[21111260 0\/ 1/16 11161176 ^\॥/6101\/6 11 2010 ४110 {41010104 1011 (111\/68151\/ 0 1010110

1110 ://\५४५५५.1611/68.010/0618115/511111/2\/601118(10811100(10811

4 2

५ १, । (

{1 9/1 ॥ पि¶/॥ + {7)^प^ 17॥ १181 24 । ५४ 1६ (01771 07

९९] 0?/॥ प 9 ^7)-एर ^ 11४ ^-?06] पि

10/89 1.21

?५१ ^. ^ 1/4 0४4 9^5181, 8.4.

01002, ^+ 1१4९ 119६४) 409) च+ ०4४

एाए7४1.1508)) 0६ वष 403५ १५४ (प्र ०8०एप्ा८4+1, 50८ कप)

1921

ॐ नयां

क््यादिभ्या

व्रदिवामपदायङ्नन्या

# १

॥; । च ङंदच्टषिभ्वा

001८ ~+ 1270 10) 28781718 8710 धर 1२151115. 17 (123? 12३८ 0दि5 ४४ {110 †\8 ततरते ००५४7 उष ङ िा।३ +त * 8 {1701411 (दादा ३६१05

(1 1170178 2011

("117 18161118 © 111९] 18 [886 {16 €त116011 2 (प्त ¢ भ द्दए+ 01 (ए ्रा§ ५108 ९एजा]३6त्‌ 11) {1118 एणृपा)16 216 †11€ 8706 88 11086 068९11}९त्‌ 17) {16 ]1€८्वणछ@ २०116

{16811112 2 ॥/1८ 204८ (1८1150८4.

1010 ९८. {921 ^. क. 8,

[ [ि

अस्मिन्‌ सम्पुटे अन्तगंतानामुपनिषदां सूची

संख्या

^ © न» „क न ५ ९) ~<

4“

[व व (= क +) ० @© | ।

= => ~© 2 ~ # 1 ¬ , “क रः १।

उपनिपन्नाम

अक््युपनिषत्‌ अध्यात्मोपनिषत्‌ .. अन्तपूर्णोपनिषत्‌ आत्मोपनिषत्‌ आत्मवोधोपनिपत्‌ . एकाक्षरोपनिषत्‌ कौपीतकित्राद्यणोपनिषत्‌ गर्मापनिषत्‌ निरालम्बोपनिषत्‌ पेङ्गलोपनिषत्‌ प्राणाचिहोत्रोपनिषन मन्तिकोपनिषत्‌ महोपनिषत्‌ मुक्तिकोपनिषत्‌ मुद्रटोपनिषत्‌ मेत्रायण्युपनिपत्‌

^ 8

इेशादिसंख्या

पुटसख्या

९७. ८ 4- १९. (८ २१. २२. २२. २४.

त 9

वज्रसूचिकोपनिपत्‌ . शारीरकोपनिषत्‌ टुकरहस्योपनिपत्‌ . सवप्ारोपनिषत्‌

पाविभ्युपनिषत्‌

सुवाोपनिषत्‌ सूर्योपनिषत्‌ प्कन्दोपनिपत्‌

४१६ ४२९३ £ १५ ४४४ ४५५ ४६० ~.

4 ५6

विषयसूचिका

अश्युपनिपत्‌ प्रथमः खण्डः चक्षुप्मतीविदया द्वितीयः खण्डः

4 ्रह्वियालरूपम्‌ ब्रह्मविदयोपाया यागः यागस्य प्रथमभूमिका

›) द्ितीयभूमिका ;; तृतीयभूमिका द्विविधः असंसगः ॥ प्रधममूमिकास्तुतिः योगस्य चतुधभूमिका )) पञ्चमभूमिका ); पष्ठभूमिका ;) सप्तमभूमिका ओदुारब्रह्मनिष्ठाविधिः

१२

अध्यार्पोपनिषत्‌ सवभूतान्तरात्मनारायणस्वरूपम्‌ क ब्रह्मनिषए्रया स्वाध्यासापनयविधिः , अनात्मनिरसनप्रवकं केवलात्मानुसंधानम्‌ „ वासनाक्षयोपायः | . त्रह्यनिष्ठायां प्रमादनिरसनविधिः ॥ „ ^ समाध्यभ्पासस्यावधिः । , वोपाघधिमृषात्वानुसन्धानप्रूवकं केवखव्रह्मात्मदरनम्‌ . 4. > द्रेतासंमवनिरूपणम्‌ । वि परात्मनि चित्तसमाघानविधिः . वरराग्यवाधोपरतिशान्तीनां मिधा हेतुफख्त्वम्‌ ` . „ ^ श्रवणमनननिदिध्यासनसमाधिटक्षणम्‌ .. , ^ समाधेः धममेघत्वम्‌ । , ^+ समाधिना अपगोक्षवाघसिद्धिः , २० वेराग्यवाधापरतीनां अवधिः "व स्थितप्रज्ञटश्षणम ॥ | जीवन्मुक्तटक्षणम्‌ त जीवन्मुक्तस्य प्रारन्धसत्व, सितक्षयः, आगाम्यद्टेपश्च , २२ प्रारल्धसत्वासच्वपक्चयाः निरूपणम्‌ ॥ „ कमत्रयविरचछव्रह्मस्वरूपम्‌ . व „ गुरवे स्वानुभवप्रकटनम्‌ . . २४ विद्यासंप्रदायपरम्परा , २५ अन्नपूर्णोपनिषत्‌ प्रथमाध्यायः

ब्रह्मविद्यातत्साधनजिज्ञासा ,

अनप्रणामन्त्रानुषएरानेन आत्मज्ञानोदयः ई क

१३

पुञ्चविधभ्रमनित्रत्तिः 4 स्वस्वरूपानुसघानम्‌ _ . ॥ चा) 6 सत्तासामान्यदृष्टिः १ वस्तुतच्चज्ञानार्था समाधिः ` । छ) २२ विचारेण समाधिसिद्धिः व द्वितीयाध्यायः वन्घहेतुसङ्‌गटक्षणम्‌ . । ॥ न असङ्गत्वं मा्षसाधनम्‌ . ६८ संकल्पवजनेन आत्मरतिप्रात्तिः । | २९ जाग्रत्येव सुप्तता | . ४० तुरीया स्थितिः जीवन्मुक्तिः ॥ „ ० तुरीयातीता स्थितिः विदेहमुक्तिः । र ० प्रसगभिनत्रह्मदृषिविघानम्‌ ॥ ॥ री ५ माक्षटक्षणम्‌ . जीवन्मुक्तसमाचारः | ॥ न ८ केवल्यटक्षणं सम्यग्ददानम , ४९ ततीयाध्यायः विदेहमुक्तिखरूपजिज्ञासा . र जीवन्मुक्तस्य इन्द्रिपमनानिग्रहप्रकारः . । , ४८ तुरीयावस्थितिः नक तुगयतुरीयावस्थितिः „ ५० चतुर्थाध्यायः जीवन्मुक्तस्य सिद्धिषु उदासीनता ९२

जीवन्मुक्तस्य नष्टचित्तता . # ५५

॥ 8.1

सरूपारूपो मनानारा

विदेहमुक्तस्थितिः

ब्रह्मविदा तत्फटं च

ब्ह्मविदासाधनानि

प्राणसंरोधनेन चित्तरामः

वासनारोधनेन चित्तजय तच्चज्ञानमनोनाडावासनाक्षयापायानां युगपदनुष्रेयता

परच्चमाध्यायः

जीवन्माक्तिसिद्रये सङ्गयागविधिः चित्तादिविश्रमनिव्रत्यथ आत्मदष्टिविधिः ब्रह्मात्मवोधेन सववासनानिवृत्तिः अनात्मश्रमनिन्रच्यर्थं सहजप्राणायामविधिः स्वचेयकटनालयागेन ब्रहयज्ञानप्राप्तिः . साद्भुययोगाभ्यां परमपदप्राप्तिः

गुराः खानुभवप्रकटनम्‌ ..

ब्रह्मभावाय चित्तनाडविधानम्‌ राघ्वार्थङ्ञानध्यानादिमिः अद्रेतात्मराभः सप्तभूमिकाज्ञानतो मोक्षप्राप्तिः

जीवन्मुक्तस्य शाकाभावः. अनात्मभावनायागपुरस्सर आत्ममात्रभावनाविधिः. तुरीयावस्था .

अध्यात्मराछ्सिद्धान्तः

वेदान्तसम्प्रदायविधिः

आत्मोपनिषत्‌ ` +पुरुषत्रेविध्यम्‌

> आत्मश्वरूपम्‌ ॥ *

6 ९.०

११

, अन्तरात्मलरूपम्‌

~ , परमात्मखरूपम्‌

| वस्तुतो ब्रह्मणः अद्रयत्वनिरूप्रणम्‌

~. / आत्मनः नियसिद्रत्वम्‌ .

~. । केवरात्मरतस्य कृताधत्वम्‌

`. ब्रह्मविद ब्रह्मत्वम्‌

~. , ब्रह्मविदः सवविकल्पासंमवः

ं आत्पवाधापनिषत्‌

प्रथमखण्डः प्रणवाष्टाक्षरीमन्त्रोपासना . प्रणवामिनन्रह्मपदस्वरूपम्‌. प्रणवज्ञानेन अमरतत्वप्राप्निः प्रयगमिनन्रह्यज्ञान तत्फट च

द्वितीयखण्डः उत्तमाधिकारिव्रह्ममात्रानुभूतिप्रकाराः . मध्यमाधिकारिमननप्रकारः. उपनिषदभ्यासफटम्‌

एकाक्षरोपनिषत्‌

सर्वात्मकतया नाययणस्तुतिः स्वात्मज्ञानफटम्‌

कोपीतकिब्राह्मणोपनिषत्‌

प्रथमाध्यायः

क्रतुसामान्यस्य गोणमुख्यफटजिज्ञासा, गोणफटं - स्वर्गप्राप्तिः पुनरावृत्तिश्च

१५२

१६

मुख्यफटं-- ब्रह्मटाके ब्रह्मभावापत्तिः . ब्रह्विदुषो व्रहयशवयध्राततिः . सविरोषव्रह्मविदो विभूतिविरोप्रखाभः . आत्मनः सग्यत्वं सर्वात्मत्वं ब्रह्ममात्रत्वं च द्वितीयाध्यायः प्राणव्रह्मापासनं तत्फटं च दुरमाधटाभकरं एकधनावरोधनकमे . सर्वाधसिद्धिकरं देवं कम .. प्राणत्रह्यप्रापवंः अग्रिहात्रापासनम्‌ सवेजयप्रदं अमावास्योपासनम्‌ प्रजामरणदुःखनिवारकं चन्द्रोपासनम्‌ . पुत्रदीर्वायुःसंपादकं कमं , परिमराख्यं अध्यात्माधिंदवोपासनम्‌ .. निःघ्रेयसाद्‌ानं नाम मुख्यप्राणविद्या पुतराभ्युदयफटं संप्रदानाख्यं उपासनम्‌

तृतततीयाध्यायः

मनुष्यहिततमं प्रज्ञाऽऽत्सप्राणोपासनम्‌ .

मुख्यप्राणस्य अमृतत्वोपासनम्‌ प्राणस्य उक्थत्वोपासने सर्वाजीवनहेतुत्वदरनम्‌ . पुरुपस्य उत्क्रमणानन्तरावस्था

प्रज्ञायां सवमूतानामेकीभावः

्रज्ञाऽधिष्टितेरेव वागादिमिः नामायात्तिः

प्रज्ञाऽपेतानां वागादीनां असाधकत्वम्‌

वागादीनां मिध्यात्वदष्पूवक केव्व्रह्मात्मप्रज्ञानविधिः सव मेद्रदहितप्रज्ञाऽऽत्मवेद नविधिः

(१५ ११८ १२० ५८८

१२४ १२९६ १२९७ १८ १६१ १३२९ १२ १२४ १२६६ १२३८

१४० १४३ १९४५. १९४७ १४८ १५० १९० १५१ १५९

चतु्थाध्यायः ब्रह्मोपदे रप्रतिज्ञा ॥ । + १५५ आदियव्रह्मोपासनम्‌ „ १५६ चन्द्रत्रह्मापासनम्‌ . . १५७ वियुद्रह्मापासनम्‌ | , १९७ स्तनयित्नुब्रह्यापासनम्‌ .. | , १५७ आकाराब्रह्मपासनम्‌ । += वायुत्रह्मोपासनम्‌ ^ अग्रित्रह्मापासनम । “ अव्त्रह्मोपासनमः । + ८ प्रतिरूपपुरुषापासनम्‌ ॥ ४ , १५९ प्रतिध्वनिपुरुषापासनम्‌ . , १६० सव्दरपुरुषापासनम्‌ ॥ „ तमःपुरुषापासनम्‌ = १६० ठारीरपुरुषोप्रासनम्‌ | ॥ +~ सुप्तपुरुषापासनम्‌ - त द्क्षिणाक्षिपुरुषापासनम्‌ . । । „ १६२९ सव्याक्षिपुरुषापासनम्‌ . „> १५ अनात्मन्ञ प्रति आत्मवोधनप्रकारः {6 आन्मनः सवारीरव्यापतिः. छ (६ आत्मज्ञानेन विदेहमुक्तिप्रा्तिः । + १६६ गभोपनिपत्‌ ररौरटक्षणसूत्रम्‌ | - " १६८ रारौरस्य पञ्चभूतात्मकत्वम्‌ + ङारीरस्य पञ्चसु वतमानत्वम्‌ ¢ {६९

4 ¢

१८.

करणजातस्य प्रातिस्विकविनियागः , ~€ दारीरस्य पडाश्रयत्वं षद्धणयोगश्च | , १७० रारारस्य सत्तधातुकत्वम्‌ . | । , १७० मासक्रमेण गभव्यक्तिमेदः. , १७२ पुस्त्र्यादिभेदनियामकः . , १७६ अष्रममासे जीवस्य अतीताथवेदनसामध्यम्‌ , १७३ नवममासे जीवस्य प्रूवजातिस्मरणम्‌ . च , १७४ जीवस्य प्राक्तनकमेवेदनप्रवकं परिदेवनम्‌ + . १७४ भूपतने पूर्ववृत्तविस्मरणम्‌ . ॥ , ४ रागीरस्य त्रिमटत्वादिनिवचनम्‌ # , १७७ रारौरस्य यज्ञत्वसम्पादनम्‌ „ सारीरमाननिरूपणम्‌ । . १७९ - ; उपसंहारः . ॥ न निरारम्बोपनिषत्‌

एकचत्वागरित्प्रश्चाः .. । ` ¶ 4 त्रह्मस्वरूपम्‌. । + इश्वरस्वरूपम्‌ ॥ , ` जीवस्वरूपम्‌ ~ १ प्रकृतिस्वरूपम्‌ । > {८ प्रमात्मस्वरूपम । , १५ ब्रह्मादीनां व्रह्ममात्रत्वम्‌ , {€< जातिस्वरूपम व | । " कर्माकमणोः स्वरूपम्‌ .. | ज 2 ज्ञानाज्ञानयोः स्वरूपम्‌ . ॥ , १ज

मुखदु :खयाः स्वरूपम्‌ . „ ¢

६.

स्वगनरकयाः स्वरूपम्‌ .. । = 1४८६ चन्धमान्तयाः स्वरूपम्‌ .. - । ~ {८७ उपास्यरिप्ययाः स्वरूपम्‌ (८4 विदन्मूटयाः स्वरूपम्‌ . +~ आमुरस्वरूपम्‌ । : 4 तपःस्वषूपम्‌ - - ~ प्ररमपदस्वरूपम्‌ ॥ । र ८९ ग्राद्याग्राद्ययाः स्वशूपम्‌ . - - "4. सन्पासिस्वरूपम्‌ । . १९० विद्याफटम्‌ .. । र < पेङ्गखापनिपत्‌ प्रथमाध्यायः परमरहस्यकवल्यजिक्ञासा . व अद्वितीयत्रह्म . । ~ ९; मूटग्रकृतिः साक्षिचतन्यं च । । ६ अव्यक्त, ईश्वगचतन्यं च . । । , १९४ महत , हिग्ण्यगर्भचेतन्यं च १ ॥ + १९४ अहङ्कारः, विगाट्‌चतन्यं, तन्मात्रसंभूतिश्च । , १९५ अण्डमभुवनरागौराणां सृष्टिः | १. कन्द्रियस॒ष्टिः । - 1. ज्ञ।नन्द्रियसष्टिः ॥ ९ इन्द्रियपाटकसुष्टिः ~ “+ ईैास्य राररिन्द्रियप्रवेशाः . । +

ईरास्य जीवत्वप्रा्तिः १९६

2०

द्वितीयाध्यायः ईडः कथं जीवत्वमगमत्‌ ! - "ऋ - स्थूटशरीरसष्टिः । व 4 सृष््परारौरसष्टिः । , पञ्चकार्ात्मकं शरीरत्रयम्‌ . . पुष्टकम्‌ . ` ॥ | , १९९ विराजा विश्वत्वम्‌ ॥ _ सूत्रात्मनस्तेजसत्वम्‌ . | , ~ मायापाधेः प्रा्ञत्वम्‌ .. क ्रा्ञस्येव श्रवणादिजन्यज्ञानफटम्‌ २०० प्रतिविम्वितच॑तन्यस्यवावस्थावत्वम्‌ . २०१ जाग्रदवस्था .. २०१ स्वप्नावस्था . , श्न सुप्र्यवस्थ] . १ मू च्छवस्था. २०२ मरणावस्था .. | । । - ६०२ जीवस्य ससाग्गतावविश्रान्तिः ॥ , सत्कमपगिपाकता वन्धमोक्षजिज्ञासा .. व विचारस्य मोक्षसाधकत्वम्‌ " त्रतीयाध्यायः महावाक्यजिन्नासा । क मटावाक्यानुसन्धानविधिः । तन शव प्रयगमिन्नव्रह्मणः वाक्याधत्वम्‌ .. ॥ ०0 श्रवणमनननिदिध्यासनसमाधीनां स्वरूपम्‌ क. `

निविकल्पसमाधिमहिमा .. | म

6 ९) र ह ४। 8

विराडादीनां परमात्मनि ख्यः .. । + २०६ विश्वादीनां परमात्मनि स्यः कि १). एेक्यानुसन्धानेन आत्मावि्भावः ॥ क 3), घ्यानप्रकारः वेदनफटं च. | । „ चतु्थाध्यायः ज्ञानिमाहात्म्यजिज्ञासा 1. ज्ञानिनः कुटतारकत्वम्‌ .. । : (4. नारायण एव रारार आत्मा । > ज्ञानिनः उरीरपातपयन्ता व्यवहारविरापः | , २१० ज्ञानिनः सारीगपाते कैवल्यम्‌ | ॥ न ज्ञानिमरणे श्राद्धादि न कतव्यम्‌ । क. गुरुखश्रषायामनुसन्धानविरोषः | व ज्ञानिना वेदादिना प्रयाजनाभावः । क बरह्मटठानोपाया ध्यानयागः । । ऋ ब्रह्मघ्यानमहिमा ॥ ग विद्यापाटफटम्‌ क विदाज्ञानफटम्‌ क उपसंहारः , २१६

प्राणाभिरोत्रोपनिषत्‌

सारीरयन्नाधिकारः ॥ . २१७ वादयप्राणाग्निहात्रप्रसागः . ` । त टारीराग्निदरोन नाम अपरत्रह्मविद्या . २२१ सारीराग्निवियायाः सारीरसन्नत्वम्‌ क्र

विदयापरठनफटम्‌ , ॥ ह , २२४

(म, ॐ च

मन्तिकोपनिपत्‌ परमात्मस्वरूपम्‌ - व्क परमात्मदङनोपायः | , २२६ मायावरगतस्य अज्ञस्य ससारः ॥ वि ~ जीवेरायोः टक्षणम्‌ ॥ , परमात्मन एव कारादिवद्ररूपत्वम्‌ .. ५ परमात्मना नानादशनविकलिपितत्वम्‌ , , २२. सर्वटयाश्रयत्रह्ज्ञानेन व्रह्मभावाप्र्तिः . , इ महापनिषत्‌ प्रथमाध्यायः उपनिपदधिकारः . २६४ नारायणस्य अद्वितीयत्वं ईशत्वं च . २३५ यज्ञस्तामात्पत्ति „ ब चतुदरपुरुषाणां पञ्चविरातितक्वात्मकपुरुषस्य चात्पत्तिः „ ^ रुद्रात्पत्तिः .. = ^. चतु्मखत्रह्मात्पत्तिः . २३७ व्याहतिषछछन्दाविददे वतानामुत्पत्तिः „ = नागायणस्य विराडपत्वम्‌ . । १ " नारायणापटत्िस्थानं हृदयम्‌ । . २३९ द्वितीयाध्यायः खुकस्य स्वयमुदरूतं पारमाधिकनज्ञानम्‌ . । - २४० ज्ञाततत्वस्यापि गुकस्याविश्रान्तिः . | . २४४ व्यासोपदे चाऽप्यनादर्‌ः . | | . २४४

टुकस्य जनकं प्रति गमनम्‌ . "द

२६३

जनकता डयुकपरीक्ना .. | ५९ युक जनकसंवादः । 7 वन्धमोश्षविवेकः | ॥ , २४७ जीवन्सुक्तस्थितिः । ^ विदेहमुक्तस्थितिः । । , २५० टुकथ्रमनिवरत्तिः ॥ , २५२ टुकविश्रान्तिः , २५३ तृतीयाध्यायः निदाघस्य विचारः ॥ „ ^ प्रपञ्चस्य अनियत्वम्‌ . ॥ + २५५ अह डारमनस्तृष्णानामनधकरत्वम्‌ . २५७ द्‌हतदवस्थाकुत्सनम्‌ । । ~ संसारस्य दूःखमयत्वम्‌ .. । . २५९ स्रीजनकुत्सनम्‌ | , २६० दिगादीनां क्षणमङ्गुरत्वम्‌ | 1 वराग्यात्‌ तत्वजिज्ञासा , | , २६२ चतुर्थाध्यायः मोक्षापायचतुष्टयम्‌ ॥ . २६३ सा्लादिद्रारा आत्मावटाकनविधिः . . २६४ समाधिस्वरूपम्‌ = जीवन्मुक्तस्थितिः । , २६७ विचारस्वरूपम्‌ 7 ठामस्वरूपं, तत्फ़टं च | न सन्तोषः ४ ६ ह

आत्मविश्रान्तस्य कृतकरलयता । + २७१

2.

