fieri tempore eodem Oncficritus fcripfit.Conftatq; in Berenice urbe Troglodytarum , 8C inde ftadtjsquatuor milibus dccc, xx.in eadem gente Ptolemaide oppido, quod in margine rubri maris ad primos elephantoru uenatus con/ ditum eft, hoc idem ante (blftitium xlv. diebus, totidemcp poftea fieri, & per eos xc.dies in meridiem umbras iaci . Rurlus tn Meroe infula , qu*eft caput gentis Aethiopum , 5C quincp milibus ftadioruma Syene in amne Nilo habitatur, bis anno abfumi umbras, fole duodeuicefima tauri partem,& quartamdecimam leonis obtinente . In Indis gente Oretum,monseft Maleus nomine, iuxta quem umbra asftate in auftrum,hyeme in fer ptentrionem iaciuntur.Quindecim tantum nodlibus ibi apparet feptentrio.In eadem In dia Patales celeberrimo portu,fo! dexter oritur,umbra in meridiem cadunt. Septentrio/ nem ibi Alexandro morante annotatum, prima tantum nodlis parte alpici . Oncficritus dux eius fcripfit,quibus in lotis Indte umbra non fint,feptentrionem non con{pici,5cea loca appellari Alcia, nec horas dinumerari ibu

A? Vbi bis anno umbra, & ubi in contrarium. Cap, Lxxitrt

ATintotaTroglodytice , umbras bis quadragintaquinquediebus in anno Erato/ fthenes in contrarium cadere prodidit.

Vbi longiiTimus dies, 8C ubi breuifltmus. Cap. lxxv

Sic fit, ut uario lucis incremeto,in Meroe longifsimus dies xrj.horas tequinodliales , 5C odio partes unius hora colligat, Alexandri^ uero xiirj. horas.In Italia quindccim.In Britannia xvrj.ubi *ftate lucida: nodles haud dubie repromittut id, quod cogit ratio cre di:folftitrj diebus accedente fole propius uerticem muftdi , angufto lucis ambitu , fubie/ cla terra continuos dies habere fenis menfibus, nodlescp e diuerfo ad brumam remoto. Quod fieri in infula Thule Pytheas Maffilienfis fcripfit, fex dieru nauigatione in fepten . : ' trionem

i4 C. P L I. N U HATVRALI.S

trionem aBritannia diftante : quidam uero & in Mona, qua diftat a Camaloduno BrtV -

cannis oppido circiter ducentis milibus, affirmant.

Item de horologio, Cap. lxxvi

VMbrarum hanc rationem, 8C quam uocantgnomonicendnuenitAnaximeries Mi/ lefius, Anaximandri (de quo diximus) difcipuius:primus<^horologiumquod ap/ pellant fciotericon,Lacedamonc oftendit.

Quomodo dies obferuentur. Cap. lxxvii

YPfum diem alrj aliter obferuauere . Babyloni) inter duos (olis exortus: Athenienfes in/ Ater duos occafus: Vmbri a meridie in meridiemulgus omne d luce ad tenebras : Sacer/ dotes Romani,SC qui die diffiniere ciuile,item Aegypti) 8C Hipparchus,a media node in io mediam * Minora aut interualla efle lucis inter ortus Colis iuxra folftitia , qudm equino/ dia apparet, quia pofitio figniferi circa media fui obliquior eft , iuxta folftitium uero re/ dior Differentis gentium ratio* Cap. lxxviii

/Ol Ontexenda funt his caleftibusnexa caufis.Nanc^ Aethiopas uicini fideris uapore torreri, aduftisq? fimiles gigni, barba 8£ capillo uibrato,non eft dubium.Et aduerfa plaga mundi atqj glaciali, candida cute eflfe gentes , flauispromiftas crinibus: truces uero ex cali rigore has 8C illas mobilitates habentes . Ipfoq? crurum argumento, illis in fupera fuccu reuocari, natura uaporisrhis in inferas partes depelli , humore deciduo. Hic graues feras,iilic uarias effigies animalium prouenire , 8C maxime alitum, & in multas figuras gi/ gni uolucres.Corporum autem proceritatem utrobiq?, illic ignium nifu, hic humoris ali/ 20 mento.Medio uero tense falubris utrinqp mixtura,fertilis ad omnia tradus,modicus cor porum habitus.Magna & in colore temperies.Ritus molles, fenfus liquidus, ingenia fce/ eunda, totiuscp natura capacia.Iifdem imperia,qua nunqua extimis gentibus fuerint:fi/ cutne illae quidem his paruerint auulfg,ac pro immanitate natura urgentis illas folitaria.