दृश्यस्य मिथ्यात्वम्‌ । . २५७३ दर्यसङ्गासङ्ाम्यां बन्धमोक्षौ , २७ प्रप्चस्य मनामयत्वम्‌ . । | , २७४ टृद्यासंमवज्ञाने व्रह्मताऽवडोषः , २७६ चिदात्मावस्थितिखूपः समाधिः . २७६ जगतो म्रषात्वम्‌ | „ २७७ संसारस्य मनाविटासत्वम्‌ | , २७७ रान्तमनसोा ब्रह्मप्राप्तिः .. , २७८ जीवेदावादत्यागपरवस्य ब्रह्मविचाग्स्य कर्तव्यता . , २७९ निविरोषत्रहम्ञानमहिमा . । । , २८ सविन्मात्रपरत्वविधिः .. , द| मनःप्ररामनेन व्रह्मसम्पत्तिः „ २८५ वासनापरिहरिण मोक्षसिद्धिः , २८५ चयासंभवज्ञानेन चित्तत्वसाक्षात्कारः . . २८७ सङ्ल्पस्य वन्धमाश्तमूढत्वम्‌ „न अनात्माभिमानन्यगविधिः ॥ ^ "९ पञ्चमाध्यायः अज्ञानज्ञानयाः भूमिकासंख्या ॥ , २९० स्वखूपस्थिति्माक्षः स्वखूपश्ररो वन्धः . , २९१ अज्ञानमूमिकासत्तकविवरणम्‌ " न: ज्ञानभूमिकासप्तकविवरणम्‌ + कि ~. जीवन्मुक्तस्वकूपच्धं .. | ४ क; ज्ञानमभूमिकाऽधिकारी । „ "न ज्ञानगम्यं व्रह्मपदम्‌ ` श ब्रह्मवेदनमेव व्रह्माधिगमापायः | . ३००

मनोलयात्‌ चिन्मात्रस्पुरणम्‌ , ३०१

जगद्भमङमनापायः अमनस्कत्रह्माधिगमनम

विषयेष नीरागप्रवरत्तिः

मनोजयस्य कतव्यता

मनसः सर्वाधसाधकत्वम . तृप्णाक्छेदनमाधनं अहं भावसागः मनोऽभ्युदयनाशावेव वन्धमुक्ती चिद्विदयाऽधिकाग्निरूपणम मायाहननेन ब्रह्मप्राप्तिः त्रह्मचिच्छक्तेः संसारिजीवत्वम मायाऽध्रीन ब्रह्मणः सृष्टिः प्रजासषटिः अनन्तराच्चकल्पनं च विकल्पितस्य असयत्वेनापिश्नाङत्वम सकल्पक्तेदनेन संसागमूटाच्छेदः

प्द्राव्यायः

समाघ्यमभ्यासेन परमेश्वरभावापत्तिः व्युत्थानकाटीना मुक्तव्यवहारः चरमजन्मनि ज्ञानाधिकारः ज्ञानिनां आत्मापासनाप्रकाः अज्ञानिपग्दिवनम

मनोनाङ्ञप्रकारः

वासनायागापायः जीवन्मुक्तमहिमा

तृष्णायागविधिः

चतुविध। निश्चयः ^ 1)

५५ © ९)

9, ७१

1 १५ १५ @ [1 ६५)

५५ „५ १५ ९ (किर @ 9, @ @ (§ द @ 7 १४.

,.५५। [अ [क 1

१ १५। [9 ९)

.-५५।

५५ [5 1 ह >) = ५५

९५। „९ ©

१1 १५१ ह 1 ११ „~©

५ ५५

२६

ब्रह्मणा छाकायतिकादिमिः वद्धा विकल्पनम्‌ अद्रैतनिष्टस्य संसागामावः

मम॒क्षाः त्रह्मनिष्ठाविधिः रास््राधपटनपाटनफटम्‌ .

पुक्तिकापनिपत्‌

प्रधमाध्यायः-प्रथमसन्डः

प्ररमात्मश्वरूपजिज्ञासा

वेटान्तज्ञानेन सायुल्यप्राप्तिः मुक्तिभेदतत्साधनजिज्ञासा साटाक्यादिमुक्तिसाधनं उपासनम्‌ केवल्यमुक्तिसाधनं ओंपनिषदं ज्ञानम्‌ . अष्रत्तरदातोपनिपदां क्रमः उपनिषदथज्ञानात्‌ मुक्तिः उपनिषत्सप्रदानविधिः

द्वितीयखण्डः

अष्रोत्तररातापनिषदां प्रथक्‌ शान्तिः . ओपनिषदज्ञानादेव केवल्यमुक्तिः

दिितीयाध्यायः जीव्रनमुक्तिविदृहमुक्त्योः स्वरूपरप्रमाणसाघनप्रधाजननिरूपणम्‌ -

टुभाञ्युभवासनाविषये पुरुपकतव्यता वासनाश्चयविज्ञानमनानारानां युगपद्रभ्यसनीयत्वम्‌ वासनाक्षयप्रकारः तत्प्रयोजनं च

चित्तनारशप्रकारः तत्फटं च । सरूप्रारूपभेदेन द्विविधः चित्तनारः ,

मनानिम्रहापायः

चित्तनिग्रहापाया ध्यानम्‌. सहजकुभकाभ्यासात्‌ समाधिसिद्धिः वासनासामान्यं खरूपावरणम्‌ सुद्रमटिनवासनयाः माक्षवन्धहेतुत्वम्‌. सववासनाद्यागप्रवकेः परमात्मभजनम्‌ -

मुटटापनिषत्‌ प्रथमखण्डः पुरुषसूक्ताथसंग्रहः द्वितीयखण्डः परमरहस्यापदेशः महापुरुषस्य रूपस्वीकरणम्‌ महापुरुषस्य चतुधा भवनम्‌ चतुमुखन्रह्मणे सृध्ियज्ञापदेराः तृतीयखण्डः उपासकरनकधा दृष्टस्य महापुरुषस्य वस्तुतः एकत्वम्‌ चतुथंखण्डः ब्रह्मण एव तापत्रयादियागेन जीवत्वम्‌ एतदुपनिषदध्ययनफलम्‌ . पुरुषसूक्तार्धापदेराविधानम्‌ पत्रायण्युपनिषत्‌ प्रथमप्रपाठक: संसारविरक्तस्य आत्मजिज्नासा ससारनिर्वदगाधा

~

द्वितीयप्रपाटकः संसारनिवण्णाय पगपग्ब्ह्मापदरः .. | आत्मनः शर्गगप्रवर्तकत्वम्‌ आत्मनः सर्वाधिष्ठातुपुरुषत्वम्‌ , ३९५ आत्मनः प्रजासु प्राणात्मना प्रवशः . . ९.६ परञचप्राणस्वरूपम्‌ । । , ३९७ वश्चानगस्वरूपरम्‌ | ॥ ॥ , इथ परमात्मनः रारगगात्मत््रम | र परमात्मनः आभास्त ण्व संसारित्वम्‌ ॥ , ५०१ आत्मनः चुद्धस्वरूपम्‌ . . . ४०१ तृतीयप्रपाटकः संसाग्णि भूतात्मनः स्वरूपम्‌ =. । ^+ भूतात्मसत्व प्रमाणान्तरम्‌ | . ४०५ भूतात्मनानात्वं प्रमाणान्तगम ॥ . „ भूतात्मव उगगमित्यत्र प्रमाणान्तमम्‌ . । „ ४५०६ चतुधप्रपाटकः धरमानुष्रानन विना संसारानितव्ृत्तिः । , ४०७ संसारप्रतिक्रियारूपं स्वधरममानुष्ानम्‌ , ४०९ प्रसनचित्तस्यव माक्ः । „ चित्तप्ररामनाथ मगवदृपासनम्‌ - उपाधिवरात्‌ आत्मनः जगद्रपत्वम्‌ . कि. . वज्रम्‌ चिकापनिपत्‌ वज्रसूचीप्रस्तावः | .

क्र) वा ब्राह्यणा नाम | ह ८

न जीवा ब्राह्मणः

न देहा ब्राह्मणः

न जातिब्राह्मण

न ज्ञानं ब्राह्मणः

न कम ब्राह्मणः

न धामिको ्राह्यणः । अद्वितीयात्पसाश्तात्कागरवानव ब्राह्मणः.

शारीरकोपनिषत्‌

परयभूतात्मक उागमगम्‌ ज्ञानन्द्ियतद्विषयाणां भौतिकत्यम्‌ कर्मन्द्रियतद्विपयाणां मौतिकत्वम्‌ अन्तःकरणचतुष्टयम ठा्मरावयवानां भोतिकत्वप्रपञ्चनम भूतगणाः । सत्वादिगुणत्रयका्याणि . अवस्थाचतुष््यम्‌

षेत्नज्ञव्वरूपम्‌

षत्रलरूपम्‌ .

प्रकृतिपुरुषौ .

शुकरहस्यापनिपत्‌

गहस्यापनिषत्प्रस्तावः

लुकाय रिवकृतप्रणवन्रह्मापदेराः गहस्यापनिषन्महिमा

साङ्गो महावाक्यजपः

१७ 2 ९७ ४१८ ८ (4 ४९९. ४९९

४१६.

४२६ ४९९ (^: 2२४ ४९४ ४२९ ९५ ४२६ (५ ४९७ ४९८

३०

साङ्गस्तत्पदजपः साङ़्गस्त्वपदजपः

साङ्गः असिपदजपः महावाक्यानामथैः

सुकस्य स्वानुभवप्रकटनम्‌ जीवेरायाः एेक्योपपत्तिः . कवल्यसाधनङ्ञानोपायः ब्रह्मज्ञानेन सर्वात्मभावप्रात्तिः

सवेसारोपनिपत्‌ ‹ ~“

वन्धादिविषयाः प्रश्नाः वन्धमाक्षयाः स्वरूपम्‌ .. वियाऽविद्ययाः स्वशूपम्‌ . अवस्थाचतुष्टयनिरूपणम्‌ पञ्चकाडनिरूपणम्‌ उपदहितजीवस्वरूपम्‌ जीवापाधिस्वरूपम्‌

-“क्ित्ज्ञस्वरूपम्‌

~ साक्षिस्वरूपम्‌

~~ वृष्टस्थस्वरूप्रम्‌

< “अन्तयामिस्वरूपम्‌

. प्रयगात्मस्वरूपम्‌

~ परमात्मस्वरूपम्‌ पृर ब्रह्मस्वरूपम्‌ मायास्वरूपम्‌ ब्रह्मात्मानुभवप्रकटनम्‌

४२४ ८२५ ४२६ ९२७ ४२९. ८४० ८ ४४९

2४४ ९४४ ४४५ 8. ~ ४६ ४९४७ 2४८ ~, 4 8 ४४९ ४४९, ४५० ४१६ £ ५.१ ९१ ४९३

३१

सावि्रियुपनिषत्‌ सवितृसावित्रयाः मिधः कायक्रागणत्वादि , ४५५. साविन्याः पदत्रयम्‌ , ४५७ सावित्रीवेदनफटं पुनमृत्युजयः | र २५.८. वटाऽतिवटामन्त्रौ | क ४९८ विद्याफटम्‌ . । च ~ ,

सुबाखांपनिषत्‌

प्रथमानुरासनम-सवेप्रपश्चख्यस्थितिप्रकागः

प्रथमखण्डः निविकल्पकत्रह्मावस्थितिः. । क तमञआदिपरयिव्यन्तजननम्‌ । | , ४६१ विराटूपुरुषोत्पत्तिः । + ४६१ मृत्युस॒ष्टिः , ४६२ सप्तमानसप्रजापतिसष्टिः .. . ४६२ पुरुषात्‌ ब्राह्मणादिसृष्टिः . । । , ४६३ द्वितीयखण्डः

पुरुषात्‌ निषादादिसष्टिः . ॥ , ४६३ वेदादिरशाघ्राविर्मावः , ४६४ छरीपुरूपसष्टिः ॥ . ४६४ प्रपञ्चोपसंहारक्रमः , ४६५

द्वितीयानुलासनम--तुगीयतच््वम तृतीयखण्डः निविकल्पकन्रह्ममन्तुः कोकाभावः | . ४६६

<

निविकल्पकन्रह्मणि प्राणादययभावः ब्रह्मावगत्युपायः, फट च चतुथेखण्डः हद यस्थनादीस्वरूपम्‌ स्थृटकादो जाम्रदूनुमवः . सृ्ष्मकारो स्वप्रानुभवः हृटयाकाडे सुपुप्यनुभवः . पच्चमखण्डः कारात्रयगतात्मनः तुरीयत्रह्यत्वम्‌ इश्वरस्य तुर्यानतिरकः तृती यानुश्ासनम--स्वमात्रतत्वम प्रखण्ड: ब्रह्मण ण्व सवसृष्टिः सवप्रपञ्चस्प नारायणानतिरकः प्रगगतिप्रापकनुपृस्रानामानि नारायणस्यव सर्वत्र कृत्वम्‌ चतुर्थानुयासनम-अन्तर्यामिस्वरूपम सप्तमखण्डः नारायणस्य सर्वान्तयामित्वम एतद्विदययावंशः पच्चमानुरासनम--रारीर स्थात्मततत्वम अष्टमखण्डः टागीगस्थस्याप्यात्मनः शुद्धत्वम्‌

३३

नवमखण्डः निर्वाजत्रह्मणः सवाप्ययाश्रयत्वम्‌ निर्वाजनब्रह्मवेदनफटम्‌ ब्रह्मात्मलाभापायः - ददामखण्डः स्वटाकानां ब्रह्मात्मनि प्रतिष्ठितत्वम्‌. तादराब्रह्मवेदनफटम्‌ पष्ठानुरासनम्‌--उत्कान्तिमागः एकाद्‌राखण्डः हृदयनाच्याः उत्करान्तिप्रकागः सप्रमानुज्ासनम- समापिविधिः द्रादराखण्डः आहारश्ुद्धिः त्रयोदराखण्डः ब्रहज्ञानसाधन सपरिकरसमाधिः सन्मात्रावगत्युपायः सत्तभूमिका अष्टमानुदासनम्‌- सर्वात्लधिष्ठानं त्रह्म चतुदेशखण्डः सर्वात्तपिष्ठान ब्रह्म नवमानुशासनम्‌- तच्वदहनम पच्वदराखण्डः

उत्क्रान्तस्य ब्रह्मसमापरत्तौ तत्वदहनक्रमः ^

४९.२

४९९,

३४ दरमानुश्चासनम - ब्रह्मविद्यासम्प्रदानम्‌ घोडश्चखण्डः नह्मविय्ासप्रदानविधिः ० मूयोपनिषत्‌

सूर्योप्रनिषद्‌ः ऋप्यादिध्यानान्तम्‌

सूयप्रयगमेदः

सूयभर्गस्य जगत्कारणत्वम्‌

आदियस्तुतिः

आदियस्य स्वात्मकव्रह्मत्वम्‌

सूरय प्रति प्राधना

सूरयाषटाक्षरी .

मन्तजपफटम्‌ स्कन्दोपनिपषत्‌

ब्रह्मात्मक्ये विद्वदूनुभवः .

जीवपरयार भेदः

शिवकेरावयार मेदः

आत्मज्ञानान्तरदगसाधनं मानसिकप्रूजा स्वस्यायुःप्राधनापुरस्सरं परमपदानुसंधानम्‌

क षि कि)

नापपरेयपदमू्ची . । विरोपपदमूची . । |

(~ अश््युपनिषत्‌ सह नाववतु--इति शान्तिः चाश्चुऽमतीविदया अथ ह सांक्रतिभगवानादित्यलोकं जगाम । तमादित्यं नत्वा चाध्चुप्मतीति्यया तमम्तुवत्‌ । ॐ नमो भगवते श्रीमूर्याया- क्ितजस नमः । ॐ खेचराय नमः । ॐ महासेनाय नमः । ॐ तमसे नमः । ॐ रजते नमः । ॐ सत्वाय नमः । असतो मा मद्रमय । तमसो मा ज्योतिर्गमय । मत्योर्माऽमरतं गमय । उष्णो भगवान्‌ 'शुचिरूपः हंसो भगवान्‌ शुचिरूपः प्रतिरूपः । विश्वरूपं घृणिनं जातवेदं इरामयं ज्योतीरूपं तपन्तम्‌ । सहखररिमः शतधा वतमानः ग्राणः प्रजानामुदयत्येष सूयः ॥ ॐ नमो भगवत श्रीसूर्यायादि्यायाक्षितजसेऽहो वाहिनी जवाहिनी वा स्वाहेति । एवे चाध्चप्मतीविद्यया स्तुतः मूयनारायणः

1 द्युची-- क, अ २, उ १. > ज्योति-अ१, उ १. “ पुरूषः-अ, अ १,अ २, क ‡ वाहिनि-- क, अ १, उ,

‡ वाहिनि--उ, उ १.

२ अध्तयुपनिषत्‌

मुप्रीतोऽत्रवीत्‌ चाश्चप्मतीवियां व्राह्मणो यो नित्यमधीते न तस्याक्षि- रोगो भवति । न तस्य कुटेऽन्थो भवति । अष्टौ ब्राह्मणान्‌ ग्राहयित्वाऽथ विद्यासिद्धिमवति । य एवं वद्‌ म महान्‌ मवति ॥

यत्सत्तमूमिकाविदावेद्यानन्दकढेवरम्‌ । विकलेवग्केवल्यगामचन्द्रपदं भजे ॥

इह र्वु कृप्णयुरवदप्रविभक्तेयं अश्व्युपनिषत्‌ चाक्षुष्मतीवियाप्रकटन- पूवकं सप्तभूमिकाविमातपरमाक्षरपयवसना विजयते । अस्याः खल्पग्रन्धतो विवरणमागम्यते । साक्रयादियप्रश्प्रतिवचनशूपेयं आण््यायिका विद्यास्तुव्यर्था । आश्यायिकामवताग्यति-- अथेति । अथ घवातिरिक्तप्रपञ्चनैरार्यानन्तरं आदिलय- मण्डकासनादित्यं प्रणिपत्य अथ चाश्चुप्मतीविद्यया स्तुतवानियर्थः | केयं चाध्षुष्मतीवियेयत आह-- ओमिति । हे आदित्य अध्नितेजसे तुभ्यं नमोऽस्तु | त्वं मा मां असतः स्वातिरिक्तात्‌ उद्भनय खमात्रावस्थानटक्षणं सद्रमय | तथा नमसः स्वाज्ञानात्‌ मा मां उद्धन्य ज्योतिः स्वज्ञानं गमय । तथा खनिषप्रमाट- सूपात्‌ मत्योः मा मां उद्भ सवनिष्राफटरूपं अमृतं विकलेवरकैवल्यं गमय | प्राणिसामान्यसखातिरिक्ताज्ञानकटमरोषकोप्णकिरणत्वात्‌ उप्णो भगवान शुचि- रूपः । हंसः प्रयगमिनपरमात्मखूपो भगवान डुचिरूपः जीवात्मना प्रतिरूपश्रासि । यस्त्वं सहस्रदिमः स्वग्रकादय मेदानुरोधेन शतधा वद्धा वनमानोऽसि य एष भगवान्‌ प्रजानां प्राणो भूत्वा अहन्यहनि उदयति तं त्वां विन्ररूप्रगं घृणिनं दयावन्तं विगदूपेण जातवेदसं इगमयं अग्रतमयं स्वेन तेजसा तपन्तं ज्योतीरूपं हंसः सोऽहमिति सदा अनुसंघानं करोमि । किच- ओं नमो भगवते श्रीसूर्याय आदिलयाय अदितिजाय अक्षितेजसे अश््याटोक- राक्तिदाय सदा नमोऽस्तु | तव किरिणसेनाऽऽव्रतत्वात्‌ ते अहोवाहिनी किग्ण- सेना दुस्सहा मम संतापं न करोतु । द्विसक्तिगादगार्था । स्वातिरिक्तश्रमं मे शान्तं कुर्‌ स्वाहा, ८८ नमः मम्पत्तिप्रणे स्वाहा आन्तौ? इति स्मृतेः | या--

द्रितीयः खण्डः ३

स्वाहारब्दः अक्षिविदयासमाप्तिदयोतकः । अनया स्तुतः कि करातीयत्र-- एवमिति । विमत्रवीदियत्र-- स्वविदाफटं स्तोति--अ्नमश्यादिस्वाहेयन्त- ककेवरां चा्चुष्मतीविद्याम्‌ ॥

इति प्रथमः खण्डः

त्रद्मविद्यास्वसूप्रम्‌ अथ ह सांकृतिरादित्यं प्रच्छ भगवन्‌ व्रह्मवियां मे ब्रृहीति। तमादित्यो होवाच |

सांक्रत श्रृणु वक्ष्यामि तच्चन्नानं सुदुलभम्‌ |

येन विज्ञानमात्रेण जीवन्मुक्ता भविप्यसि ॥ १ ॥

सवमेकमजं शान्तमनन्तं ध्रुवमव्ययम्‌ ।

परय भूताथनिद्रूपं शान्त आस्ख यथासुखम्‌ ॥ २ ॥

ततः किमियत्र चाद्ुप्मतीविवास्तुतिता भगवन्तं प्रसन्नं ब्रह्मवियाऽ्भ

परच्छतीदयाह-- अथेति । किमिति ? भगवन्ति । रिप्याभिमुण्व्याय वश््यमाण- वियां स्तोति- सांकृत इति ॥ १ ॥ आदौ त्रह्मस्वरूपं प्रतिपादय शान्तस्वाति-

रिक्तभ्रमः सन्‌ मदुक्तार्थं सुण्वं तिष्र इव्याह-- सवेमिति । त्रह्माहमस्मीति पडयन्‌ ॥ २ ॥

व्रह्मविदयोपायो योगः अवदनं विदुर्यागं चित्तक्षयमक्रत्रिमम्‌ । योगस्थः कुर्‌ कर्माणि नीरसो वाऽय मा कुर्‌ ॥ ३ ॥

४ अद्ल्युपानधनं

केनापायेन सुग्वे ति्रयमियत्राह योगस्थः ॥ ॥

अवदनमिति । ईइत्धमूत-

ग्रोगस्य प्रथमभूमिका

विरागमपयात्यन्तर्वासनाखञुवा्ररम्‌ ।

क्रियासूदारखूपासु कमत मोदतऽन्वहम्‌ ॥ ४ ॥

ग्राम्याु जडचष्टासु सततं विचिकित्सत ।

नोदाहरति मर्माणि पुण्यकर्माणि सवत ॥ ^ ॥

अनन्योद्रेगकारीणि मदुकर्माणि सवत ।

पापाहिमति सततं न च भागमपक्षत ॥ £ ॥

सेदप्रणयगर्भाणि पद्खान्युचितानि च |

दराकाटापपन्नानि वचनान्यभिभाषत ॥ ७ ॥

मनसा कमणा वाचा सज्नाठपमवत ।

यतः कुतश्चिदानीय नित्यं शाख्राण्यणवक्षत ॥ ८ ॥

तदाऽ प्रथमामकां प्राक्ठो भवति भूमिकाम्‌ ।

एवं विचारवान्‌ यः स्यात्‌ संमारोत्तारणं प्रति ॥ ९ ॥

म भूमिकावानित्युक्तः शोस्त्वा्यं इति स्मरतः ।

काञयमवेदनयागः तत्सापानः कौटदाः इत्याशङ्य तूष्णीभावरुक्षणविदेह-

मक्तेसौधसापानरूपेयं सप्तमूमिकेयत्र प्रधमभूमिकां प्रकटयति--विगागमिति |

अनन्तक्राटिजन्ममुकरतपरिपाकव्धसजनसंगयादिमुकृतता निप्कामधीः जायते, तता व्रह्म सत्यं ब्रह्मातिरिक्तं भिश्या इ्यापाततो ज्ञानमुदेति, ततो ब्रह्मातिरिक्त-

" पक्ष--अ १, क, उ १.

। द्ितीयः खण्डः ४

विषयवासनासु वान्ताङनमूत्रपुगपादिप्िव विरागसुपयाति । इश्वगापणधिया अनु्रयक्रियासु ॥ £ ॥ परां नोदाहग्ति ॥ ५-€ ॥ द्वितीयभूमिका विचारनाश्नीमितरामागतो योगभूमिकाम्‌ ॥ {० ॥ शरुतिस्खति'सदाचारघारणाध्यानक्रमणः । मुख्यया व्याख्यया ख्यातान्छ्रयति भ्रे्ठपण्डितान्‌ ॥ ११ ॥ पदाथप्रविभागज्ञः कार्याकार्यविनिणयम्‌ । जानात्यषिगतश्राव्यो गृहं गरहपतियथा ॥ ६२ ॥ मदाभिमानमात्यटोभमोहातिरायिताम्‌ । बहिरप्यास्थितामीपषत््यजव्यदिरिव त्वचम्‌ ॥ १३६ ॥ इत्थभूतमतिः शाशगुरुपज्ननसेव्या । सरहस्यमरेषण यथावदधिगच्छति ॥ ?४॥

मुमुश्चुः एव॒ प्रथमभूमिकामभ्यस्य अथ द्वितीयमूमिकां प्रविरातीयाह-- विचारंति ॥ १०-१४ ॥

तृतीयभूमिका असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम्‌ । ततः पतत्यसो कान्तः पृष्पाय्यामिवामटम्‌ ॥ १९ ॥ यथावच्छाश्रवाक्यार््थे मतिमाधाय निश्चलाम्‌ । तापपाश्रमविश्रान्तेरध्यात्मकथनक्रमेः ॥ १६ ॥

" समा--अ २, क. 2 थं--अ २, क,

क ११।

अ्त्युपनिषत्‌

रिष्टाहाय्याऽऽमनापरीनो जरयत्यायुराततम्‌ ।

वनावनिविहारेण चित्तोपदामद्योभिना ॥ १७ ॥

असङ्गसखमोख्येन काटं नयति नीतिमान्‌ ।

अभ्यापतत्‌ साधुश्चाख्राणां करणात्‌ पण्यकमंणाम्‌ ॥ १८ ॥

जन्तोर्यथावदवेये वस्तुदृष्टिः प्रसीदति ।

तृतीयां भूमिकां प्राप्य बुद्धोऽनुभवति खयम्‌ ॥ १९ ॥ ्रितीयभूमिकासिद्भयनन्तरं तृतीयभूमिकाऽभ्यासं कुर्यादिःयाह--असंसर्गेति ॥ १९ ॥ तृतीयभूमिकाऽऽरूढः कया वत्या काट नयतीलयत आह-- यथावदिति ॥ १६-१९ ॥

द्विविधः असंसमः द्विरकारमससग तस्य भदमिमं श्रणु | द्विविधोऽयमसंसगः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ २० ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता चन वाध्यो न च बाधकः । इत्यप्तञ्जनमर्थषु सामान्यासङ्नामक्म्‌ ॥ २१ ॥ प्राकम॑निर्मितं सवमीश्वराधीनमेव "वा | सुखे वा यदि वा दुःखं “नवात्र भमम करतृता ॥ २२ ॥ भोगामोगा महारोगाः संपदः परमापदः । वियोगायेव संयोगा आधयो व्याधयो धियाम्‌ ॥ २३ ॥

" च--अ, अ १. ° क्रैवात्र--अ, अ १, क. 3 तव-मु.

द्वितीयः खण्डः 9

काटश्च कटनोदयक्तः सर्वभावान'नारतम्‌ । अनास्थयेति भावानां यदभावनमान्तरम्‌ । वाकयाथूधमनसः मामान्योऽपावसङ्गमः ॥ २४ ॥ अनेन क्रमयोगेन संयोगेन महात्मनाम्‌ ।

नाहं कर्तशवरः करता करम वा प्राक्तनं मम ॥ २५ करत्वा दूरतरे नूनमिति श्दार्थभावनाम्‌ । यन्मोनमासनं शान्तं तच्छेष्ठासङ्क उच्यते ॥ २६ ॥

सामान्यश्रष्ठमेदेन अयमसंसर्गो द्विधा भिद्यत इयाह-- द्विप्रकारमिति । तत्‌ कथं! द्विविध इति ॥ २० ॥ तत्र सामान्यासंसगमाह-- नाहमिति । नाहं कतां न भोक्ता च अज्ञानका्यविटश्रणत्वात्‌ ॥ २१-२४ ॥ महतामेव रष्ठासंस्ग उदेतीयाह--अनेनेति । विचागद्वियोगभूमिसंयोगेन द्वितीयासंसमगं उदेति । स कीदडा इयत्र-- नाहमिति । इन्द्रियः उन्द्रियाधग्रहणं मोनं,

। प्रयगरृपेणावन्धानं आसनं) परगग्भावाम्मग्णं शान्तमि्यधः ॥ २५-२६ ॥

प्रथमभूमिकास्तुतिः

संतोपामोदमध्रुरा प्रथमोदेति भूमिका । मूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरम्तांकुरिकेव सा ॥ २७ ॥

एषा हि परिमृष्टाऽन्तरन्यामां प्रमवेकभूः ।

द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्रयात्ततः ॥ २८ ॥ ्रष्ठा सवगता ह्येषा तृतीया भूमिकराञ्त्र हि ।

भवति प्रोन्धितारोषसंकल्कलनः परमान्‌ ॥ २९ ॥

' नन्तरम्‌--उ, उ १.

८ अ्त्युपनिषत्‌

प्रधमभूमिकाया अगरतांकुरतया तामेवं स्तौति सन्तोषति ॥२७-२८॥ ्रयामध्ये श्रेष्ठा | श्र्त्वं कुत इन्यत्र-- भवतीति ॥ २९ ॥

चतुथंभूमिका भूमिक्रातरितयाम्यासादन्ञाने क्षयमागत । समं सवत्र परयन्ति चतुर्थी भूमिकां गताः ॥ ६० ॥ अद्वैत स्मर्यमायात द्वैत च प्रशमं गते । परयन्ति स्वप्रबहोकं चतुर्थी भूमिकां गताः ॥ ३१ ॥ चतुशभूमिकामवताग्यति-- भूमिकेति ॥ ३० ॥ चतुधमूमिकाऽनुभवमाह --अद्रेत इति ॥ ६१ ॥

परचमभूमिक्रा भूमिकात्रितयं जाग्रचचतुधी स्वप्र उच्यत | चित्तं तु शारदभांशाविटयं प्रविटीयत ॥ ३२ ॥ सत्ताऽवदोष एवास्त पञ्चमीं भूमिकां गतः । जगद्विकल्पो नोदति चित्तस्यात्र विापनात्‌ ॥ ३३ ॥ पर्चमीं भूमिकामत्य सुपक्तपदनामिकाम्‌ । रान्तादोषविरोपांशस्ति्ठलयदरेतमात्रकः ॥ ६४ ॥ गलितद्रेतनिर्मासो मृदितोऽन्तःप्रबोधवान्‌ | सुषुप्त एवास्त प्रञ्नमीं भूमिक्रां "गतः ॥ ३९ ॥

' गनाः--अ, अ १,अ२, क्र.

द्वितीयः खण्डः ९

अन्तमुंखतया तिष्ठन्‌ बहिवृ ्तिपरोऽपि सन्‌ ।

परिध्रान्ततया नित्यं निद्राटुखि च्यत ॥ ३६ ॥ पर्मभूमिकामवताग्यति-- भूमिकेति ॥ ६९ ॥ सत्ताऽवदोपता कुत्‌

इत्यत्र-- जगद्रिकल्प इति ॥ २२-६ ॥ पष्रभूमिका

कुव्नम्यासमेतस्यां भूमिकायां विवासन: ।

पष्ठी तु्याभिधामन्यां कमात्‌ पतति भूमिकाम्‌ ॥ ६७ ॥

यत्र नान्न सदरुपो नाहं नाप्यनहंकृतिः ।

केवलं क्षीणमनन आस्तद्धेतऽतिनिर्भयः ॥ ६८ ॥

निग्रन्थिः शान्तसंदहा जीवन्मुक्तो विभावनः |

अनिर्वाणोऽपि निर्वाणधित्रदीप इव स्थितः ॥ २९ ॥ प्रमूमिकामवताग्यति- - कुवेनिति ॥ ३७-३९. ॥

सप्तमभूमिका

षष्ठां भूमावस्तो स्थित्वा सप्तमीं मूमिमा्चयात्‌ ।

विदेह मुक्तताऽोक्ता सप्तमी योगमूमिका ॥ ४० ॥

अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सवेभूमिषु ।

रोकानुवतनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवतनम्‌ ॥ ९१ ॥

शाख्राचुवतनं त्यक्त्वा स्वाध्याप्रापनयं कुर्‌ ।

सप्तमी भूमिकामनुक्रामति- पष्ठ्ामिति | प्रधमद्वितीयभूम्यारूढा मुमुदुः;

तृतीयमूम्यारूटा ब्रह्मवित्‌; चतुधभूम्यारूढा ब्रह्मविद्ररः, पञ्चमभूम्ारूद्धो

1 मुक्ति--उ, + 2

१० अश््युपनिषत्‌

ब्रह्मविद्ररीयान्‌, पष्ठभूमिकाऽऽखूढा व्रह्मविद्ररिष्टः, सप्तमभूमिकाऽऽरू विदेहमुक्तो व्रह्मवेयधः ॥ ४० ॥ ठोकदेहराच्त्रानुवतिनां जीवन्मुक्तिविदेहसुक्तिवा कुत इन्याराङ्य यदि स्वातिरेकेण लोकादिकमस्तीति परिभ्रमसि तदा क्रमेण मयोक्तसप्तभूमिका अभ्यस्य ततः खोकानुवतेनमिति । स्वाध्यस्तस्वातिरिक्ताप- वादापहवाभ्यां जीवन्मुक्तो विदेहमुक्ता वा मवसीयथः ॥ ४१ ॥

ओङ्कारव्रह्मनिष्ठाविधिः आंकारमात्रमखिटं विश्चप्राज्ञादिटशक्षणम्‌ ॥ ४२ ॥ वाच्यवानकताऽमदात्‌ भदेनातुपटन्धितः । अक्रारमात्रं विश्वः स्यादुकारस्तेनसः स्तः ॥ ४३ ॥ प्राज्ञो मकार इत्येवं परिप्रयेत कमण तु । ममाभिकाटान्‌ प्रागेव विचिन्त्यातिप्रयत्तः ॥ ४४॥ प्थूटसुकष्मक्रमात्‌ सरवे चिदात्मनि वित्यापयेत्‌ । चिदात्मा न नित्यशुद्धबुद्धम॒क्तपदद्रयः ॥ ४५ ॥ परमानन्दर्मदेहो वासदवोऽहमोमिति । आद्विमध्यावपानेषु दुःखं सवमिदं यतः ॥ ४६ ॥ तम्मान्‌ सरवे पर्यन्य तत्वनिष्ठो भवानघ । अत्रिद्यातिमिरातीतं सर्वाभास्तविवर्मितम्‌ ॥ ४७ ॥ आनन्दममटं शुद्धं मनोवाचामगोचरम्‌ । परत्तानघनमानन्दं व्रह्मास्मीति विभावयेत्‌ ॥ ४८ ॥ इत्युपनिपत्‌ ॥

॥। [न स=

द्ितीयः खण्डः ११

ययेवं स्वातिग्क्तिविभ्रमं यक्तं न पारयसि तदा आङ्काग एवदं सर्व इति रब्दत्रह्म भावय । एवं त्वया रृब्दव्रह्मण्याद्भार भाविते ततस्तद्थरूपपरंत्रह्म प्राप्रोपि राब्दाथयाः अविनाभूतत्वात्‌ । द्र ब्रह्मणीह मन्तव्ये रब्दत्रह्म परं च यत्‌ । राब्दव्रह्मणि निप्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥

इति श्रुतः । आङ्कारस्य परापरन्रह्मामिधानतया प्रसिद्धत्वात्‌ तदव्टम्य व्रह्म तत्वनिएटा मवेयाह- ओङ्कारंति ॥ ४२ ॥ वाच्यवाचकयाः भेदः स्यादियत आह-वाच्यवाचकताऽमदादिति । भेदे का हानिग्ित आह-भदनानु- परुठ्धितत इति । वाच्यवाचकयारकत्वं कुत इयत आह--अकारमाच्रमिति॥४३॥ एवमभेदेन संभाव्य वाच्यवाचककट्नां विलाप्य तद्विटापनाधिकरणं व्रह्मास्मति विभावयेदियाह-समाधीति ॥ ४४ ॥ तद्विखापनाधारं चिदात्मानम्‌ ॥ ४५. ॥ य; सर्वाधारः परमात्मा तं चिदात्मानमेव ओमिति निय्युद्धेयादिविरोपण- विरिष्टतुरीयोङराग्रविदयोततुयतुरीय एव वासुदबोऽहमिति भावयेत्‌ ॥ ४५ ॥ स्वातिरिक्तास्तित्वश्नमस्य आदिमध्यावसानेप्वपि दुःखहेतुत्वात्‌ तटृत्सृज्य स्वमात्रनिष्ठो मवेयाह--आदीति ॥ ४६ ॥ मुमुश्ुः उक्तटश्नणटक्षितं व्रह्माहमिति भावयेदियाह--अवियेति । स्वाविद्या अस्ति नास्तीति विश्रमातीतत्रह्मभावनात्‌ ब्रह्मेव भवतीयथेः ॥ ४७-४८ ॥ इत्युपनिपच्छव्दः अश्वयुपनिपत्परिसमाल्यधः॥ इति द्वितीयः खण्डः |

श्रीवासुदेतेन्द्ररिष्योपनिषद्रह्यागिना |

सूर्यक््युपनिषद्रयाख्या छिखिता ब्रह्ममात्रगा |

सूर्याक््युपनिषन्याख्याम्रन्थः स्यात्‌ प्र्रसप्ततिः ॥

इति श्रीमदीकायषटोत्तरातोपनिषच्छाखविवरणे द्विसप्ततिसंख्यापूरकं अश््युपनिषद्विवरणं सम्पृणम्‌

शारीर

अध्यात्मोपनिषत्‌

कै ह उति [न न्ति एणेपदः- इति शान्तिः

१ सवभूतान्तरात्मनरयणर्वरूपम्‌

अन्तःशरीरे निहितो गहायामज एकर नित्यमस्य प्रथिवी यः प्रथिवीमन्तर समचरन्‌ यं परथिवी न वद । यस्यापःङरीरं

योऽपोऽन्तरे संचरन्‌ यमापो न विदुः | यस्य तजः शरीरं यस्तजोऽन्तर संचरन्‌ यं तजो न वेद । यस्य वायुः शरीरं यो वायुमन्तर संचरन्‌ यं वायुनं वद्‌ । यस्याकाङः शारीरं

य॒ आकरा्ामन्तर्‌ संचरन्‌ यमाकाशो न वद्‌ । यस्य मनः

रारीरं रारीर रारीर रारीर रारीर रारीर

यो मनोऽन्तरे संचरन्‌ यं मना न वद्‌ | यघ्य बुद्धिः या बुद्धिमन्तरे संचरन्‌ यं बुद्धिनं वद । य्याहुकारः याऽहकारमन्तर्‌ समचरन्‌ यमहंकारो न वद्‌ । यस्य चित्त यशित्तमन्तर्‌ मनरन्‌ यं चित्त न वद्‌ । यम्याव्यक्त योऽव्यक्तमन्तरे संचरन्‌ यमव्यक्तं न वेद । यस्याक्षरं योऽश्षरमन्तर संचरन्‌ यमक्षरं न वेद्‌ । य्य मृत्युः

अध्यात्मोपनिषत्‌ ९] £

दारीरं यो म्रन्य॒मन्तर संचरन्‌ यं मत्युनं वद्‌ । स एष सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः ॥ १-१॥

यत्रान्तर्याम्यादि भेदस्तत्वता न हि युज्यते | निरभदं परमद्ितं स्वमात्रमवरिष्यते ॥

दह॒ खदु गुक्रयनुर्वदप्रविभक्तेयं अध्यात्मापनिषत्‌ सवान्तःस्वरूप- प्रकटनव्यम्रा नारायणतत्वप्यवसना विजयते । अस्याः श्रुतेः संक्षेपता विवगण- मारभ्यते । स्वाज्गराकोत्तारणाय क्चिदवान्तररूपेण कचिच्छिन्यादरारूतपेण प्रवत्तेति यत्‌ तत्‌ वियास्तुलयशथम्‌ । कथं पुनरवान्तररूपेण श्रुतिः प्रवृत्ति तत्राह-- अन्तग्ति । यः स्वप्राणिनामन्तः शरोरे या गुहा सवगूहनशूपा बुद्धिः तस्यां गुहायां तद्रत्तिसहखप्रदरत्तिनिमित्ततया तद्वावामावप्रकाङकतया तत्सवकट्ना- सम्भवप्रनोधसिद्धनिप्प्रतियागिकचिन्मात्रतया च वतते सोऽयमात्मा स्वातिगिक्त- सर्वभूतेषु मायया जातेष्वपि स्वयं स्वतः परता वान जायत इयजः एकः परमात्मा अवशिष्यते । नियमस्य स्वाङ्गटृष्टिसमपितप्रथिव्यादिमत्युपर्यन्तं रारीरं यः प्रथिव्यादिमृत्युपयन्तमन्तरे सच्चरन्‌ वतते यं प्रथिव्यादिमृत्यु- पर्यन्तं न वेद॒ स एष सवैभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा । सवभूतेषु पापपुण्य- कवक्ितेष्वपि तत्रासंगोदासीनपरमेश्वरतया अपहतपाप्मत्वं युज्यते । दिवि स्वे मदहिश्नि विराजत इति दिव्यः । स्वेन ख्पेण प्रकाड़त इति दवः । घटङागावादि- स्थानीयस्वातिरिक्तभूतेपषु अनेकेप्वपि तदनुगतव्यामवत्‌ अयमेक एव अवरिप्यते । सः नारायणः परमात्मा भवतीयवान्तरवाक्यसमुदायाधः ॥ {-१ ॥

ब्रह्मनिष्रया स्वाध्यासापनयविधिः

अहं ममति यो भावो दहाक्षादावनात्मनि । अध्यासोऽयं निरस्तन्यो विदुषा ब्ह्मनिष्ठया ॥ १ ॥

१४ अध्यात्मोपनिषत्‌

जात्वा स्व प्रत्यगात्मानं बुद्धितद्रत्तिपाक्षिणम्‌ ।

सोऽहमित्येव तद्या खान्यत्रात्ममति लयजत्‌ ॥ २ ॥

रोकारवतनं त्यकत्वा "त्यकत्वा देहानुवतेनम्‌ ।

दाश्लारवतेनं त्यकत्वा स्वाध्यासापनयं कुर ॥ ३ ॥

यस्मादपगतं अन्तरं अतिरिक्तं तमः सोऽयं अवान्तरवाक्याधतया प्रतिपादि-

ताऽपान्तरतमा नारायणः स्वपुत्रं ब्रह्माणं व्याजीकृय स्वाज्गबरन्द्स्वपदप्राघ्यु- पायतया यथायथा स्वातिगिक्तास्तित्वश्नमा माजनीयः तथातथा स्वात्मयाथात्म्यं उपदिरति--अहंममलयादिना । तनिष्टया तत्प्रपच्चात्मात्मीयदृष्टिः निगाकत- व्ययः ॥ १ ॥ सख्टमूटस्वातिरिक्तश्रमयागः कथं उपपद्यत इयत्राह-- ज्ञात्वेति ॥ २ ॥ स्वान्यत्र ` छाकदेहादिसत्वात्‌ तन्मतिः कथ क्तु शक्यत द्यत आह--खोकति ॥ ३ ॥

अनात्मनिरसनपृवकं केवखात्मानुसन्धानम्‌ स्वात्मन्येव सदा स्थित्या मनो नक्यति योगिनः । युक्तया श्रुत्या स्वानुभूत्या ज्ञात्वा सार्वात्म्यमात्मनः ॥ ४ ॥ निद्राया टोकवातायाः राब्दादेरात्मविस्स्रतः | कचिन्नावसरं दत्वा चिन्तयात्मानमात्मनि ॥ ^ ॥ मातापित्रोमंखोद्धूतं मलमांसमयं वपुः | तयक्त्वा चण्डाठ्वदूरं ब्रह्मीभूय कृती मव ॥ ६ ।

. व्रटाक्रारं महाकारा इवात्मानं परात्मनि । _ महाकाङ्न इवात्मानं परात्मनि ।

विदाप्याखण्डभावन तूष्णीं भव सदा मुने ॥ ७ ॥

1 तथा-उ, उ १.