De motu terne. Cap. lxxix

T> Abylonioruplacicamotus terra,hiatusqj,& cetera omnia, uifideru exiftimant fie/ A3ri,fed illoru trium quibus fulmina afsignant:fieriaur,meantiucum fole aut cogruen tium,5£ maxime circa quadrata mundLPradara quadam efle 8i immortalis in eo(fi cre/ dimus)diuinicas perhibetur, Anaximandro Milefiophyfico:quem ferunt Lacedamo/ nrjs pradixiftc,ut urbem ac reda cuftodirent: inftare enim motu terra:cum & urbs tota 5® eorum corruit,& Taygeti montis magna pars ad forma puppis emines abrupta, cladem infuper eam ruina preftit.Perhibetur & Pherecydis Pythagor^ dodoris aha coiedatio, fed & illa diuina : Hauftu aqua eputeo prafenfifle, ac pradixifle ibi terra motu.Qua fi uera funt,quantu a deo tande uideri poliunt tales diftare,dum uiuant C Et hac quide ar/ bitrio cuiufq? exiftimanda relinquantur, uentos in caufa efle non dubiu reor.Neqj enim unqua intremifeunt terra, nifi fopito mari:calocp adeo tranquillo, ut uolatus auium non . pendeanc, fubtrado omni fpiritu qui uehic : nec unquam nifi poft uentos conditos, fcili/

Cet in uenas 81 cauernas eius occulto afflatu.Neq? aliud eft in terra tremor, £p in nube to/ nitruum.Nec hiatus aliud cp cum fulmen erumpit , indufo fpiritu ludante,& ad liberta/ tem exire nitente. Deterra hiatibus. Cap. lxxx 40

"T T Arie itaqj quatit", St mira aduntur opera, alibi proftratis moenibus, alibi hiatu pro/

V fundo hauftis, alibi egeftis molibus , alibi emiflis amnibus , nonnunqua etiam igni bus caiidisae fontibus, alibi aduerfo fluminum curfu. Pracedit uero comitatnrqj terribi Iis fonus, alias murmur fimilis mugitibus, aut clamori humano, armorumfiepulfanti/ um fragori, pro qualitate materis excipientis , forma<%? uel cawernaram uel cuniculi per quem meat, exilius graflante in angufto,eodem rauco in recuruis refulcante,in duris fre/ mcnte,in humidis fluduante 81 ftagnantibus : item fremente contra folida . Itacp 8t fine motu fape aditur fonus.Nec fimplici modo quatitur unquam, fed tremit uibratep. Hia/ tus uero alias remanet, oftendens qua forbuit, alsas occultat ore compreflb : rurfusqj

HISTORIAE LIBER II 2 f

ita includo (olo ] ut nulla ucftigia extent, urbibus plerunqj deuoratis, sgrorumq, tradu haufto.Maritima aute maxime quatiuntur.Nec montoia tali malo carent. Exploratum eft mihi Alpes Apenninuqp fsepius tremuifle.Et autumno ac uere terne crebrius rnouen tur, ficut fiunt fulmina.Ideo GalliseSi Aegyptus minime quatiuntur,quoniam hic xita/ tis caufa obftat , illic hyemis . Item nodtu fiepius quam interdia . Maximi autem motus exiftunt matutini uefpertiniq^:fed propinqua luce crebri. Interdiu autem circa meridiem fiunt,& (olis lun^qj defedlu, quoniam tempeftates tunc fopiuntur . Pnccipue uero cum {equitur imbrem reftus,imbresuc a:ftu. Signa motus futuri Cap. lxxxi

iC' T Auigantes quoqj fentiunt n5 dubia coiedtura , fine flatu intumefcente fludlu fubi/ 10 JL N to,aut quatiente idi.Intremunt uero 8C in nauibus pofita , teque quam in ^dificqs, crcpituqj pnenunciant . Quin & uokicres non impauidie (edent . Eft 8t in cado fignum, praxreditqj motu futuro, aut interdiu,aut paulopoft occafum fereno,ceu tenuis linea nu/ bis in longum porredla: fpatium.Eft 8C in puteis turbidior aqua, nec fine odoris taedio.