2

अध्यात्मोपनिषत १५

स्वप्रकाङमधिष्ठान खयंभूय सदात्मना । ब्रह्माण्डमपि पिण्डाण्ड "त्यज्यतां मलमाण्डवन्‌ ॥ ८ ॥

। चिदात्मनि सदानन्दे "देहरूढामहंधियम्‌ । ^

निवेश्य टिद्धमृत्सेन्य केवलो भव सवदा ॥ ९ ॥ श्यत्रेप जगदामास्नो दर्षणान्तःपुर यथा । तद्रद्माहमिति ज्ञात्वा कृतक्रत्यो भवानघ ।[ १० ॥ ५अहकारग्रहान्मक्तः स्वरूपम्‌पपद्यते । चन्द्रवद्विमटः पूणः सदानन्दः स्वयंप्रभः ॥ ११ ॥

स्वाध्यासमूटमनाऽस्तीति यदि मन्यसे तदा स्वात्मन्येव । सकरृदात्मनि ज्ञाते यथेच्छं विहरेदियत आह--युक्त्येति ॥ ४-५ ॥ सलयनात्मनि आत्म- चिन्तनं कथमिति यदि मन्यसे तदा मातापित्रोरिति ॥ £ }¦ यद्वि जीवात्म- परमात्मनोः भेदं मन्यसे तदा घटाकाशमिति ॥ ७ ॥ तुरप्णीभावावगणतया पिण्डब्रह्माण्डादिकमस्तीति यदि मन्यसे तदा स्वप्रकाशमिति ॥ ८ ॥ यदि ते देहादावहंधीः तां आत्मनि कृत्वा केवटा भवेत्याह- चिदात्मनीति । स्वज्ञान- लिद्मुत्सञ्य ॥ ९ ॥ यदयाभासतोऽपि जगदस्तीति मन्यसे तदा यत्रैष इति । यत्तदपवादाधिकरणं तद्रद्याहमिति ॥ १० ॥ यदि देहादावहंभावस्त्वां आव्रणोति तदा निरहम्भावमन्त्रेण अहङ्ाग्रहान्मुक्तः ॥ ११ ॥

वासनाक्षयोपायः

क्रियानाक्चाद्वेचिन्ताना्ोऽस्माद्रासनाक्षयः । ५. वासनाप्रक्षयो मोश्चः स जीवन्मक्तिरिपष्यत ॥ १२॥

1 दयजतां-उ. देटा--अ, अ १, क. यत्रेव--अ २. + अहंकारा--अ २.

१६ अध्यात्मोपनिषत्‌

¢ ५९ 8. 8 सवत्र समवेतः 'सवत्रह्ममात्रावटोकनम्‌ । सद्धावमावनादार्ाद्रासनाख्यमश्वते ॥ १३ ॥

तन्मुक्तयावरणवासनाऽस्तीति यद्वि मन्यसे तदा क्रियानाशादिति ॥ १२॥ वासनाविल्योपायस्तु सवत्र सवेत उति ॥ १३ ॥

ब्रह्मनिष्रायां प्रमदनिरसनविधिः

प्रमादो त्ह्मनिष्ठायां न कतव्य: कदाचन ।

प्रमादो मृत्युरिवयाहुविद्यायां ब्रह्मवादिनः ॥ १४ ॥ * ष्ण ५ म

यथाऽपक्रष्ठं होवाट क्षणमाच्र न तिष्ठति ।

आवृणोति तथा माया प्राज्न वाऽपि पराङ्मुखम्‌ ॥ १५ ॥

| जीवतो यस्य केवल्य विदेहोऽपि स केवट: |

पमाधिनिष्ठतासत्य निर्विकल्पो मवानघ | १६ ॥

सकदात्मानमवगम्य संसारानुवतनेऽपि सकटवगतज्ञानफटमापरोतीलयत आह -- प्रमाद इति । स्वात्मानुसन्धानमुत्सृज्य संसरणं प्रमादः, ८“ प्रमादं वे मृत्युमहं त्रवीमि ?` इति स्मरतेः ॥ १५ ॥ निष्राच्युतित आवरतो भवतीयत्र रष्रान्तः--यथापकरषटमिति ॥ १५ ॥ अतः सदाऽनुसन्धानतो विकल्पजाल- मुन्मूल्य निविकल्पो भवेयाह--- जीवत इति । यस्येवमनुसन्धानं कुर्वन्‌ जीवतः ते निर्विरोषव्रह्यमात्रज्ञानं जायते तत्समकाटं स त्वं केवो विदेहोऽपि देहा मे अस्ति नास्तीति विभ्रमविरक एव भूत्वा केवल्यं प्रापरोषीत्यत्र न विवादः । अतस्त्वं निविदोषज्ञानदैतवे समाधितः स्वातिरिक्तविकल्पजाटमुन्मूल्य निर्विक- ल्पकज्ञानवान्‌ भवेय: ॥ १६ ॥

' सर्वै--अ २, क. ° तथाविदया--उ, उ १.

अध्न्यात्मोपनिषत्‌ १७ समाश््यभ्यासस्यावयिः अन्नानदृटयग्रन्थनिःशोषविदटयस्तदा । (= प्माधिनाऽविकल्पेन यदाड्ैतात्मदद्रौनम्‌ ॥ १७ ॥ कि यावदायुषं समाधिः कनव्यः इव्यत्राचधिमाह --अज्ञानेति ॥ १७ ॥ सर्वोपाचिमृषात्वानुसन्धानपूर्वकं केवलत्रदमात्मदगेनम्‌ । अत्रात्मत्वं दृदीकुवच्रहम।दिषु संत्यजन्‌ । उदासीनतया तषु तिष्रद्धटपरादिवन्‌ ॥ १८॥ ्रहमादिस्तम्बध्पयन्तं मृषामात्रा उपाधयः । ततः पूर्ण खमान्मानं पदयेदकात्मना स्थितम्‌ ॥ १९ ॥ स्वयं व्रह्मा स्वयं विष्णः म्वयमिन्द्रः स्वयं रिवः | स्वयं विश्वमिदं मवं म्वसादन्यने किचन ॥ २० ॥ स्वात्मन्यारोपितारोपाभामवस्तुनिरासतः । स्वयमेव परं व्रह्म पृणमद्रयमक्रियम्‌ ॥ २? ॥ अद्रेतावगन्यनन्तगं कदाचित द्रतम्परर्तावपि तत्र उदासीनभावमेन्य तिषदियाह--अत्रति ॥ १८ ॥ व्रह्मादुपाघिः सत्पदमहति; तत्रादासीनता कथ- मियत आह- -त्रह्मादीति ॥ १९. ॥ यदि स्वातिरेकेण ब्रह्यादिगम्तीति मन्यस तदा एवं निधिनु इयाह स्वयमिति ॥ २० ॥ स्वम्य सवरूपत्वेऽपि व्रह्म रूपत्वं कुतः इन्यत आह-- स्वात्मनीति ॥ ८१ ॥ द्रेतासम्भवनिरूपणम्‌ असत्कल्पो विक्रल्पौऽयं विश्चमिश्त्येकवम्तनि । ^“ | निविकारे निराकार निविशोष भिदा कुतः | २२॥

" यत्न--क. ° पर्यन्ता--उ, उ १. 3 त्यव--अ, अ १. 4 3

१८ अध्यात्मोपनिपषत्‌

0 दरष्टदरनर्यादिमावशून्ये निरामये । कल्पाणेव इवा"त्यन्तं “परिपूर्णे चिदात्मनि ॥ˆ २३ ॥

लज तमो यत्र विटीनं श्रार्तिकारणम्‌ । अद्वितीय परे तत्त्वे निविरोषे भिदा कृतः ॥ २४ ॥

। एकात्मके परे तत्वे भेदकता कथं सेत्‌ । ५ सषुपतौ सुखमात्रायां मेदः केनावलोकिंतः ॥ २९ ।

रते सयद्रितीयत्वं कुत इल्यारङ्य अआक्षेपतो द्रैतासम्भवमाच्े-- असदिति ॥ २९-२४॥ भेदासम्मवमुक्त्वा भेदद्रधरूसम्भवमाह-- एकेति ॥२५॥

` . परात्मनि चित्तसमाधानविधिः चित्तमूलो विकल्पोऽयं चित्ताभावे न कश्चन । अतधित्तं समाधेहि प्रस्यग्रूपे परात्मनि ॥ २६ ॥ अखण्डानन्दमात्मान विज्ञाय स्वस्वरूपतः । चहिरन्तः ,सदानन्द्रसास्वादनमात्मनि ॥ २७ ॥ यतः चित्तमूट इति ॥ २६ ॥ स्वावरोषधिया स्वानन्दात्मानं पश्यतः स्वानन्दराविर्मावा भवतीव्याह--अखण्डति | वदहिगन्तध सदा रसास्वादनं कुवन्‌ स्वात्मन्येव अयं सदा मोदत इयथः ॥ २७ ॥ वेराग्यवोधोपरतिशान्तीनां मिथो हतुफल्त्वम्‌ वेराग्यस्य फलं बोधो बोधस्योपरतिः फलम्‌ । स्वानन्दानुभवाच्छान्तिरेषेवोपरतेः फलम्‌ ॥ २८ ॥

द्यन्तः--अ, अ १. ° भावद्यून्य--उ, उ १, > भवेत-अ, अ १.

अध्यात्मोपनिषत १९

यदुत्तरोत्तरामावे पूर्वपूर्वं तु निष्फलम्‌ । निवृत्तिः परमा त॒पिरानन्दाऽनपमः स्वतः ॥ २९ ॥ वराग्यवोधापरतिशान्तीनां मिधो हेतुफटतामाह-- वराग्यस्येति ॥ २८ ॥ उत्तरात्तरसिद्धो प्रवपूर्व तु फलवत्‌ भवतीत्याह - निवृत्तिरिति ॥ २९ ॥ श्रवणमनननिदिध्यासनसमापिटक्षणम्‌ मायोपाधिजंगयोनिः सवैत्तत्वादिटक्षणः | पारोक्ष्यशबलः सत्याद्यात्मकस्तत्पदामिधः ॥ ३० ॥ आलम्बनतया भाति योऽस्मत्प्रत्ययशन्दयोः । अन्तःकरणसमिन्नबोधः स त्वपदामिषः ॥ ३१ ॥ मायाऽविद्ये विहायैव उपाधी परजीवयोः । अखण्डं सचिदानन्द्‌ परं ब्रह्म 'विलक््यत ॥ ३२ ॥ इत्थं वाक्येस्तदर्थानुसंघानं श्रवणं भवेत्‌ । युक्त्या पंभावितत्वानुपषान मनन तु तत्‌ ॥ ३३ ॥ ताभ्यां निर्विचिकित्स्थे चतघः स्थापितस्य तत्‌ । एकतानत्वमेतद्धि निदिध्यास्तनमुच्यते ॥ ३४ ॥ ध्यातृध्याने परियन्य क्रमाद्धयेयेकगोचरम्‌ । निवातदीपवचित्तं समाधिरभिधीयत ॥ ३५ ॥ वृत्तयस्तु तदानीमप्यन्ञाता आत्मगोचराः । सरणादरमीयन्त व्युत्थितस्य "समुत्थिताः ॥ ३६ ॥

' विवक््यते-उ १. : समुज्ज्रिताः--क,

२० अध्यात्मोपनिषत्‌

जीवपग्योः येदात अग्वण्डाशरत्वं कुत इत्याशङ्कय परजीवस्वरूपं तद्राच्याथन्यागता टश््यकयमण्वण्ड अह्मया- मायेति ॥ ६०-१ ॥ विलश्ष्यते --तच्मस्यादिमहावाक्यसमुदायाथः ॥ ६२ ॥ एवं महावाक्याथ- श्रवणमनननिदिध्यासनसमाधिमिः अपरगाक्षसाश्तात्काग। भवतील्याह-- इत्थमिति ॥ २६-४० ॥

समाध: धर्ममेघत्वम्‌ अनादाविह संसारे मचिताः करमक्राटयः | अनन विय्यं यान्ति शद्धा धर्माऽभिवधेत ॥ ६७ ॥ धर्ममवमिमं प्राहः ममाचि योगवित्तमाः | वपत्येष यथा षर्मामृतधागराः महरा; ॥ ६८ ॥ समाधिना अपरोक्षबोधसिद्धिः अमुना वरामनाजनाट निःरापं प्रवि्ापित | ममूटान्मूटित पुण्यपापाख्ये कम॑मचये ॥ ६९ ॥ वाक्रयमप्रतितद्धं मत्‌ प्राकृ परोक्षावभासत | करामलकवद्‌] धमपरोक्ष प्रसूयत ॥ ४० ॥ व्ैराग्यबोधोपरतीनां अवधिः वामनाऽनुश्टया भोग्ये वैराग्यस्य तदाऽवधिः | अहंमावादयाभावो बोधस्य परमावधिः ॥ ४१॥ टीनवृत्तरयत्पत्तिमर्यादापरतस्त सरा |

' धर्मा व्रि--अ,अ१,अ २, क ° मिद्‌-उ, उ १. 3 भासित-अ १, भासित--अ. । द्य--अ १,अ २.

अध्यात्मोपनिषत्‌ २१ वासनावाधापर्तीना अवधिमाह -वासनेति ॥ ४१-४२ ॥

स्थितप्रज्नलक्षणम्‌ स्थितेप्रज्ञा यतिरयं यः सदानन्दमश्वुत ॥ ४२॥ ब्रह्मण्येव विलीनात्मा निर्विकारो विनिष्क्रियः । ब्रह्मात्मनोः शावितयारकमावावगाहिनी ॥ ४३ ॥ निविक्रल्पा च चिन्मात्रा वृत्तिः प्रततेति कथ्यत । ्र्ञाप्रज्ञावजीवनमुक्तटक्षणमाह -ब्रह्मति । साधिततच्चंपदक्यत्रह्मगा चरा वर्तिः प्रज्ञेत्युच्यते ] तद्रान्‌ जीवन्मुक्त ह्यधः ॥ ४६४४ ॥ जीवन्मुक्तरश्वणम्‌ सा सवेदा भवद्यस्य म जीवनमृक्त इष्यत ॥ ४४ ॥ दहेन्द्रियप्वहभाव इदं भावेप्तदन्यक । यस्य नो मवतः क्रापि स जीवनमृक्त उप्यत | ४५ ॥ न प्रत्यग््रह्मणोरभेदं 'कथाऽपि ब्रह्मस्य: । प्र्तया यों विजानाति स जीवन्मुक्त इष्यत ॥ ४६ ॥ साधुभिः पृज्यःमानऽस्मिन्‌ पीञ्यमानऽपि दुननेः । समभावो भवेद्यस्य प्र जीवनमृक्त उप्यते ॥ ४५ ॥ विज्ञातव्रह्मश्तत्वस्य यथापूव न संसृतिः । अस्ति चन्न स विन्ञातव्रह्मभावो बहिर्मुखः ॥ ४८ ॥

1 कदा--अ. “ मानोऽस्मिन्‌--अ २, क. मानोऽपि--अ. + भावस्य --अ,

२२ अध्यात्मोपनिष्रत्‌

किञ्च ---दहेनिद्रियेष्विति ॥ ४५-४७ ॥ ज्ञाततच्चस्यापि संसारानुब्रत्तौ स मरहिमुखो भवतीन्याह ---विज्ञातेति । नित्रत्तपराक्प्रतरत्तिः जीवन्मुक्तोऽन्तमख इयर्थः ॥ ४८ ॥

जीवन्मुक्तस्य प्रारब्धसत््व, सचितक्षयः , आगाम्यश्टेषश्च सुखाद्यनुभवो यावत्‌ तावत्‌ प्रारञधमिष्यत । फरोदयः क्रियापूर्वा निष्क्रियो न हि कुत्रचित्‌ ॥ ४९ ॥ अहं ब्रह्मेति विज्ञानात्‌ कल्पकोरिरता्जितम्‌ । संचिते विलयं याति प्रबोधात्‌ स्वप्रकमवत्‌ ॥ ५० ॥ स्वमसङ्धम॒दासीनं परिज्ञाय नमो यथा | न छ्छिघ्यते यतिः किचित्‌ कदाचिद्धाविकम॑मिः ॥ ५१ ॥ न नमो चटयोगेन सुरागन्धेन छिप्यते । तथाऽऽत्मोपाधियोगेन तद्धर्र्नैव टिप्यते ॥ ९२ ॥

तस्य प्रारग्धानुभवांऽस्ति न वी इयत्र---सुखादीति ॥ ४९. ॥ विज्ञान- ताऽस्य सञ्चितकम प्षीयत इव्याह-- अहमिति ॥ ५० ॥ आगामिकर्मणा ज्ञानिनाञछषमाह- - स्वमिति ॥ ५१ ॥ आगामिकर्मा्चेषे टष्टान्तमाह- नेति ॥ ९५२ ॥

प्रारन्धसत्त्वासत्वपक्षयोः निरूपणम्‌ त्ञानोदयात्‌ परराऽऽखधं क्रमं ज्ञानान्न नह्यति । अदक्वा स्वफट टश्ष्यमृदिर्योत्सृटवाणवत्‌ ॥ ५३ ॥ ज्याघ्नुद्धया विनिमुक्तो बाणः पशचात्त गोमतो । न तिष्ठति भिनत्त्येव श्यं वेगेन निभरम्‌ ॥ ९४ ॥

अध्यात्मोपनिषत्‌ २३ अजरोऽसम्यमरोऽस्मीति य आत्मानं प्रपद्यत । तदात्मना तिष्रतोऽस्य कुतः प्रारन्धक्रल्पना ॥ ५९ ॥ प्रारूपं पिध्यति तदा यदा दहात्मना स्थितिः।

देहात्मभावो नेवष्टः प्रारञ्धं त्यज्यतामतः ॥ ५६ ॥ प्रार्धकल्पनाऽप्यस्य देहस्य भ्रान्ति रेष हि ॥ ५७ ॥ अध्यस्तस्य कृतस्त[सत्वभ्मसत्यप्य कुतो जनिः । अजातस्य कुतो नाराः प्रारन्धमसतः कुतः ॥ ५८ ॥ ज्ञानेनाज्ञानकायस्य समूलस्य ल्यो यदि तिष्ठत्ययं "कथं देह इति राङ्कावतो नडान्‌ ॥ ५९ ॥ समाधातु बाह्यदृष्टया प्रारल्धं वदति श्रुति; । न तु देहादिपत्यत्वमोधनाय विपश्चिताम्‌ ॥ ६० ॥ निविरोषत्रहमज्ञाने जातेऽपि प्राग््धं कमं न नयतीति सदष्टान्तं पूवपक्न- युक्ति प्रतिपायाथ निर्विरोषन्रह्ममात्रभावाखूटज्ञानिनः प्रारब्धासम्भवं प्रकटयति--- ज्ञानेति ॥ ५३-५४ ॥ सिद्धान्तस्तु- अजरोऽस्मीति ॥ ५५ ॥ स्वात्मनः परारव्धाभावेऽपि देहस्य स्यादिति प्रवपक्चीकरय तस्यापि न सम्भवतीति निरा- करोति- प्रारञ्धमिति ॥ ५६-५८ ॥ इयं प्रार्यकल्परना स्वाज्ञसमाधाना्थं प्रवर्त न तु देहादेः ब्रह्मातिरिकेण सन्यत्वमगीक्रय प्रतरततेयाह-- ज्ञानेनेति ॥५९.-६०॥ कर्मत्रयविरव्यतरह्मस्वरूपम्‌ परिपूणेमनायन्तमप्रपेयमविक्रियम्‌ । पद्धनं चिद्धनं नित्यमानन्दघनमव्ययम्‌ ॥ ६१ ॥

" रेव--अ, क. “ मसत्वस्य--उ, कुतो --अ, अ १,

२४ अभ्यात्मोपनिषत्‌

प्रत्यगेकरसं पूर्णमनन्तं सर्वैतोमृखम्‌ । अहेयमतपादेयमनाधेयमनाश्रयम्‌ ॥ ६२ ॥ निगुणं निष्क्रियं सुह्मं निर्विकल्पं निरञ्जनम्‌ । अनिरूप्यभ्वरूपं यन्मनोवाचामगोचरम्‌ ॥ ६३६ ॥ सत्ममदधं स्वतःसिद्धं शुद्धं बुदढमनीदरम्‌ । एकमेवाद्रयं व्रह्म नह नानाऽस्ति क्रचन ॥ ६४ ॥

गुरवे स्वानुभवप्रच्टनम्‌ ्वानुभूत्या खयं ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डितम्‌ । म मिद्धः सुसुखं तिष्ठन्‌ निविकल्पात्मनाऽऽत्मनि ॥ ६९ ॥ क गतं केन वा नीतं कुत्र टीनमिटं जगत्‌ | अधुनैव मया दृष्टं नाम्ति क्रि महदद्धतम्‌ ॥ ६६ ॥ किं हेयं किमृपादयं क्रिमन्यत्‌ कि विलक्षणम्‌ | भखण्डानन्दपीयृपपूर्णव्रह्ममहार्णवे ॥ ^७ ॥

कमत्रयकटनाविगकं व्रह्म कीटरामियत आह -- परिपृणमिति ॥६१-६४॥

न क्रिचिदत्र प्रश्यामि न श्रुणोमि न वदयहम्‌ | म्वात्मनेव मदरानन्दरूपणाम्मि म्वरक्षणः ॥ ६८ ॥ असद्धोऽहमनङ्गोऽहमटिङ्धोऽहमहं हरिः । प्रशान्तोऽहमनन्तोऽहं परिपृणश्िरन्तनः ॥ ६९. ॥ अकर्ताऽहममोक्ताऽहमविकरारोऽहमव्ययः । दद्धबोघम्बरूपोऽहं केवदोऽहं मदारिवः ॥ ७० .॥

* विल---अ, अ १.

अध्यात्मोपनिषत्‌ २५

परूर्णमियादिविरोषणविरिष्टं ब्रह्माहमस्मीति स्वानुभूया ॥ ६५ ॥ एवं स्वगुरः सकादात्‌ परमं इमं उपदेरां च्च्ध्वा गुर्वनुज्ञया निविकल्प- समाधौ चिरं स्थित्वा बहिषटप्राणिसंवातपुण्ये्रिकानुरोधेन समाधितो व्युत्थाय स्वान्तेवासिगोषएवां स्वानुभवसिद्धं अर्थं प्रकटयति--क गतमिति ॥ ६६-६७ ॥ स्वातिरिक्तं न किञ्चिदत्र ॥ ६८-६९ ॥ व्रहयवं घोरांगिरसे स्वानुभवं प्रकट- यित्वा उपररामेयथः ॥ ७० ॥

वियासम्प्रदायपरम्परा

"एतां विद्यामपान्तरतमाय ददौ । अपान्तरतमो ब्रह्मणे ददौ । ब्रह्मा घोरङ्खिरसे ददौ । घोराङ्धिरा रकाय ददो रेको रामाय ददौ । रामः सभ्यो भूतेभ्यो ददावित्येतनिर्वाणा- तुरापनं वेदादरासन वेदानुशासनमित्युपनिषत्‌ ॥ ७१ ॥

रामाय परञ्युरामायेयथः । अस्या विदायाः स्वातिरिक्तश्रममोक्षप्रकादा- कत्वात्‌ नि्बणानुश्चासनत्वं अस्याः समस्तवेदार्थत्वेन वेदानां अत्रैव पयवसन्- त्वात्‌ वेदानुशासनत्वं च । आवृत्तिः अयमेव वेदार्थो नान्यः इति प्रकटनार्था, ८८ वेदार्थः परमद्वितं नेतरत्‌ सुरपुंगवाः "". इति स्मृतेः | इत्युपनिषच्छन्दः अध्यात्मोपनिषत्परिसमाघ्यथः ॥ ७१ ॥ श्रीवासुदेवेन्द्ररिष्योपनिषद्रह्ययोगिना |

अध्यात्मोपनिषद्याख्या टिखिता ब्रह्मवोधिनी | अध्यात्मोपनिषद्छाख्याग्रन्थजातं रातं स्मृतम्‌ ॥

इति श्रीमदीशाय्रोत्तरशतोपनिषच्छाख विवरणे बरिसप्ततिसंख्यापूरकं अध्यात्मोपनिषद्विवरणं सम्पुणम्‌

' सदारिव एतां--उ, उ १. 4. 9

नरपुर्णोपनिषत्‌ अन्ञपु ्‌ भद्रे कर्णेमिः-इति शान्तिः प्रथमोऽध्यायः बरह्मविदयातत्साधनजिज्ञासा निदाघ्रो नाम योगीन्द्रः ऋमं बरह्मविदां वरम्‌ । प्रणम्य दण्डवद्भूमावुत्थाय स पूनमनिः॥ १॥ आत्मतत्त्वमदुत्रूहीत्येवे पप्रच्छ सादरम्‌ । कयोपास्नया ब्रह्मनीदशं प्राप्तवानपि ॥ २ ॥ तां मे ब्रूहि महाविद्यां मोक्षपताम्रान्यदायिनीम्‌ ।

सर्वापहवसंसिद्धबह्यमात्रतयोज्वटम्‌ । तरेपदश्रीरामतत्त्वं स्वमात्रमिति भावये ॥

इह॒ खलु अथवणवेदप्रविभक्तेयं अनपूर्णोपनिषत्‌ समस्तवेदान्तसिद्रान्त- प्रकटनव्यग्रा खयं ब्रह्ममात्रपयवसना विजयते । अस्याः स्वल्पग्रन्थतो विवरण- मारभ्यते । निदाघक्ऋमुप्रश्चप्रतिवचनरूपेयं आख्यायिका विदास्तुयर्था । आख्यायिकामवतास्यति- निदाघ इति ॥ १-२ ॥

प्रथमाध्यायः

अ्नपूर्णामन्वानुष्टानेन आत्मज्ञानोदयः निदाघ्र त्वं कृतार्थाऽसि श्ण विद्यां सनातनम्‌ ॥ ३ ॥ यस्या विज्ञानमात्रेण जीवन्मुक्तो भविष्यसि । मूलश्वङ्गाटमध्यस्था जिन्दुनादकरखाऽऽश्रया ॥ ४ ॥ नित्यानन्दा निराधारा विख्याता विटसत्कचा । विष्टपेरी महारक्ष्मीः कामस्तारो नतिस्तथा ॥ ९ ॥ भगवत्यन्नपूर्णेति ममामिरुपितं ततः । अन्नं देहि ततः खाहा मन्वमारेति विश्रता ॥ ६ ॥ सप्त्विरातिवर्णात्मा योगिनीगणसेविता ॥ ७ ॥

हीं सोः श्रीं ङी ओं नमो मगवत्यत्पूर्ण ममाभिरपितमनन

देहि खाहा ॥ इति पित्रोपदिष्टोऽस्मि तदादि नियमस्थितः । कृतवान्‌ स्वाश्रमाचारो मन्वाचृषठानमन्वहम्‌ ॥ ८ ॥ एवं गते बहुदिने प्रादुराप्तीन्ममाग्रतः । अन्नपूर्णा विश्ाटाक्षी स्मयमानमृखाम्बुना ॥ ९ ॥ तां चरा दण्डवद्भूमौ नत्वा प्राज्ञटिरास्थितः । अहो वत्र कृतार्थाऽपि वरं वरय मा चिरम्‌ ॥ १० ॥ एवमुक्तो विश्ालाह््या मयोक्तं मुनिपुङ्खव । आत्मतत्त्वं मनघि मे प्रादुभवतु पार्वति ॥ ११॥

1 सनातनीम्‌--अ, अ १.

२८ । अन्नपूर्णोपनिपत्‌

तथेवाम्त्विति मामुक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत | तदा मे मतिरत्पनना जगद्रैचित्यदर्यनात्‌ ॥ १२ ॥

योग्याधिकाग्णा निदाघेन एवं प्रष्टा मुनिः यथावत्‌ सापायं कथया- मासेयाह-- निदाचेति । व्रह्मचयंप्रछ्यकाटाग्निना निर्दग्धाघोऽसि अतस्त्वं निदाघ इयन्वथनामा भमवसीयथः ॥ ६ ॥ स्येनापासितमन्त्रमुद्ररति- मूरति । सर्वामिपेयमूढश्रगं व्रह्म; तत्र मूटश्रुगे अभिघानरूपेण अटति सोऽयं मूखश्वङ्खाटः प्रणवः; तन्मध्ये तिष्टतीति तन्मध्यस्था े इति चिन्दु- नादकच्छायोगात्‌ ए इति वाग्मववरीजमुद्रूतम्‌ ॥ ¢ ॥ तथा निदानन्दा निराधारा इति रउाब्दतः विन्दुनादसहितेकाराटयवियद्रीजमुद्ूतं भवति दही इति । विकसत्कचरब्देन सविसर्गाकाराल्यसकार उच्यते सोः इति । तद्रीजशक्तिरव विषटपेशी भुवनेशीत्युच्यते महालक्ष्मीः श्री इति । कामः छ्रीं इति | तारो नतिः इयादि विस्पष्टमवगम्यते। विरिष्टमूलमन्तस्तु- ए हीं सौः इलयादि ॥ «-७ ॥ अयं मन्तः ते केनोपद्ष्टः? त्वया कि कृतम्‌} ततः कि फटं प्राप्तवानसि? इति प्र्ुकाममाखुश््याह--इतीति ॥ ८९ ॥ ततः प्रसना भगवती एवमाह-- अहो इति ॥ १० ॥ तदा त्वया कि कृतं? इलयत्र--एवमिति ॥ ११ ॥ तया किं कृतं! इ्यत्र--तथेवास्त्विति । यदा एवं प्रसादो जातः तदा मे मतिरुत्पन्ना ॥ १२ ॥

पञ्चविधभ्रमनितवृत्तिः

भ्रमः पञ्चविधो भाति तदेवेह समृच्यते ।

जीवेश्वरौ मिन्नरूपाविति प्राथमिको भ्रमः ॥ १३ ॥ आत्मनिष्ठं कर्तृगुणं वास्तवं वा द्वितीयक्रः । दारीरत्रयप्तयुक्तनीवः सङ्गी तृतीयकः ॥ १४ ॥

प्रथमाध्यायः २९

जगत्कारणरूपस्य विकारित्वं चतुर्थकः ।

कारणाद्भि्रनगतः सत्यत्वं पञ्चमो श्रमः ।

पञ्चश्रमनिवृत्तिश्च तदा सुरति चेतपि ॥ १९ ॥

मिम्बप्रतिविम्बदरशनेन भदश्रमो निवृत्तः । स्फरिकरोहित- द्नेन पारमार्थिककर्वत्वध्रमो निवृत्तः । व्रटमठाकाङदशेनन सङ्गीति भ्रमो निवृत्तः । रज्जुषपदशनन कारणाद्धिनजगतः सत्यत्वभ्रमो निवृत्तः । कनकणरचक्रदशेनेन विक्रारित्वभ्रमो निवृत्तः ॥ १५-१ ॥ |

तदा प्रश्रति मचित्त ब्रह्माक्रारमभूत्‌ स्वयम्‌ ।

निदाध त्वमपीत्थं हि तत्वज्ञानमवाग्रहि ॥ १६ ॥

तत्प्रकारस्तु--जीवेश्वराविति ॥ {३-१५ ॥ तनित्र्तिप्रकारः क; १ इल्यत्र-- विम्बप्रतिबिम्बदरदौनेन जीवेरायोः मिथः मेदभ्रमो निवृत्तः ॥ १५-१, १६ ॥ स्वस्वरूपानुसन्धानम्‌

निदाघः प्रणतो भूत्वा ऋमुं पप्रच्छ सादरम्‌

रहि मे श्रदधानाय ब्रह्मविद्यामतुत्तमाम्‌ ॥ १७ ॥

तथत्याह ऋभुः प्रीतस्तत््वज्ञानं वदामि ते ।

महाकता महाभोक्ता महात्यागी भवानघ ।

स्वस्वरूपानुसधानमेवं कृत्वा सुखी भव ॥ १८ ॥

शचिर-अ २, क, उ.

३० अन्नपूर्णोपनिषत्‌

नित्योदितं विमटमाद्यमनन्त्ूपं ब्रह्मास्मि नतरकटाकल्नं हि किचित्‌ । इत्येव भावय निरञ्जनतामुपेतो निर्वाणमेहि स्कटामल'शान्तवृत्तिः ॥ १९. ॥ यदिदं दृष्यते किचित्‌ तत्तच्रास्तीति भावय । यथा गन्धर्वनगरं यथा वारि मरुस्यटे ॥ २० ॥ यत्त॒ नो हश्यते किचिद्यनु किंचिदिव स्थितम्‌ । मनःषषठन्द्रियातीतं तन्मयो भव ग्वे मूने॥ २१॥ अविनारि चिदाकारं सवात्मकमखण्डितम्‌ । नीरन्धं भूरिवारोषं तदस्मीति विभावय ॥ २२ ॥ ततः किं इलयत्र- निदाघः प्रणतो भूत्वा अन्नपर्णाप्रसादतः ऋतार्थमेव मूज्ञानं पररमार्थसलयवादिने ऋभुं पप्रच्छ ॥ १७ ॥ निदाघप्रश्चमंगीकृय तथेयाह ऋभुः । कि तद्रदसि! द्यत्र महाकतंति । चतुर्मुखात्मना स्वसृज्यमानप्रपञ्चकटनायां आत्मात्मीयाभिमतिवैकल्येन सृष्टिकाठे सर्व करोतीति महाकर्ता, तथा विष्ण्वात्मना स्थितिकाटे (“अहमेवेदं सर्वे ”, ““ सर्व खल्विदं ब्रह्म॒”, ““ मद्धतिरिक्तमणुमात्रे न विदयते ?, इति श्रुलयनुरोधेन यः सर्वं भुक्ते स महाभोक्ता, तथा प्रख्यकाटे रद्रात्मना ““ सर्वेवजितचिन्मात्रो- ऽस्मि? इति श्रुयनुसोधेन खातिरिक्तसवल्यागमपहवीकरोतीति महालयागी वस्तुतः कतृभाक्तयागकटनाविर्टनिष््रतियागिकव्रह्ममात्रावरोषरूपो भव । हे अनघ निदाघ खखरूपानुसन्धानतः कृतकृत्यो भवेलयथः ॥ १८ ॥ कि तत्खरूपं! तत्‌ किप्रकरिण अनुसन्धेयं ? कि तत्फरं ! इयत आह-

1 श्ान्ति--उ. 2 सर्वदा-उ.

प्रथमाध्यायः ३१

नित्येति । अथ ^“ तत्‌ ऊर्ध्वं उदेता नैवोदेता नास्तमेता” इति यत्‌ नित्योदितं दलयादिविदोषणविदिष्टं तत्‌ ब्रह्मास्मि इति ज्ञानतो बह्मातिरिक्तश्रमविरन्ठो भूत्वा मुक्तो भवसीय्ः ॥ १९ ॥ दर्यप्रपञ्चे सति कथं मुक्तो भवामि इयत्र दृश्यं मायामात्र ईति विदित्वा तदतीतं ब्रह्म इति भावयेयाह-- यदिदमिति । दृदयस्यासत्त्वं कुत इत्र दृष्टान्तमाह यथेति ॥ ६० ॥ एवं यत्तु नो दद्यते ॥ २१ ॥ यन्मयो भवामि तत्‌ कि नश्वरं ? इत्यत आह--भविनारशीति ॥ २२ ॥

सत्तासामान्यदष्िः

यदा सक्षीयते चित्तमभावात्यन्तभावनात्‌ ।

चित्सामान्यस्वशूपस्य सत्तासामान्यता तदा ॥ २३ ॥

नूनं चैत्यांहारहिता चिद्यद्‌ाऽऽत्मनि लीयते ।

असदरपवदत्यच्छा सत्तासामान्यता तदा ॥ २४ ॥

दष्िरिषा हि परमा सदेहादेहयोः समा ।

मुक्तयोः संभवत्येव तुर्यातीतपदाभिषा ॥ २५ ॥

व्युत्थितस्य भवत्येषा समाधिस्यस्य चानघ ।

जञघ्य केवलमन्नस्य न भवत्येव बोधजा ॥ २६ ॥

अनानन्दसमानन्द्‌' मुग्धमुग्धमुखद्युतिः ।

चिरकार्परिक्षीणमननादिपरिभ्रमः ॥

पदमासाद्यते पुण्यं प्रज्ञयेवेकया तथा ॥ २७ ॥

अस्मीति ज्ञानस्य चित्सामान्यत्वेन सविरोषत्वमारङ्कय चित्तासंभववोधेन

चित्सामान्यमपि विटीयते, ततः सत्तासामान्यं तुर्यातीतभावमेय निविरोषं

' मुग्धा---उ,

३२ अनपूर्णोपनिषत्‌

भवतीयाह--यदेति ॥ २३ ॥ वौीष्टशी सत्तासामान्यता इलयत्राह- नूनमिति । यदा चित्तचैदयांशकटनाविग्व्छा प्रयक्‌ चित्‌ स्वात्मनि रीयते पराक्सापिक्ष- प्रयग्भावं यजति तदा असद्रपवदलयच्छा निष्प्रतियोगिकनिविरोषलखरूपिणी सत्तासामास्यता स्वमात्रमवरिष्यते इति ॥ २४ ॥ इयं सत्तासामान्यटृष्टि जीवन्मुक्तविदेहमुक्तयोः कि विषमा कीदशी इयत आह--दृष्टिरिति । एषा सत्तासामान्यदृष्टिः सर्वापहवसिद्रं व्रह्म निःप्रतियोगिकश्वमात्रमियखण्डनि- विकल्पुपेयुषो विदेहमुक्तस्य स्वातिरिक्तप्रपञ्चाधिकरणं ब्रह्मास्मीति पुनब्युत्था- नार्हाखण्डनिविकल्पसमाधिभाजो जीवन्मुक्तघ्य च समा संभवति, जीवन्मुक्त स्यापि समाध्यवस्थाथां स्वातिरिक्तमस्ति नास्तीति विभ्माभावस्य तुल्यत्वात्‌ सत्तासामान्यद्छः तुरीयातीततया समत्वमुपपदयते ॥ २५ ॥ कथं अस्याः समता? इत्र ठोकर्या व्युत्थिताव्युत्थितविदेहसदेहमुक्तयोः सत्तासामान्य- दृष्टिसमत्वं पुरस्तादेवोक्तम्‌ । इयं दृष्टिः ज्ञस्येव नाज्गस्येव्याह-ज्ञस्येति । मनेः यावयावत्‌ निर्विरोषक्ञानमुदेति तावत्तावत्‌ सत्तासामान्यदृष्टिः प्रसीदतीयत्र--

यावद्यावन्मुनिक्रष्ट स्वयं सन्यज्यतेऽखिखम्‌ । तावत्तावत्‌ परो छोकः परमात्मैव दिष्यते ॥ :

इति श्रुतेः । न हि केवटाज्ञस्य इयं दृष्टिः अस्ति नास्ति इति विभ्रमो वा भवति अस्य खाज्ञानावृतत्वात्‌ इयथः ॥ २६ ॥ कोऽयं मुनिः! कस्य सत्तासामान्यदष्िः भवतीयत आह-अनानन्देति । "स एको ब्रह्मणः आनन्दः इति श्रुलयनुरोधेन अनस्य मुख्यप्राणस्य ब्रह्मणो योऽस्ति आनन्दः चित्तप्रसादरूपः तेन समानन्दः समानानन्दो यस्याकामहतस्य मुनेः सोऽयं अनानन्द समानन्दश्ासो तन्चज्ञकतया मुग्धमुग्धमुखद्युतिः अतीव प्रसन- मुखपङ्कजः त्रह्मातिरिक्ते न किंचिदस्तीति चिरकाटानुसन्धानवङेन परिक्चीण- स्वातिरिक्तमननादिपरिभ्रमः मुनिः यथा प्रज्ञयेकया यथावदेकविषयकप्रज्ञया ब्रह्ममात्रभावारूटया पुण्यं पावनं सत्तासामान्यं पदं आसादयतं तन्मात्रज्ञानेन तद्भावमेतीय्थः ॥ २७ ॥

प्रण्माध्यायः वस्तुतत्तवक्षानार्था समाधिः

इमं गुणसमाहारमनात्पत्वेन पर्यतः । अन्तःशीतङष्या याऽपो समाधिरिति कथ्यते ॥ २८ ॥ अवापनं स्थिरं प्रोक्तं मनोध्यानं पतदेव च | तदेव केवलीभावं शान्ततेव च तत्‌ सदा ॥ २९ ॥ , तलवासनमत्युचचैः पदायोदययतमुच्यते । अवापननं मनोऽकतृपदं तस्मादवाप्यते ॥ ३० ॥ घरनवासनमेतत्तु चेतःकतृत्वभावनम्‌ । सवदुःखप्रदं तस्माद्रासनां ततां नयेत्‌ ॥ ६१ ॥ चेतसा संपरित्यज्य सवेमावात्मभावनाम्‌ । पवेमाकराशतामेति नित्यमन्तमुंखस्थितेः ॥ ६२ ॥ यथा विपणगा टोकरा विहरन्तोऽप्यसत्समाः । अस्ंबन्धात्तथा ज्ञस्य ग्रामोऽपि विपिनोपमः ॥ ३३ ॥ अन्तमंखतया नित्यं सुप्तो बुद्धो व्रनन्‌ पठन्‌ । पुरं जनपद ग्राममरण्यमिव पदयति ॥ ३४ ॥ अन्तःरीतटतायां तु कघायां शीतर जगत्‌ । अन्तस्तृष्णोपतप्तानां दावदाहमयं जगत्‌ ॥ ६५ ॥ मवत्यखिलनन्तूनां यदन्तस्तटह हिः स्थितम्‌ ॥ ६६ ॥ यस्त्वात्मरतिरेवान्तः कुर्वन्‌ कर्मेन्द्रियेः क्रियाः । न वरो हपशोकाभ्यां स॒ समाहित उच्यते ॥ ६५७ ॥