Auxiliacontramotusfuturos. Cap. lxxxii

SIcnt in rjfdem eft remedium , quale Si crebri (pecus probent . Praxonceptu enim (pi/ ritum exhalant, quod in certis notatur oppidis,qua: minus quatiuntur, crebris ad eiu/ uiem cuniculis cauata . Multoqj (iint tutiora in rjfdem illis qux pendent, ficut Neapoli in Italia intelligitur : parte eiusquse folida eft, ad tales cafus obnoxia. Tutiftimi funt redi fi/ ciorum fornices, anguli quoque parietum,poftesc^ alterno pulfu renitentes.Et latere ter 20 reno facti parietes minore noxa quatiuntur. Magna differentiaeft Si in ipfo genere mo/ tus, pluribus fiquidem modis quatitur.Tutiftimum eft, cum uibrat crifpante redificiorum crepitu,Si cum intumefcit adurgens, altcrnoc^ motu refidet: innoxium Si cum concur/ rcntia tedla contrario ictu arietant , quoniam alter motus alteri renititur . Vndantis incli/ natio, Si fludtus more quadam uolutatio infefta efttaut cum in unam parte totus fe mo/ tus impellit.Definunt autem tremores, cum uentusemerfit:fin uero durauere,non ante quadraginta dies fiftuntunplerunq; Si tardius, utpote cum quidam annuo Si bienni fpa/ tio durauerint. Portenta terrarum femeluifo. Cap. lxxxiii

FAdtum eft (emel, quod equidem in Hctrufcte diiciplins uoluminibus inueni, ingens terrarum portentum L.Marcio,Sex.Iulio c o s s. in agro Mutinenfi . Nanqj mon/ 3° tes duo inter fecocurrerunt, crepitu maximo aflultantes recedentes^, inter eos flamma fumocp in ccelum excunte interdiu , (peclante euia Aemylia magna equitu Romanoru, famiiiarumqp Si uiatoru multitudine . Eo concurfu uill& omnes eiifie, animalia permulta qux intra fuerat, exanimata (unt,anno ante (ociale bellum : quod haud fcio an funeftius ipfi terrx Italia fuerit, cp ciuilia.Non minus mirum oftentu 8i noftra cognouit xtas , an/ no Neronis principis fupremo, ficut in rebus eius expofuimus, pratis oleiscp intercedete uia publica in contrarias (edes tranfgrefsis, in agro Marrucino , prredrjs Vedii] Marcelli equitisRomani,res Neronis procurantis. Miracula terramotus. Cap. lxxxiiii

Fiunt fimul cu terr^motu 8i inundationes maris , eode uidelicet (piritu infufi, aut refi/ dentis finu recepti. Maximus terne memoria mortaliu extitit motus, Tiberrj Gc(a/ 4° ris principatu, xq urbibus Afte una nodte proftratis . Creberrimus Punico bello, intra eundem annum (epties atq; quinquagies nunciatus Roma . Quo quidem anno ad Tra/ fymenum lacum dimicantes , maximum motu neq; Pceni fen(ere,nec Romani.Nec ue/ ro fimplex malum, aut in ipfo tantum motu periculum eft,fed par aut maius oftentum. Nunquam urbs Roma tremuit , ut non futuri euentus alicuius id pnenuncium eflet.

Quibus locis maria receflerint. Cap. txxxv

EAdcm nafcentium cau(a terraru eft , cum idem ille (piritus attollendo potens folo, non ualuit erumpere.Nafcuntur enim nec fluminum tantum inuedlu, ficut Echina/ des infuta ab Acheloo amne congefta:, maiorcp pars Aegypti i Nilo, in quam a Pharo infulanodlis & diei curfum fuifte Homero credimus : fed di receflu maris,ficuteidem de

6 Circerjs

u

C. PLINII N ATVRALI3

Circcrjs i Quod accidiflfe K in Ambracia portu decem miliu paflfuu ititerualfo , & Athe/ nienfium quinq? mfKu ad Pir#um memoratur . Et Ephefi, ubi quondam #dem Dian# alluebat. Herodoto quide fi credimus , mare fuit fapra Memphim ufq? ad Aethiopum montesatemq? a planis Arabi#.Mare Sc circa Ilium, & totaTeuthrania, quaq, campos intulerit Maeander. Ratio infularum enafeentium. Gap. lxxxvi

NAfcuntur 8C alio modo terrae, ac repente in aliquo mari emergut, uelut paria fecum faciente natura, qu#q? hauferit hiatus, alio loco reddente.