"ताया सा--क. ° तथे-अ, अ १, ३. 4.5

३ अन्नपूर्णोपनिषत्‌

आत्मवत्‌ सर्वभूनानि परद्रव्याणि रोष्टवत्‌ । स्वभावादेव न भयाद्यः परयति स पश्यति ॥ ३८ ॥ अदेव मतिरायातु कल्पान्तनिचयेन वा ।

नासो कङ्कमाप्नोति हेम पङ्कगतं यथा ॥ ३९ ॥

ताद्रापदाप्तितः प्वभान्यवस्था कौदरी ! इलयाशङ्कय समाधि- रूपिणीयाह--इपमिति । मायात्रिगुणसमाहारमिमं स्वातिरिक्ताविदयापदं अनात्मत्वेन शराविषाणवत्‌ अवस्तुत्वेन पदयतो मुनेः अन्तः हृदि सख्वाति- रिक्तास्तित्वतापग्रासशीतचछत्रह्माकारवृत्या प्रज्ञया या संविदुदेति असौ समाधि- रियः ॥ २८ ॥ समाधिविभातवस्तुस्वरूपरं कि ! इयत आह--अवासनमिति | केवीभावं ब्रह्ममात्रावस्थानरूपं स्वातिरिक्तान्ततेव च तत्‌ सदा ॥ २९ ॥ तत्सिद्रयपायस्तु-- तनुवासनमिति । मुनेः मनो वासनाक्षयानुरूपं प्रयङ्मुखं भवति । स्वातिरिक्तं अस्ति नास्तीति वासनारहितं अवासनं मनस्तु तत्पदवी- मेतीय्थः ॥ ३० ॥ तद्विपर्यये यतो वासना बन्धहेतुः अतः तत्तानवं कुर्यादियाह--घनेति ॥ ३१ ॥ कथं वासनाजाटं तनुतामेतीलत्र सवत्रात्मा- त्मीयाभिमानलयागतो वासनाजाटं निर्वासनपदं भजतीयाह-- चेतसेति ॥ ३२ ॥ स्वातिस्किकटनासंगासंगतेव घनतनुवासनाहे तुरियाह-- यथेति । अस्मिन्‌ वास- रेऽत्र॒ जनसंघो भूयात्‌ इति साङ्कतिकस्थानं विपणे गच्छन्तो टोक्यन्त इति विपणगाः खोकाः वहवो जनाः सखष्ठव्यापारव्यग्रतया विहरन्तोऽपि तेषु असंगपथिकदृष्टया एते जनाः असत्समा भवन्ति तथा ज्ञस्य कुत्राप्यसंबन्धात्‌ ग्रामोऽपि विपिनतुल्यो भवतीयधः ॥ ३३ ॥ किंच--अन्तमरुखतयेति ॥२४॥ सवज्ञो जगद्रह्य पदयति खाज्ञस्तु ब्रह्म जगत्‌ पश्यतीयाह--अन्तरिति । ब्रह्मः ब्रह्म विभाति स्वातिरिक्तटृष्टेः स्वयमेव स्वातिरिक्तवत्‌ भातीयत एवोक्तं यदन्तः तद्रहिः स्थितमिति ॥ ३५३६ ॥ असमाहितद्टिविकल्पितं जगत्‌ समाहितः

" थवा--अ, अ १.

1 सम-अ.

प्रथर्माध्यायः

विचारेण समाधिसिद्धिः कोऽहं कथमिदं किं वा कथं मरणजन्मनी । विचारयान्तरे वेत्थं महत्तत्फटमेष्यसि ॥ ४० ॥ विचारेण परिज्ञातस्वभावस्य सतप्तव । मनः स्वरूपमुत्छन्य 'शममेध्यति विज्वरम्‌ ॥ ४१ ॥ विज्वरत्वं गतं चेतस्तव संसारवृत्तिषु । न निमलजति तद्रह्यन्‌ गोष्पदेप्विव वारणः ॥ ४२॥ करुपणं तु मनो व्रह्मन्‌ गोष्पदेऽपि निमजति । कार्थं गोष्पद्तोयेऽपि क्णो मशको यथा ॥ ९३ ॥ यावदयावन्मुनिश्रेष्ठ खयं सल्यज्यतऽखिटम्‌ । तावत्तावत्‌ पराटोकः परमात्मेव रिष्यत ॥ ४४ ॥ यावत्‌ सवै न संयक्त तावदात्मा न म्यत | सर्ववस्त॒परित्यागे रेप आत्मति कथ्यते ॥ ४९ + आत्मावध्टोक्रनारथं तु तस्मात्‌ सर्व परित्यजेत्‌ | सर्व संत्यज्य दूरेण यच्छिष्टं तन्मयो मव ॥ ४६ ॥ पव किंचिदिदं दयं दृयते यज्ञगद्रतम्‌ ।

चिन्निष्पन्दांरामात्रं तन्नान्यत्‌ किंचन राश्चतम्‌ ॥ ४७ ॥

° बोध--अ २, क. लोकनाथस्तु--उ १.

३५

ब्रह्म भवतीत्युक्तम्‌ । कोऽयं समाहितः ! इयत आह-- यस्त्विति । उक्तटक्षग- ठित एव ब्रह्मातिरिक्तोपेन्तापूषकं त्र्मगि समाहितान्तर इयथः ॥ ६७-६९ ॥

३६

अघ्नपूर्णोपनिषत्‌

समाहिता निल्यतृप्ता यथाभूताधदरिनी ।

"व्रह्मन्‌ समाधिशब्देन परा प्रत्तोच्यत बुधैः ॥ ४८ ॥ अष्युन्धा निरहंकारा द्वनदरेप्वनपातिनी ।

प्रोक्ता समाधिदब्देन मेरोः स्थिरतरा स्थितिः ॥ ४९ ॥ निश्चिता विगताभीष्टा हेयोपादेयवनिता ।

ब्रह्मन्‌ समाषिराष्देन परिपूणां मनोगतिः ॥ ५० ॥

केवट चित्प्रकाशांशकल्पिता स्थिरतां गता ।

तरया सरा प्राप्यत टष्टर्महद्विर्वेदवित्तमेः ॥ ९१ ॥ अदूरगतसादश्या सुपुत्तस्योपटक्ष्यते ।

मनोऽहकारविटये सवभावान्तरस्थिता ॥ ९५२ ॥

सम॒दति परानन्दा या तजः पारमश्चरी ।

मनमेव मनरिछवा सा स्वयं टम्यते गतिः ॥ ९६ ॥

तदनु विषयवाप्तनाविनारास्तदनु शुभः परमस्फुटप्रकाशः । तदनु च समतावदात्‌ खरूप परिणमनं महतामचिन्त्यषपम्‌ ॥ अखिटमिदमनन्तमात्मतक्तवं हढपरिणामिनि चेतसि स्थितोऽन्तः । बहिरुपदामित चराचरात्मा खयमनुमूयत एव्र देवदेवः ॥ ९44 ॥ अक्तं श्निश्चटं चित्तं युक्तं संपतार्यविम्फुरम्‌ ।

सक्तं तु दीर्धतपसा युक्तःमप्यतिबद्धवत्‌ ॥ ५६ ॥ अन्तःसंसक्तिनिमुक्तो जीवो मधुरवृत्तिमान्‌ ।

बहिः कुर्वन्कुर्वन्‌ वा करतां भोक्ता न हि कचित्‌ ॥ ५७ ॥

' प्रोक्ता स--अ, अ १. ° नि्म-- अ, अ १. ‡ मभिलयतिबन्ध--क,

परथमाचध्यायः ३५७

समाहितत्वासमाहितत्वमूटं विचाराविचारावियत्र ब्रह्मातिरिक्तयोः याधा-

त्म्यविचारात्‌ मुच्यते अविचारात्‌ वद्धा भवतीयाह-- कोऽहमिति ॥ ४० ॥ स्वरूपं सङ्ल्पादिकम्‌ ॥ ४१-४२ ॥ विचारणासम्थं कृपणम्‌ ॥ ४३ ॥ यावत्स्वातिरिक्तारां यजति तावत्‌ स्रयमेव अवश्िप्यत दघयाह-- यावदिति । पराखोकः प्रकादामात्रचिद्रातुः ॥ 9४ ॥ अन्यधा--यावदिति ॥ ४५ ॥ यस्मादेवं- आत्मेति | त्वं तु--सवेमिति ॥ ४६ ॥ यत्‌ द्रश्यं तत्‌ दगतिरिक्तं नास्तीलयाह--सवेमिति । तत्‌ चिद्विकल्पितत्वात्‌ चिदतिरिक्त नान्यत्‌ ॥ ४७॥ सर्वे चिदेव चिदतिरिक्तं नास्त्येवेति चिन्मात्रविश्रान्तिः प्रज्ञा समाधिशब्देनोच्यत इयाह--समाहितेति ॥ ४८ ॥ सुखादिदन्द्रेषु ॥ ‰९-९० ॥ सेव तुर्यदषटि- रि्याह--कवलमिति ॥ ५.१ ॥ अदृरगतसाटरया सर्वात्मतया अदूरगतब्रह्म- वस्तुगोचरा सुषुप्रस्योपलक्ष्यते स्वापे खवपरवत्यभावात्‌ ॥ ५२ ॥ सा कदा प्रसीदतीयत्र--मनसेवेति । मनरिछत्त्वा तिष्टता मुनेः सा स्वयं कभ्यते गतिः ॥ ५३ ॥ स्वान्तर्वा्यकटनाऽसंभवप्रवाघतोऽयमात्मा स्वयमेव अनुभूयत इयाह --तदन्विति । यथायथा निविरोपवोधो जायते तथा तथा तदन्विति ॥५४॥ सान्तर्वाह्यवासनाक्षयानुखूपं मना ब्रह्माकार परिणतिमेत्य ब्रह्मात्मना अनुभूयते इलाह-अखिटखमिति । चराचरात्मा चराचरप्रपञ्चकटनां ग्रसित्वा स्वय अनुभूयत एव ।

विषया वाह्यदे रस्था देहस्यान्तग्हकृतिः ।

स्ान्तर्वाह्योपरमतः खयमेवानुभूयते ॥

इति स्मृतेः ॥ ५५ ॥ यतः एवं अतः स्वान्तर्वाह्मविकल्पितपदार्थसंगासंमौ संसासित्वासंसारित्वहेतुरियाह--अ सक्तमिति ॥ ५६ ॥ मधुरं ब्रह्म | न दहि ध्यानं करोमीति वेषमात्रेण मुनिः ध्यानफटमेति | नाप्यन्तरात्मतत्त्वं ध्यायन्‌ बाह्यव्यापारवत्संसागिविषेण संसारफटमदनुते । यतो बाह्यनटनं अकिञित्करं अतः स्वान्तर्भावनेव यथोक्तफल्देयत्र-

कर्मन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन्‌ । इन्द्रियार्थान्‌ विमूटटात्मा मिथ्याऽऽचारः स उच्यते ॥

३८ अन्नपूर्णोपनिषत्‌ यस्त्विन्द्रिपाणि मनसा नियम्यारभतेऽजुन । कर्मेन्द्रि; कमयोगमसक्तः स विरिप्यते ॥

इति स्मृतेः । इतिराब्दः अध्यायपरिसमात्यथः ॥

इति प्रथमोऽध्यायः

द्वितीयोऽध्यायः बन्धहतुसङ्गलक्षणम्‌ निदाघः-- सङ्गः कीटा इत्युक्तः कश्च बन्धाय देहिनाम्‌ । कश्च मोक्षाय कथितः कथं त्वप "चिकित्स्यते ॥ १ ॥ देहदेहिविभागेकपरित्यागेन भावना । देहमात्रे हि विश्वासः सङ्गो बन्धाय "कथ्यते ॥ २ ॥

सगासगावेव संसारित्वासंसारित्वफट्दाविति प्रश्नवीजमवष्टभ्य तदियत्तां पच्छतीद्याह-- सङ्क इति ॥ ! ॥ प्रश्नोत्तरं भगवानाह-- देहेति ॥ २-३ ॥

असङ्गत्वं मोक्षसाधनम्‌

पवेमात्मेदमत्राहं किं वाञ्छामि त्यजामि किम्‌ | इत्यपङ्गस्थितिं विद्धि जीवन्मुक्ततसुस्थिताम्‌ ॥ २ ॥

' चिकित्सितः- उ. ° कल्प--अ २, क.

द्वितीयाध्यायः ३२

नाहमस्मि न चान्योऽ'स्तिन भ्वाये न च नेतरः। सोऽपङ्ग इति संप्रोक्तो व्रह्मास्मीत्येव सर्वदा ॥ ४ ॥ नाभिनन्दति नैष्कर्म्यं न कर्मस्वनुश्वन्यते ।

पुप्तमो यः “परित्यागी मोऽपंपक्त इति स्तः ॥ ^ ॥ सर्वकर्मफलादीनां मनैव न कर्मणा |

निपुणो यः परित्यागी सोऽपंसक्त इति स्मृतः ॥ £ ॥

विरोषतोऽसंगटक्षणमाह-- नष्टमिति । यस्य ब्रह्मातिरेकेण नद्ययमहमि - लयादिव्यवहारकटना स्फुरति सोऽसङः इव्यथः ॥ ४ ॥ किच- नाभिनन्दति नैष्कम्य पारमहंस्यं, तदाश्रमविहितेषु न कमेस्वनुषज्यते ॥ ^ ॥ निव्यादिकमं नियमेन कृत्वा तत्फटं ईश्वरे योऽपयति सोऽपि असंसक्त इयाह-- सर्वेति ॥६॥

संकल्पवर्जनेन आत्मरतिप्रा्तिः

असंकल्पेन श्सकल्पाशचष्टा नाना विनजुम्मिताः । चिकित्सता भवन्तीह श्रेयः सपादयन्ति हि ॥ ७ ॥ न सक्त^मिह चेष्टासु न चिन्तासु न वस्तुषु । न गमागमचेष्टामु न काट्कटनासु च ॥ < ॥ केवलं चिति विश्रम्य किचिच्चेत्यावलम्त्यपि । सवत्र नीरसमिह तिष्ठत्यात्मरसं मनः ॥ ९ ॥ 1 स्मि--अ. ° चाहं -उ, उ १. 3 पनते--अ. + फल-अ, अ १,३१. ” सकला-अ,अ१,अ २, क. ° मिव-अ २.

४० अन्नपर्णोपनिषत्‌

व्यवहारमिदं सरव मा करोतु करोतु वा। अद्वन्‌ वाऽपि कुर्वन्‌ वा जीवः खात्मरतिक्रियः ॥ १० ॥ अस ङल्पसंस्कृतसङ्ल्पजाटं श्रेयःसम्पादकं भवतीयाह-- असङ्कल्पेनेति

॥ ७ ॥ एतत्का्यौ देरोन इदं करोमीति स्वत्रासक्तं मनः खात्माभिमुखं भवेदियाह--न सक्तमिति ॥ ८ ॥ किंचित्प्रसक्तचैयावख्म्व्यपि इदं मे अस्तु माऽस्तु इलयभिसन्धिविकलं मनः प्रयग्भावमेतीय्थः ॥ ९ ॥ यचित्तमेवं जातं स कर्म कुर्वन्‌ अकुर्वन्‌ वाऽक्रिय एव स्यादियाह--ज्यवदारमिति । निवयादिकम्‌ अकुवैन्‌ वाऽपि कुवेन्‌ वा ॥ १० ॥

जाग्रत्येव सुषुप्ता अथवा तमपि त्यक्त्वा नैत्यांद दान्तचिद्धनः । जीवस्तिष्ठति संहान्तो ज्वलन्मणिरिवात्मनि ॥ ११ ॥ चित्ते चैत्यदशाहीन या स्थितिः क्षीणचेतसाम्‌ । सोच्यते शान्तकटना जाग्रत्येव सुषुप्ता ॥ १२ ॥

पुरा सर्वत्र निर्टेपत्वमुक्त; यदि. तद्रोचते तत्र तिष्टतु, नो चेत्‌ तदपि सन्यज्य तूष्णीभावेन तिपरेदियाह---अथवेति ॥ ११ ॥ ज्वटन्मणिरिव यस्तिष्रति तस्य स्थितिः कीद्री? इति तत्राह--चित्त इति । जाग्रत्येव सुपुप्रता प्राह्यग्राहककटनाऽस्फुरणात्‌ ॥ १९ ॥ तुरीया स्थितिः जीवन्मुक्तिः एषा निदाघ सोषृप्तस्थितिरभ्यासयोगतः । प्रीदा सती त॒रीयेति कथिता तत्त्वक्रोविदेः ॥ १३ ॥

एवं तुरीयात्मतया स्थितिः जीवन्मुक्त इलर्थः ॥ १३ ॥

द्वितीयाध्यायः ४१ तुरीयातीता स्थितिः विदहमुक्तिः

अस्यां तुरीयावस्थायां स्थिति प्राप्याविनाहिनीम्‌ । आनन्देकान्तदीटत्वादनानन्दपद्‌ गतः ॥ १४ ॥ अनानन्दमहानन्द्‌'काटातीतस्ततोऽपि हि ।

मुक्त इत्युच्यते योगी तुर्यातीतपदं गतः ॥ १५ ॥ परिगिलितपमसजन्मपाशः सकटविरीनतमोमयाभिमानः । परमरस्मयीं परात्मसत्तां जटगतपेन्धवखण्डवन्महात्मा ॥१६॥

विदेहमुक्तस्थितिः कौदरी १ इयत आह-अस्यामिति । अयं मुनिः ब्रह्माहमस्मीयनुसन्धानतः तुयविश्रान्तिटक्षणां जीवन्मुक्तिमनुभूय जीवन्मुक्तेः °आनन्दाप्रधानत्वात्‌ अकामहतत्वोत्कषतः अनानन्दपदं मुख्यप्राणात्मक- चतुमुखानन्दपदं गतः चतुमुखसदरानन्दो वमूव ॥ १४ ॥ एवं क्रमेण अनानन्दं तदपेक्षया उत्कट महानन्दं विष्णुरदसेवितमेय काख्ाब्देन चित्सामान्यसर्वसाक्षिनिष्ठानन्दं तदप्यतीय तुर्यातीतपदं गतो योगी विदेहमुक्त इत्युच्यते ॥ १५ ॥ सोऽयं निविरोषे ब्रह्मणि जलगतटख्वणवत्तन्मा- त्रपदर्वी भजतीलयाह--परिगग्रितेति । अचित्प्रपथापहवसिद्धनिष्प्रतियोगिक- ब्रह्ममात्रज्ञानसमकाटमेव देहादावायन्तिकामिमानासंभवलक्षणां परात्मसत्तां विककेवरमुक्ति विद्रानेय ब्रह्ममत्रतया अवरिष्यत इयथः ॥ १६ ॥

प्रयगमिन्नव्रह्मटष्िविधानम्‌ जडाजडदृशो मध्ये यत्तत्त्वं पारमाधथिकम्‌ । अनुभूतिमयं तस्मात्‌ सारं ब्रह्मति कथ्यते ॥ १७ ॥

' कला--अ, “ आनन्दःप्र-उ १. ^ 6

४२ अननपूर्णोपनिपत्‌

टश्यपंवटितो बन्धस्तन्मुक्तौ मुक्तिरूच्यते । द्रन्यदरोनसंबन्धे याऽबुभूतिरनामया ॥ १८ ॥ तामवष्टम्य तिष्ठ त्वं सोषुप्तीं भजते स्थितिम्‌ ।

सेव तुर्यत्वमाप्रोति तस्यां दष्टं स्थिरां कुर ॥ १९ ॥ आत्माऽस्थूटो न चैवाणुनं प्रत्यक्षो न चेतरः ।

न चेतनो न च जडो न चैवासत्न सन्मयः ॥ २० ॥ नाहं नान्यो न चैवेको न चानेकोऽ्योऽव्ययः । यदिदं दृश्यतां प्राप्त मनःसर्वेन्द्रियास्पदम्‌ ॥ २१ ॥

विदेहमक्तो ब्ह्यैव भवतीत्युक्त, त्र्य कीटदा ! इयत आह- जडति जडाजडदटरोः मध्ये जडबाद्यान्तःकरणदृ्तिसहस्रभावाभावप्रकाराकप्रयक्चेतन्यं जडद्रक्‌, अजडविश्वविराडोत्रादिद्र्टा दयजडदक्‌ परः, तयोः मध्यं एेक्यं, तत्र प्रयक्परमेदसपेक्षेक्यगतसविरोषापहवसिद्रं यत तचम्‌ ॥ १७ ॥ यदेवं ब्रह्मस्वरूपं अभिहितं खाज्ञस्तद्रध्यं पदयन्‌ वध्यते, दृश्यासंभववोधेन खज्ञो मुच्यत इ्याह-- दृश्येति । त्वं तु प्रयगमिने ब्रह्मणि टट स्थिरीकुवियाह-- द्रव्येति । द्रग्यं घटादिः, तत्पदं दशनं ज्ञानं; त्वंपदं द्रव्यगतनामरूपापवादाधि- छान, तत्पदटक््यं ब्रह्मददानगतचरृ्यवभासकं त्वंपदटश्चयं प्रयक्चेतन्यं, तयोः एक्यं संबन्धः, तत्र प्रयगभिनं ब्रह्मास्मीति या अनुभूतिः उदेति ॥ १८ ॥ तामवष्रभ्य तिष्ठसि चेत्‌ त्वन्मनः स्वान्तर्बह्यास्पुरणटक्षणां निविकल्पकसमाधि- रूपां सोपुर्चि स्थिति भजति । यवं स्थितिरुक्ता सेव तुयैत्वमेति । तत्रैव दृष्टि स्थिरीकुवियधः ॥ १९ ॥ यत्र मया टष्टिः स्थिरीकतव्या सोऽयं तुर्यात्मा कीटा इयत आह--आत्मेति । स्वमात्रत्वात्‌ चेतनवाच्यविश्वविराडोत्रादि- विटक्षणत्वात्‌ न चेतनः । न च जडः मायातत्कायविलक्षणत्वात्‌ | न

\

1 मायाति--उ, उ १,

द्वितीयाध्यायः ४३

चैवासन्न सन्मयः करणद्रयाम्राद्यत्वात्‌ ॥ २० ॥ स्वातिरिक्तस्थृटादिव्ययान्त- मनात्मा, स ॒यन्मात्रज्ञानतोऽपहवं भजति तदपहवसिद्रोऽयमात्मा स्वावरोषधिया त्वया ध्येय इयर्थः । मया अपद्योतव्यं अनात्मरूपं किमियत आह--यदिति । मनःसर्वन्द्रियाणां अनात्मका्यत्वात्‌ तद नात्मा त्वया अपदहोतव्य इलयथः ॥२१॥

मोक्षलक्षणम्‌

रयदर्घनप्तबन्धे यत्स॒खं पारमार्थिकम्‌ ।

तदतीतं पदं 'यस्मात्तन्न किंचिदिः्वैव तत्‌ ॥ २२ ॥

न मोक्षो नमसः पृष्ठे न पाताटे न भूतले ।

सर्वादासंक्षये चेतःक्षयो मोक्ष इतीष्यते ॥ २३ ॥

मोक्षो मेऽस्त्विति चिन्ताऽन्त्नाता चदुत्थितं मनः ।

मननोत्थ मनस्येष बन्धः सांसारिको दृटः ॥ २४ ॥

भतदमाजनमाघरं हि महासंपारतां गतम्‌ ।

तत्प्माजनमाधरं तु मोक्ष इत्यभिधीयते ॥ २९ ॥

अनात्मविरटं पदं कीरं ! इयत आह--टर्येति । टृश्यदर नटक्ष्य-

प्रयगभिनन्रह्यसुखातीतं यद्रह्ममात्रगोचरं परमसुखं तत्‌ कदाऽपि तत्पदं सविरोषं न भवति, तस्य निषप्रतियोगिकनिविरोषतया ब्रह्ममात्रत्वात्‌ । तत्खरूपावस्थितिरेव विदेहमक्तिरियर्थः ॥ २२ ॥ कि मोक्षः स्वाविदयाऽण्डापरि विद्यते उत तदधो

वेयत्राह- नेति ॥ २३ ॥ तत्रापि संगो बन्धहेतुरियाह- मोक्ष इति ॥ २४ ॥ एवं-- तदमाजनमात्रमिति ॥ २५ ॥

1 तस्मात्‌--उ. ° हैव--उ. ‡ अयं २५ मः श्छोकः (उ, उ १) कोशयोरेव वर्तते.

॥.21

अ्तपर्णोपनिषत्‌

जीवन्मुक्तसमाचारः आत्मन्यतीत स्वस्मात्वरूपऽथ वा तते । को बन्धः कश्य वा मोक्षो निमूटं मननं कुरु ॥ २६ ॥ अध्यात्मरतिराशान्तः पूर्णः पावनमानसः । प्राप्तारत्तमविश्रान्तिनं किंचिदिह वाञ्छति ॥ २७ ॥ सर्वाधिष्ठानसन्मात्रे निर्विकल्पे चिदात्मनि । यो जीवति गतखेहः स जीवन्मुक्त उच्यत ॥ २८ ॥ नापेक्षते भविष्यच्च वतमान न तिष्ठति । न संस्मरत्यतीतं च सवमेव करोति च ॥ २९ ॥ अतुबन्धपरे जन्तावसंसगमनाः सदा । भक्ते भक्तसमाचारः शठे शठ इव स्थितः ॥ ३० ॥ बाटो बलेषु वृद्धेषु वृद्धो धीरेषु धैर्यवान्‌ । युवा यौवनवृत्तेषु दुःखितेषु सुदुःखधीः ॥ ३१ ॥ धीरधीरुदितानन्दः पेटः पृण्यकीरतनः । प्राज्ञः प्रसननमधुरो दैन्यादपगतादायः ॥ ३२ ॥ अभ्यासेन परिस्पन्द प्राणानां क्षयमागते । मनः प्रहाममायाति निर्वाणमवरिप्यते ॥ ३३ ॥ यतो वाचो निवतन्ते विकल्पकटनान्विताः । विकल्पपक्षयाजन्तोः पदं तदवशिष्यते ॥ ३४ ॥

निप््रतियोगिकव्रह्ममात्रे न हि बन्धमोक्षकटना अस्तीति चिन्तयेवयाह--

आत्मनीति । एवं मननतो मुनिः जीवन्मुक्तो भवतीय्थः ॥ २६ ॥

द्वितीयाध्यायः ४५

जीवन्मुक्तटक्षणं कि इयत आह--अध्यात्मेति । आदान्तः आङराया अन्तं ब्रह्म अधिगच्छतीति | प्राप्रानुत्तमविध्रान्तिः--यस्मादुत्तमं मध्यमं अधमं अधमाधमं वा न विद्यते तदनुत्तमम्‌ । तस्य ॒निपप्रतियागिकब्रहममात्रत्वात्‌ तदतिरिक्त न किंचिदिह वाञ्छति ॥ २७ ॥ किच-- सर्वेति । स्वातिरिक्तविपये गतस्नेहः सन्‌ ॥ २८ ॥ किच- नापेक्षत इति । परद्या सवेमेव करोति ॥ २९ ॥ दारपुत्रा्यनुबन्धपरे । भक्तादो भक्तादिवरृत्ति भजनिव विभाति न सखवटृ्टया खातिरिक्तास्प्र्वः इ्याह- भक्त इति ॥ ३०-२१ ॥ पराखः सवसम्भतरीलः, तत्तदरत्या तत्तत्तल्यवद्वानात्‌ ॥३२॥ प्राणादिविकल्पतानवानुरूपं निर्वाणपदमवरिष्यत ॒ इयाह--अभ्यासेनेति । प्रसनमधुरस्यापरोक्षीकृत- ब्रह्मतत्त्वस्य दैन्यात्‌ साघ्वनुष्ितज्ञानाभ्यासात्‌ व्याविद्धस्वातिरिक्तारायस्य जीवन्मुक्तस्य कि अवदिष्यते इलयत्र-- यतः प्राणस्पन्दनसापेक्षं मनःस्पन्दन, ^“ प्राणवन्धनं हि सोम्य मनः? इति श्रुतेः; अतः प्राणमनःस्पन्दनविट्यात्‌ तद्विकल्पितसवविकल्पप्र्याच निर्वाणपदं विदेहकेवल्यस्वरूपं वत्रह्ममा- वस्थानटक्षणं निपप्रतियोगिकमवरिष्यते इयथः ॥ ३२-३४ ॥

कैवल्यलक्षणं सम्यग्दर्दनम्‌ अनायन्तावभाप्रात्मा परमात्मेह विते । इत्येतनिश्चयं स्फारं सम्यन्ज्ञानं विदुर्बुधाः ॥ ६५ ॥ यथाभूतात्मदरित्वमेतावद्धुवनत्रये । . ' यदात्मेव जगत्सर्वमिति निधि पूर्णता ॥ ३६ ॥ सर्वमात्मैव कौ दृष्टो भावाभावो क्र वा "गतौ । क बन्धमोक्षकलने ब्रहयवेदं विनुम्भते ॥ ३७ ॥

" स्थितो-अ, अष१,अ २, क.

४९

अन्नपूर्णोपनिषत्‌

सवेमके परं व्योम को मोक्षः कप्य 'बन्धता । हमद वृहिताकारं बृहदद ठवस्थितम्‌ । टूरादस्तमितद्वित्वं भवात्मैव त्वमात्मना ॥ ३८ ॥ परम्यगाटो करित रूप काष्टपाषाणवाप्रपराम्‌ । मनागपि न भेदोऽस्ति कासि संकल्पनोन्मुखः ॥ ३९. ॥ आदावन्त च सदान्तस्वरूपमविनारि यत्‌ । वस्तूनामात्मनश्श्चेतत्तनमयो भव सवेदा ॥ ४० ॥ दवेताद्वितसमद्धदेजरामरणविश्रमेः । म्फुरत्यात्मभिरत्मेव चित्तरघीव वीचिभिः ॥ ४१ ॥ आपत्करञ्रपरशयं पराया निवृते: पदम्‌ । रद्धमात्मानमाटिङ्गय निव्यमन्तःस्थया धिया । यः स्थितस्तं 4क आत्मेश्ह भोगो बाधयितुं क्षमः ॥ ४२ ॥ करृतस्फारविचारस्य मनोभोगादयोऽरयः ¦ प्रनागपि न भिन्दन्ति दों मन्दानिटा इव ॥ ४३ ॥ नानात्वमस्ति कटनासु न वस्तुतोऽन्त-

नानाविधासु सरसीव जटादिवान्यत्‌ । इत्येकनिश्चयमयः पुरूषो विमुक्त

इत्युच्यत समवरोकितप्तम्यगथः ॥ इति ॥ ४४ ॥

1 वद्धता--अ. ° दिव--अ २, क. 3 श्चैव त~-उ, उ १. + कमात्मे--उ १. ° ह-अ १,अ२,क,उ१. दा-अ,

द्वितीयाध्यायः 0.

येन केवल्यं प्रसीदति तत्‌ कि ? इत्यत्र सम्यज्ज्ञानमियाह-- अनादीति | उत्पत्तिप्रयवत्‌ अनात्मप्रपञ्चापहवसिद्धपरमात्मातिरिक्त न किंचिदस्तीति यत्‌ तत्‌ इत्येतदिति ॥ ३५ ॥ कि सम्यज्ज्ञानेन ! इलत्र बन्धमोक्षकटनाविरव्टपरि- रणीपरमात्मा निपप्रतियोगिके विजुंभत इयाह-- यथेति ॥ ६ ॥ स्वज्ञटराऽनुमूतो जाग्रत्स्वापयोः स्वातिरिक्तप्रपञ्चभावाभावो क्र वा गतो तदस्ति नास्तीति ज्ञानायत्ते क बन्धमोश्चकटने ॥ ३७ ॥ यतः एवं अतः सवेमेकं परं व्योम चिद्रयोश्नोः निष्प्रतियोगिकेकरूपत्वात्‌ । तत्र को मोक्षः कस्य वन्ता | स्व ब्रह्म | यतः तन्नष्प्रतियोगिकाद्रितं अतो हे निदाघ भवात्मेव त्वमात्मना ॥ ३८ ॥ अविचारितसिद्धोऽयं स्वातिरिक्तभ्रमः; विचायमाणे न हि तदस्ति, तथा सति किं संकल्पयसीयाह-- सम्यगिति ॥ ३९. ॥ का्रादिगत- नामरूपापाये तद्रतसचिदानन्दस्य एकरूपत्वात्‌ तन्मयो भवेवयाह- आदाविति । स्वातिरिक्तसामान्यस्य अदश्रदष्टनष्टस्वरूपत्वेन तदृत्पत्तिप्रत्ययोरपि यदविनाश्य- वदिष्यते तदेव भवेय्थः ॥ ४० ॥ द्रेतादिकटनासत्त्वे तन्मयत्वं मे कुतः इयत्र तदरूपेणाप्यात्मेव विद्यत इत्याह दवेतेति । स्वातिरिक्तारोपसिद्ध द्रतं, तथा तदपवादसिद्रं अद्वैतं, ताभ्यां सज्ञातजरामरणादिकं अस्ति नास्तीति विभ्रमे विश्वविश्वायविकल्पानुङ्ञेकरसान्तेः स्फुरति ॥ ४१ ॥ इत्थंभूतात्मावटोकनेच्छा विषयप्रवीणानां कुत इत्र निविषयात्मावटम्बिनं विषयो न स्पृररातीलयाह--- आपदिति । आपत्करखजपरड्यु आ्ररक्षोपमापत्कुटारम्‌ ॥ ४२ ॥ किच--- कृतेति ॥ ४३ ॥ वस्तुतो नानात्वं नास्तीति विदित्वा तद्रेदनसम- काटमनानात्वपदं केवल्य॑ यास्यसीयाह- नानात्वमिति । यावत्वां स्वाज्ञानं न मुञ्चति तावत्त्वदृ्टया स्वातिरेकेण नानात्वमस्ति कटनासु । श्रुयाचायप्रसादतो यदि ते स्वन्नानं जातं तदा न वस्तुतः इति | इतिराब्दोऽध्यायपरिसमात्य्थः ॥

इति द्वितीयोऽध्यायः

४८ अन्पूर्णोपनिपत्‌ ^. ् ततयाशन्यायः विदेहमुक्तिस्वरूपजिज्ञासा

विदेहमुक्तः कि रूपं तद्रान्‌ को वा महामुनिः। के योगं समुपास्थाय प्राप्तवान्‌ परमं पदम्‌ ॥ १ ॥

श्रुयाचायप्रसादजनितसम्यज्ज्ञानसमकाटं विदेहमुक्त भवतीत्युक्तं यत्‌ तदियत्तावुमुत्सया प्रच्छतीदयाह--विदेदेति ॥ १ ॥

जीवन्मुक्तस्य इन्द्रियमनोनिग्रहप्रकारः समेरोर्वसधापीठे माण्डव्यो नाम वै मुनिः करोण्डिन्यात्त््वमास्थाय जीवन्मुक्तो मवल्यप्तो ॥ २ ॥ जीवन्मुक्तिदशां प्राप्य कदाचिद्रह्यवित्तमः। पन्द्रियाणि संहर्त मनश्चक्रे महामनिः ॥ ३ ॥ बद्धपद्मयासनस्तिष्ठनर्धान्मीटितदोचनः । बाह्यानामभ्यन्तरांश्चेव स्पदान्‌ परिदरन्क्नैः ॥ ४ ॥ ततः स्वमनसः स्थेर्यं मन्ता विगतैनसा । अहो नु चश्चटमिदं प्रत्याहतमपि स्फुटम्‌ ॥ «^ ॥ पराद्धटमृपायाति वरा चछकटमृत्कटम्‌ । चित्तमर्थेषु चरति पादपेप्विव मकंटः ॥ ६ ॥ पञ्च द्वाराणि मनसा चक्च॒रादीन्यमून्यलम्‌ । वुद्धीन्द्रियामिधानानि तान्येवाटोकयाम्यहम्‌ ॥ ७ ॥

" च कृ-क.

तृतीयाध्यायः ४९

"हन्तेन्द्रियगणा यूयं त्यजथाङुलतां दनैः । चिदात्मा भगवान्‌ सवैसाक्षित्वेन स्थितोऽप्म्यहम्‌ ॥ ८ ॥ तदियत्तां तऋमुराह-सुमेरोरिति ॥ २ ॥ ततः किमियत्र-- जीवन्मुक्तिदशामिति ॥ ३ ॥ केनोपायेन तदुपसंहरतीयत्र-- बद्धेति । स्यृद्यन्त इति स्पर्ान्‌ विषयान्‌ ॥ ४ ॥ स्थेयं कर्तु व्यवस्थितः तचा्चल्यं प्रकटयति--अहो इति ॥ ५-६ ॥ तननिग्रहाय पच्वद्राराणीति ॥ ७ ॥ करणग्राममचेतनं चेतनवन्नियमयति- हन्तेति ॥ ८ ॥ तुरीयावस्थितिः

तेनात्मना बहुज्ञेन निज्ञाताश्श्चुरादयः ।

परिनिर्वामि शान्तोऽम्मि दिष्टयाऽस्मि विगतज्वरः ॥ ९ ॥

स्वात्मन्येवावतिष्ठेऽहं तुयरूप्पदेऽनिरम्‌ ।

अन्तरेव शामास्य क्रमेण प्राणसन्ततिः ॥ १० ॥

ज्वाङाजालपरिस्पन्दो दग्धेन्धन इवानटः ।

उदितोऽस्तं गत इव श्दयस्तं गत इवोदितः ॥ ११ ॥

समः समरसराभाससितिष्ठामि खच्छतां गतः ।

म्बुद्धोऽपि सुषुपिप्थः सुषुपतिस्यः प्रबुद्धान्‌ ॥ १२ ॥

तुय॑माटम्ब्य कायान्तस्तिष्ठामि स्तम्मितस्थितिः ।

सबाह्याभ्यन्तरान्‌ भावान्‌ स्थूटान्‌ सूषष्मतरानपि ॥ १३ ॥

त्रेरोक्यपंभवांस्त्यक्त्वा संकल्पेक"विनिर्मितान्‌ ।

सह प्रणवपर्यन्तदीर्धनिःखनतन्तुना ॥ १४ ॥

1 हते--अ, अ १. ° पदंशिनि-- अ,

° स्वस्तं--अ, अ १. विजुम्मि-उ, 4 ब्र

५५० अन्नपूर्णोपनिषत्‌

जहा विन्द्रियतादात्म्यं जाट खग इवानिटः । ततोऽङ्गपंविदं खच्छां प्रतिमासमृपागताम्‌ ॥ १५ ॥ सयोजातरिशज्ञानं प्राप्तवान्‌ मुनिपुङ्गवः । जहो चितश्ैत्यण्दां स्पन्ददाक्तिमिवानिटः ॥ १६ ॥ चित्सामान्यमथासायय सत्तामात्रात्मके ततः । सुषुप्तपदमाटम्ब्य तस्थो गिरिरिवाचलः ॥ १७ ॥ परिनिर्वामि वाह्यप्रपञ्चव्याप्रतिनिविण्णोऽस्मि | तदस्ति नास्तीति श्रमतः दान्तोसिमि ॥ ९ ॥ ब्रह्मातिरेकेण प्राणवाद्यन्तःकरणजातं नास्तीति भावयत अन्तरेवेति ॥ १० ॥ देहेन्द्रिसादिसतवेऽपि टोकवद्यापाराभावात्‌ उदित इति ॥ ११ ॥ एवं सम इति ॥ १२-१३६ ॥ ततो वीणादिनादेन सहेति ॥ १४॥ पाडरामात्राकाटत्रह्यप्रणवनादेन जहाविति । इउन्द्रियतादात्म्यं विहाय तत ईति ॥ १५ ॥ व्रह्मातिरेकेण देहा नास्तीति देहसंविदमपि यक्त्वा ततः सद्योजातेति । सयोजातरिरोः निविकल्पकं ज्ञानं भवति तथेयर्थः । ततस्तु जहौ चितश्चेयदशां प्रयक्चितः चित्तचेयावभासकत्वदरामपि जहौ ॥ १६ ॥ चित्सामान्यं गुणसाम्यसाक्षित्वम्‌ । साश््यसापेक्षसाक्षित्वमपि विहाय सत्ता- मात्रात्मके सत्तासामान्यमिय्थः । तत्‌ कीटदामियत्र यत्र स्वातिरिक्तप्रपञ्चः सुपुप्तिमपहवं भजति तद्रह्यमात्रं सुपुप्रपद मारम्ग्येति ॥ १७ ॥ तुरीयतुरीयावस्थितिः सपुप्तस्थर्यमासाय तुर्यरूपमृपाययो । निरानन्दोऽपि सानन्दः सच्चाप्रच वभूव सः ॥ १८ ॥ ततस्तत्सवभूवाप्तो यद्विरामप्यगोचरम्‌ । यच्छरन्यवादिनां शुन्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां च यत्‌ ॥ १९ ॥

" तन्मात्र-अ, अ १,अ २, क. “ दन्ञाः-उ १.

तृतीयाध्यायः ५५१

विज्ञानमात्र विज्ञानविदां यदमलात्मकम्‌ ।

पुरुषः मांख्यटष्टीनामीश्चरो योगवादिनाम्‌ ॥ २० ॥

रिवः रोवागमस्थानां काटः काटेकवादिनाम्‌ ।

यत्‌ सरवशा्लसिद्धान्तं यत्‌ सवहदयानुगम्‌ ॥ २१ ॥

यत्‌ स्व सर्वगं वस्तु यत्त्वं तदसौ स्थितः ।

यद्‌ नुक्तमनिष्पन्दं दीपके तजप्तामपि ॥ २२ ॥

खानभूत्येकमानं च यत्त्वं तदप्तौ स्थितः ।

यदेकं चाप्यनेके च साञ्जनं च निरञ्जनम्‌ ।

यत्‌ स्वं चाप्य्वै च यत्त्वं तदसौ स्थितः ॥ २३ ॥

अजममरमनादमाद्यमेक

पद्मम सकट च निष्कटं च । स्थित इति म तदा नभःसखरूपा- दपि विमटस्थितिरीश्वरः क्षणन ॥ इति ॥ २४ ॥ तर्यप्रविभक्ततयैरूपं तुयतय॑रूपमुपाययो । ततो ब्रह्मैव भवतीदयर्थः ।

कथं अयं ब्रह्म भवति ! इत्यत आह-निरानन्दोऽपीति । विषयविषयिसंयोगा- भावतो निरानन्दोऽपि स्वाज्ञटष्टिप्रसक्तापाधियोगतः सानन्दः ॥ १८ ॥ यस्य यस्य याद्रदां ज्ञानं तत्तदृ्टया तथातथेव विभाति, वस्तुतोऽयं निप्प्रतियोगिकत्रह्म- मात्रमवरिष्यत इ्याह-- तत इति । विदेहमुक्तो यदवाञ्नसगोचरं ब्रह्मैव वभूव तत्स्वरूपं शूल्यवादिनः शल्यं पश्यन्ति | यदेषां गून्यत्वेन विभातं तत्‌ बरह्य- विदो निष्प्रतियोगिकव्रह्ममात्रं स्वावरोषधिया मेनिरे ॥ १९ ॥ यदेमि: अवगतं तदेव विज्ञानवादिनो विज्ञानमात्रं जानन्ति | यत्‌ एभिः बुद्धं तदेव पुरुषरूपं साद्या: परयन्ति । यदेभिः एवं दृष्टं तदेव ईश्वरतत््वं योगिनो वदन्ति ॥ २० ॥

" यत्सत्यं---अ, अ १.