Qu#,& quibus temporibus enata: funt Cap. lxXXviI

CLar# iampridem infuI#,DeIos 8C Rhodos, memoria produntur enat#.Poftea mi nores, ultra Melon Anaphe,inter Lemnum ScHeileipontum,Nea:inter Lebedum I0 &TeonjAlone:inter Cycladas olympiadis cxxxv. anno quarto,TheraS£ Therafia. In/ ter eafdem poft annos cxxx. Hiera, eademcp Automate . Et ab ea duobus ftadrjspoft annos cx.innoftro #uo,M.IunioSyilano,&LBaibo c o s s. ad vifj. Idus IuIij,Thia.

Quas terras interruperint maria. Cap. lxxxviii

ANte nos 8t iuxta Italiam inter Aeolias infulas, item iuxta Cretam emerfit e mari m. d. paflfuum , una cum calidis fontibus , altera olympiadis cxlii), anno tertio in Thufco finu, flagrans h#c uiolento cum flatu . Proditurcp memoria magna circa illam multitudine pifeium fluitante , confeftim expirafte quibus ex his cibus fuiflet . Sic S£ Pi/ thccufas in Campano finu ferunt ortas.Mox in his montem Epopon,cum repente flam ni a ex eo cmicuiffet , campeftri aquatum planicie. In eadem & oppidum hauftum pro/ zo fundotalio^ motu terr# ftagnumemerfifte:3£ alio, prouokitis montibus infulam exti/ tille Prochytam . Nanq? 3d hoc modo infulas rerum natura fecit. Audiit Siciliam Italia, Cypru Syri#,Eubceam Baeoti#,Eubce# Atalante & Macrin,Besbycu Bithyni#, Lear codam Sirenu promontorio. Qu#infui#cotinenti adiuneft# Cap. lxxxix

RVrfus abftulit infulas marfiunxitep terris : Antiffam Lesbo, Zephyrium Halicar/ naflojEthufam MindoJDromifco 5Z Pernen MiIeto,Narthecufam Parthenio pro tnontorio.Hybanda quonda infula Ioni# cc. nunc a mari abeft ftadrjs.Syriten Ephefus in. mediterranea habet, Derafidas 8Z Sophoniam uicina ei Magnefia. Epidaurus Si Ori/ cum infid# eflfe defierunt. Qu# terr# in totu mari permutat#. Cap. XC

IN totum abftulit terras , primum omnium ubi Atlanticum mare eft , fi Platoni credi/ mus.immenfo fpatio . Mox interno , qu# uidemus hodie, merfam Acarnaniam Arn/ bracio finu, Achaiam Corinthio,Europam Afiamqj Propontide Si Ponto. Ad hoc per/ rupit mare Leucada,Antirrhium,HelIefpontum,Bclphorbs duos.

Qu# terr# ipf# fe forbuerunt. Cap. xci

A Tq? ut finus & ftagna pr#teream, ipfa fe cddens terra deuorauit Cybotum altifli/ montem , cum oppido Curite, Sipyluin Magnefia : Si prius in eodem loco clarifsimam urbem qu# Tantalis uocabatur. GalanisSi Gamales urbium in Phcenice agros cum ipfis , Phegium Aethiopi# iugum excelfifsimum, tanquam non infida graf/ farentur Si Iittora* Qu# urbes hauft#fint a mari. Cap. xcli

*|3 Yrrham Si Antiftam cifca M#otin pontus abftulit, Elicem Si Buram in finu Corin 45 X thio, quarti in alto ueftigia apparent . Ex infula Cea amplius triginta milia paflfuum abrupta fubito , cum plurimis mortalium rapuit . Et in Sicilia dimidiam Tyndarida ur/ bem,ac quicquid ab Italia decft. Similiter in Boeotia &Eleufina»

De miraculis terrarum* Cap» xem

MOtus enim terr# fileantur , 81 quicquid eft, ubi faltem bufta urbium extant : fimul ut terr# miracula potius dicamus , quam fcelera natur# . Et Hercule non c#leftia enarratu difficiliora fuerint. Metallorum opulentia tam uaria, tam diues , tam fcecun/ da, tot feculis fuboriens: cum tantum quotidie orbe toto populentur ignes, ruin#* naufragia, bella, fraudes, tantum uero luxuria SC tot mortales conterant: gemmarum p i/

(fturatam

HISTORIAE LIBER * f tf

(Sara tam multiplex, lapidum tam difcolores maculce,intcrq3 eos candor ali'cuuis,j5r#tec lucem omnia excludens: medicatorum fontium uis:ignium tot locis emicantium, perpe/ tua tot feculis incendia:ipiritus letales alibi,aut icrobibus emifsi, aut ipfo loci fitu mortife ri , alibi uolucribus tantum , ut Sorade uicino urbi tradu : alibi prxter hominem cxiciii animantibus : nonnunquam Si homini , ut in Sinueflano agro Si Puteolano : fpiracula uocant,aIrj Charoneas fcrobes , mortiferum fpiritum exhalantes , Item in Hirpinis An/ fandi, ad Mephitis sedem locum , quem qui intrauere moriuntur . Simili modo Hie/ rapoli in Afia , matris magn# tantum iacerdoti innoxium . Alibi fatidici fpecus, quotum exhalatione temulenti futura praxinunt, ut Delphis, nobiliisimo oraculo. Quibus in re/ io bus quid pofsit aliud cauf# afferre mortalium quiipiam , quam diffijfeper omne natu/ ne fubinde aliter atq? aliter numen erumpens?

De terris femper trementibus. Cap. xenii

QV#dam uero terr# ad ingreffus tremunt , ficut in Gabienfi agro , tion procul urbe Roma,iugera ferme ducenta, equitantium curfu:fimiliter in Reatino.

De infulis femper fluduantibus. Cap. xcv

QVatdam infula femper fluduant , ficut in agro C#cubo, Si eodem Reatino , Mu/ tien(i,Statonienfi: In Vadimonis latu , $C ad Cutilias aquas opaca fylua,qu# nun/ quam die ac nodu eodem loco uifitunln Lydia qute uocantur Calamin#,non uentis fo lum,fed etia contis qub libeat impulfe, multorum ciuium Mithridatico bello falus. Sunt io Si in Nymphieo paru£,faltuares did£, quonia in fy mphoni^ cantu ad idus modulantiu pedum mouentur.In Tarquinienii lacu magno Itali# du# nemora circumferUnt,nuc tri/ quetra figura abdentes nunc rotundam coplexu,uentis impellentibus, quadrata nun^*

Quibus in terris no pluat : Si aceruata terrarum miracula , Si e#terorum elementorum* Cap* xevi

Elebre fanum habet Veneris Paphos.in cuiusquandam aream non impluit . Item Vv in Nea oppido Troadis circa fimulacru Mirieru# . In eode Si relida (acrificia non pucrefcunt.IuxtaHarpafa oppidum Afi#,cautesfl:athorrenda,uno digito mobilis :ea/ dem fi toto corpore impellatur , refiftens i In Taurorupeninfula in ciuitatcParafino ter/ eft,qua fanatur omnia uulnera.At circa AfTon Troadis lapis nafcitur,quO cofummun 5° tur omnia corpora:Sarcophagus uocatur.Duo fuht motes iuxta flumen Indu, alteri na/ tura eft ut ferrum omnfe tcneat,alteri ut refpuat * ttaep fi fint claui in calceameto,ueftigia auelli in altero no pofle,in altero fifti.Locris 6i Crotone peftilefttia nuncp fuifle,nee ullo terrasmotu laboratu,annotatu eft.In Lycia uero lemper a terrgmotu xl.dies ferenos efle*

In agro Ardano frumentu fatum do nafeitur. Ad aras Murtias in Veientd , Si apud Tu/

Iculatiu, Si in fylua Ciminia loca funt iti quibus in terra depacta no extrahuntur.In Cru ftumino natum fcenum ibi noxium, extta lalubre efL

Qua ratione #flus maris accedant Si recedant .Et ubi fdem extra rationem* Cap. xcvil

Tj* T de aquaru natura coplura dida funtrfed #flus maris accedere Si reciprocare, ma/

4° JU^xime mirum:pluribus quidem modis, uemm caufa in folduna^j.Bisinter duos ex/ ortus lun# affluunt, bisqj remeant, uicenis quaternisqj femper horis . Et primu attoilen» te fe cum ea mundo intumefcentes,mox a meridiano c#Ii faftigio uergete in occafum re/ fidetes:rurfusqj ab occafu fubter cx Ii ima,& meridiano cotraria accedete,inundates:hinc donec iteru exoriacur,(e fbrbetes.Nec uncp eodem tepore quo pridie reflui,ut anciliaftte Gdere,trahenteq3 fecu auido hauflu maria. Si affidue aliunde cp pridie exoriete: paribus tame interuallis reciproci,fenisqp femg horis, n5 cuiufqj diei aut nodis, aut loci,icd #qut nodialibus:ideocp in#qualesuulgarium horaru fpatio utcuncp plures in eas aut dici aut nodis illaru menfurf cadut,& aiquinodio tantu pares ubic£. Inges argumentu plenucp lucis ac t uicis etia diurn^, hebetes effe, qui neget