५२ अन्नपूर्णोपनिषत्‌

यत्‌ योगिभिः ज्ञातं तदेव शिवं शवाः आहरः । यदेभिः निश्चितं तत्‌ काट. वादिनः काटात्मानमुद्राषयन्ति । स्वस्वग्रहानुरोधेन राघ्रमपि कल्पयन्ति । तत्‌ कल्पनामात्रमेव । वास्तवं तु स्वाज्गदृष्िविकल्पितद्यून्यादिकाखान्तमतसिद्धान्त- मोहे सयसति यत्‌ स्वातिरिक्तकटनापहवसिद्रनिःप्प्रतियोगिकव्रह्ममात्र अवशिष्यते तदेव हीरादष्रात्तरङतवेदान्तपरमाङडयो नान्यः इयत्र--““ पश्यतेहापि सन्मात्र- मसदन्यत्‌ ?', “'ब्रह्मव्यतिरिक्त न विचिदस्ति?, ““ म्यतिरिक्तमणुमात्र न विद्यते ?2,

चिन्मात्रमेव चिन्मात्रमखण्डकरसं रसम्‌ ।

स्ववजितचिन्मात्रं व्रह्ममात्रमसनन हि ॥

सिद्धान्तोऽध्यात्मशाख्राणां स्वापिहव एव दहि ।

नाविद्याऽस्तीह नो माया शान्तं बरह्येदमङ्नमम्‌ ॥ इलयादि 3 ।

सर्वापहवसंसिद्धपरमाक्षरवेभवम्‌ । केचिदेहादिरूपेण केचिज्नीवस्वरूपतः ॥ केचिदीश्वररूपेण केचित्तुयस्वरूपतः ।

अज्ञात्वा वस्तुयाथात्म्यं यथोद्टका दिवानिशम्‌ ॥ परयन्ति दृष्ठिदोषेण निविकारमहत्पदम्‌ । यस्मिन्‌ यस्मिन्‌ ग्रहे यस्य द्रढावेदां भवेत्तराम्‌ ॥ तत्तद्रान्यनुरोधेन साखरे भवति नान्यथा । भ्रान्तावस्तं गतायां त नानााख्रकदम्बकम्‌ ॥ प्रकारायति चिन्मात्रमचिन्मात्रस्य मृग्यतः । तस्मात्‌ समस्तशाल्लाणि बोधयन्ति पराक्षरम्‌ ॥ यतो मतामिमान्यात्मा चिन्मात्रानास्ति कोऽपि हि। अतश्चिन्मात्रमेवेदं चिन्मात्रानास्ति किञ्चन ॥

इत्यादिश्रुतयः स्मृतयश्च मानम्‌ । यदेवं समस्तश्रुतिस्मृयमिमतं तदेवं परमोऽयं सिद्धान्तः इति श्रुतिराह- यदिति । प्रयम्रूपेण यत्सवेहदयानुगम्‌

चतुर्थाध्यायः ५३ ॥ २१ ॥ स्वाज्ञदष्टया स्वप्रसक्तो--यत्सवेमिति । अनिष्पत्दं स्तिमितगम्भीरं निस्तरगचिदणवत्वात्‌ , ततः स्तिमितगम्भीरं न तजा न तमस्ततम्‌ । अनाख्यमनभिव्यक्त सत्‌ किचिदवरिप्यते ॥

इति श्रुतेः । दीपकं सूर्यादितेजसामपि ॥ २२ ॥ श्रुयाचाययप्रसादाविभूत- स्वानुभूत्येकमानम्‌ । स्वज्ञादिद्टया यदकमिति ॥ २३ ॥ निप्प्रतियोगिक- चिन्मात्ररूपाऽपि विदेहमुक्तः स्वाज्ञादिद्टया सक्निप्कटस्वखूपेण विभाति | वस्तुतस्तु ब्रह्ममान्रज्ञानसमकाटं अयं तन्मात्रख्पेण अवरिष्यते इत्याह-- अजमिति । यत्‌ स्तः परतो वा कदाऽपि न जायते तत्‌ अजं, आदो भवं आद्यं, यस्मात्‌ आयं न विद्यते तत्‌ अनाद्यम्‌ । रिष्टं स्पष्टं उक्तार्थं च| इतिरशब्दोऽध्यायपरिसमाघ्यथः ॥ २४ ॥

इति त्रतीयोऽध्यायः

चतुर्थोऽध्यायः जीवन्मुक्तस्य सिद्धिषु उदासीनता जीवन्मुक्तस्य कि टक्ष्म ह्याकाङगमनादिकम्‌ । तथा चेन्मुनिरशादूल तत्र नैव प्रद्रयते ॥ १ ॥ अनात्मविदमुक्तोऽपि नभोविहरणादिकम्‌ । दरव्यमन्वक्रिया-काट्राक्तयाऽऽप्रोत्येव स द्विन ॥ २॥

' लक्त्य-अ, अ१,अ २, क. ° जाल -उ,

५४ अन्नपुर्णोपनिषत्‌

नात्मज्ञप्येष विषय आत्मन्ञो द्यात्ममात्रहक्‌ ।

आत्मनाऽऽत्मनि संतप्तो नाविद्यामजुधावति ॥ ३ ॥

ये ये भावाः स्थिता छोके तानविद्यामयान्‌ विदुः ।

त्यक्ताविद्यो महायोगी कथं तेषु निमजति ॥ ४ ॥

यस्तु मूढोऽल्पुद्धिवां सिद्धिनाटानि वाञ्छति ।

स पिद्धिराषनेयेगिस्तानि साधयति क्रमात्‌ ॥ & ॥

द्रन्यमन्क्रियाकाटयुक्तयः साधुसिद्धिदाः |

परमात्मपदप्रा्तो नोपकुर्मनित "काश्चन ॥ ६ ॥

यस्येच्छा विदयते काचित्स सिद्धि साधयतो ।

°निर्च्िः परिपूर्णस्य नेच्छा संभवति क्रचित्‌ ॥ ७ ॥

परवेच्छाजाटप्शान्तावात्मलामो भवेन्मने ।

प कथं सिद्धिजारखानि “कथं वाज्छत्यचित्तकः ॥ ८ ॥

अपि शीतरुचाव्के सुतीक्ष्णेऽपीन्दुमण्डटे ।

अप्यधः प्रसरत्यम्रो जीवन्मुक्तो न विसयी ॥ ९ ॥

अधिष्ठाने परे तत्त्वे कल्पिता रज्नुस्पवत्‌ ।

कल्पिताशचर्यनाटेषु नाम्युदेति कतूहलम्‌ ॥ १० ॥

विदेहमुक्तेयत्तामवगम्य जीवन्मुक्तटक्षणं किसिद्धिनिमित्तं ! इति पच्छति--

जीवन्मुक्तस्येति । जीवन्मुक्तपटठे कोऽप्येवंरूपो नैव प्रटर्यते ॥ १ ॥ इत्येवं

प्रष्टा भगवान्‌ जीवन्मुक्तिरन्या ज्ञानान्तराव्िकफटरूपत्वात्‌ ; आकाङागमनादि- नानाविधसिद्धयस्त्वन्याः द्रव्यमन्तक्रियायोगादिजन्यत्वात्‌, नद्यनयोः का्य-

" किंचन--अ. ° निरी-अ २, उ. * स्वयं--अ.

चतुथध्यायः ५५

कारणता स्यादियाह--अनात्मेति ॥ २ ॥ सिद्विजाठश्य अवियाकायत्वेन नैतजनीवन्मुक्तविषयो भवती्याह-- नात्मज्ञस्येति ॥ २ ॥ सिद्धीनामाविद्यकत्वं कुत इयत्र--ये ये भावा इति ॥ ४ ॥ सख्वाज्ञो यस्त्विति ॥ ५ ॥ सिद्धयोऽपि ब्रह्माप्युपायाः स्युः इयत आदह- द्रव्येति ॥६-८॥ किच-- अपीति ॥९-१०॥

जीवन्मुक्तस्य नष्टचित्तता

ये हि वित्ञातविज्ञेया वीतरागा महाधियः ।

विच्छिन्ग्रन्थयः सवे ते खतन्ा'सनो स्थिताः ॥ ११ ॥

सुखदुःखदङ्ाधीरं साम्यान्न प्रोद्धरन्ति यम्‌ ।

निश्वाप्रा इव शशेन चित्तं तस्य मरतं विदुः ॥ १२॥

आपत्कापण्यसुत्साहो मदो मान्दं महोत्सवः ।

यं नयन्ति न वैरूप्यं तस्य नष्टं मनो विदुः ॥ १३ ॥

सिद्विजाटोदासीना जीवन्मुक्ताः कीटराः ! इद्यत्र-- येहीति । ज्ञेयं ब्रह्म

येः ज्ञातं ते विज्ञातविज्ञेयाः । स्वतन्त्राः उदामव्रत्तय इयर्थः ॥ १ १ ॥ चित्तवतां जीवन्मुक्तिः कुतः ! इयत्र--सुखेति । साम्यात्‌ त्रह्मात्मभावात्‌ । सुखादय- नुमूतिः चित्तसापेक्षा दि, चित्तं नास्तीति वोधेन चित्ताभावे जीवन्मुक्तिः स्यादेवेयथः ॥ १२ ॥ किच--आपदिति ॥ १३ ॥

सरूपारूपौ मनोनारो

द्विविधश्ित्तनारोऽस्ति सरूपोऽरूप एव च । जीवभ्मुक्तौ सरूपः स्यादरूपो देदमक्तिगः ॥ १४ ॥

1 तनौ--अ १,अ२, क, उ. ४ हौलेन्द्रशि--उ, ° न्मुक्तः--उ,

५६ अन्नपुर्णोपनिषत्‌

चित्तसत्तेद दुःखाय चित्तनाराः सुखाय च ।

चित्तसत्तां क्षयं नीत्वा चित्तं नाङमुपानयेत्‌ ॥ १९ ॥

मनस्तां मूढतां विद्धि यदा नह्यति साऽनघ ।

चित्तनाश्ामिधानं हि तत्खरूपमितीरितम्‌ ॥ १६ ॥

न ¢ णोयुक्तं *

मेत्यादिभिगणेयक्तं भवत्युत्तमवासनम्‌ ।

भूयोजन्मविनिरमक्तं जीवन्मुक्तस्य तन्मनः ॥ १७ ॥

सरूपोऽपतो मनोनाशो जीवन्मुक्तस्य विद्यते ।

निदाघारूपनाशप्त वतैतेड्देहमुक्तिकि ॥ १८ ॥

सरूपारूपमेदेन चित्तनारो द्विविधः इयाह--द्विविध इति | बीजभावेन

यचित्त टीयते स सरूपविल्यः । निर्बीजं सद्यचित्तं विटीयते सोऽयं अरूपल्यः ॥ १४ ॥ यत एवं चित्तसत्तेति ॥ १५ ॥ मनोनााधिकरणं बह्येयाह-- मनस्तामिति ॥ १६-१७ ॥ मनसः सरूपनारासिद्धा जीवन्मुक्तिः तद्विरूप-

नारासिद्धा विदेहमुक्तिरियाह- सरूप इति । खण्डाखण्डनिविकल्पकसमाधी जीवन्मुक्तिविदेहमुक्ती भवत इलयधः ॥ १८ ॥

विदेहमुक्तस्थितिः

विदेहमृक्त एवासौ विद्यते निष्कलात्मकः ।

प्मग्राग्र्यगुणाधारमपि सत्व प्रीयते ॥ १९ ॥

विदेहमुक्तो विमले पदे परमपावने ।

विदेहमृक्तिपिषये तस्मिन्‌ सत््वक्षया'त्मके ॥ २० ॥

चित्तनारो विरूपाख्ये न किंचिदिह विद्यते |

न गुणा नागुणास्तत्र न श्रीनाश्रीरन लोकता ॥ २१ ॥ " त्मिके-अ २, क, उ.

चतुर्थाध्यायः "4७

न चोदयो नाम्तमयो न हपामपसंविद्‌; ।

न तेजो न तमः किंचिन्न संध्यादि न रात्रयः |

न सत्ता नापिचासत्ता न च मध्य हि तन्‌ पदम्‌ ॥ २२॥

ये हि पारं गता बुद्धेः संसाराडम्बरस्य च।

तषां तदास्पदं स्फारं प्वनानामिवाम्बरम ॥ २३ ॥

मंरान्तदुःखमजडात्मकमकसुप्त-

मानन्दमन्थरमपतरजम्तमो यत्‌ | आक्राङकोदातनवोऽतनवो महान्त- स्तस्मिन्‌ पद गलितचित्तदटवा भवन्ति ॥ २४ ॥ हे निदाघ महाप्राज्ञ निर्वासनमना भव | बराचेतः 'ममाधाय निविकल्पमना भव ॥ २५ ॥ तद्रान्‌ विदेहमुक्तः कीदशः इ्यत्र--विदेहमुक्तं उति । यत्र जीवन्मुक्तत्व-

सूचकसत्ववृत्तिविख्या दृद्यते तद्रान्‌ विदेहमुक्त इव्यथः ॥ १९. ॥ न हि तत्र स्वातिगिक्तगन्धोऽप्यस्तीयाह- - विदे हमुक्ताविति । खरूपे तसरिमन्निति ॥ २० ॥ तत्र॒ सगुणाभावेऽपि निगगुणादिकं स्यादियारङ्कय तत्र सपिश्नरसगुण- निगुणादिकवं नास्तीयाह-न गुणा इति | श्रीः रेदहिकसंपत्‌ | अश्रीः तद्विपरीता । खोकता लछाकव्यवहतिः ॥ २१ ॥ किच- नचति। इदमस्तीति सत्ता, इद्‌ नास्तीति असत्ता, तयाः मध्यं अस्तित्वनास्ति- त्वाधिकरणं आघेयत्वसापिक्षाधारत्वमपि न हि विदेहमक्तिदरायां विद्यत इलः ॥२२॥ तादररी स्थितिरेव स्वातिरिक्तकटनापयवसानमूमिरियाह-- ये हीति॥ ९३॥ किच--संशान्तेति । यत्पदं संशान्तदुःखमियादिविरोषणवोाधितं तत्र आका कोडतनवो जीवन्मुक्ताः निरवयवाकारावत्‌ कामाद्विवरत्तिविरलव्ाः स्वात्ततत््वक्षयतः

' समादाय-अ १,अ २, क, उ, ^ 8

५८ अननपूर्णापनिषत्‌

यत्र॒ गक्रितसत्वख्वा भूत्वा अतनवो विदेहमुक्ता भवन्तीयथः ॥ २४ ॥ यतो विदेहमुक्तिदेतुः जीवन्मुक्तिः अतः तदर्थं जीवन्मुक्तपदं भजेलयाह- दहै निदाघेति ॥ २५. ॥

ब्रह्मविदा तत्फलं च यजगद्धाप्रकं भानं नित्यं भाति स्वतः स्फुरत्‌ । म॒ एव जगतः साक्षी स्वात्मा विमलाकृतिः ॥ २६ ॥ प्रतिष्ठा सवभूतानां प्रत्तानघनरशक्षणः । तद्भिद्याविषयं ब्रह्म स्यज्ञानुखाद्रयम्‌ ॥ २७ ॥ एके ब्रह्माहमस्मीति कृतकृत्यो भवेन्मुनिः ॥ २८ ॥ स्वाधिष्ठानमद्वनद्रं परं बह्म सनातनम्‌ । सचिदानन्दरूपं तदवाङ्मनसरगोचरम्‌ ॥ २९. ॥ । न तत्र चन्द्राकवपुः प्रका्ते न वान्ति वाताः सकला देवताश्च । सम एष देवः करृतभाव भूतः स्वयं विशुद्धो "विरजः प्रकाशते ॥३०॥ भिद्यते हृदयग्रन्थिरिदयन्ते सवैसंरायाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्‌ दष्टे पराकेरे ॥ ३१ ॥ द्रा भ्सुपर्णौ शरीरेऽप्मिन्‌ जीवेद्ाख्यौ सह स्थितो । तयोर्जविः फट मुद्ध कमणो न महेश्वरः ॥ ६२ ॥ केवलं साक्षिरूपण विना भ्मोगो महेश्वरः । प्रकारात स्वयं भदः कल्पितो मायया तयोः । चिचिदाकारतो “भिन्ना न भिन्ना चित्त्वहानितः ॥ ३१ ॥

' विरजाः--अ. ° सुपर्णा- भ २, क. + भोग--अ, । भिन्नो--भ १, उ, उ १.

चतु्थाध्यायः ५९ तकतश्च प्रमाणाच्च चिदकत्वत्यवस्थितः । चिदेकत्वपरिज्ञान न रोचति न मुह्यति ॥ ६४ ॥ अपिष्ठानं समस्तस्य जगतः सव्यचिद्धनम्‌ । अहमस्मीति निधिल्य वीतशोको मवन्मृनिः ॥ ६५ ॥ स्वरारीरे स्वयंन्योतिःखरूपं सवसाक्षिणम्‌ | स्लीणदोषाः प्रयन्ति नेतरे माययाऽज्वृताः ॥ ६६ ॥

यद्याथात्म्यज्ञानता मुनिः कृतक्रत्यो भवति तत्खरूपं कि ! इत्यत आह-- यदिति । प्रयम्रपेण यञ्ञगद्धासकम्‌ । सख्यप्रकारत्वात्‌ य एवं प्रकाङाते स एव जगतः साक्षी ॥ २६ ॥ यत्खरूपं विश्वाधिषठानं तद्वियेकवेयमि्याह- - तदिति ॥ २७-२८ ॥ मोनिप्राप्यं निरपिष्ठानमपि खाज्ञदष्टया अपिष्ेयप्रसक्तो सर्वाधिष्ठानमिति ॥ २९. ॥ तस्यावाञ्जनसगोचरत्वेन सन्दिग्धार्थत्वात्‌ तदव- भासकश्न्द्राकादिः स्यादिलत आह-- नेति । तेषां तत्प्रकाङजडीभूतत्वात्‌ तस्य निष्प्रतियागिकप्रकारामात्रत्वात्‌ ॥२०॥ तज्ज्ञानं हृदयम्रन्थिसवसंदरायागाम्यादिकम- प्रासमियाह-भिद्यत इति । दयं श्रुतिः मुण्डकोपनिषदुक्तार्था ॥ ३१ ॥ निविरोषन्रह्ममात्रस्य परावर इयाख्या कुतः समजनि इलयाराङ्य स्वाज्ञानादेव- माख्या युज्यते खन्ञानेन निराख्यं ब्रह्म विभातीयाह- द्वाविति ॥ ३२ ॥ निरङनतः कथमीश्वरो जीवन्‌ प्रकाराते, जीवेरामेदोऽपि वास्तव एव स्यादियत आह--केवरमिति । विना भोगो भागं विना महेश्वरः प्रकाशते, ईश्वरस्य निराव्रताजडक्रियाज्ञानेच्छाराक्तिमत्वेन निविरोषत्रह्ममात्रानन्दतृप्तत्वात्‌ । जीवे- रयोः प्रकाराते स्वयं मेदः; मेदामेदौ कथं इत्याराङूबव व्यक्तितो मेदः, स्वरूप- तस्त्वमेदोऽपि युज्यत इलयाह-- चिदिति । चिचितो; जीवेरयाः आकारतो मेदः । स्वरूपतोऽपि तयोः मेदः स्यादियत्र--तदुपापिमिनो मेदः, स्वरूपतः चित्‌ न भिन्ना, कुतः ! चिच्वहानितः । स्वरूपतोऽपि यदि भिना चित्‌ तदा चित्त्वहानिः स्यात्‌ ॥ ६६ ॥ एवं जीवेशचितार भेदे का युक्तिः !

६५ अन्पूर्णोपनिषत्‌

कि प्रमाणं ! तदकत्वज्ञानफटं वा कि! इयाराङ्य वटङारावाद्यनुगतच्यामवत्‌ सर्वापाध्यनुगता चिदेकेवेति युक्तिः, तयाग भेदे ^“ तत्वमसि ` आदिवाक्यजातं प्रमाणं, तज्ज्ञानतः सवरोकाययटक्षणा तद्रावापत्तिः स्यादियाह--तकेत इति ॥ ६४ ॥ केन मुनिः वीतङाको भवेदियत आदह-अधिषएठानमिति ॥२९॥ ण्वं सर्वऽपि कि निश्वयं न कुवन्तीयत्र--स्वदरारीर इति ॥ २६ ॥

व्रह्मविद्ासाधनानि तमव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्यायाहहुन्‌ शब्दान्‌ वाचो किग्ापनं हि तत्‌ ॥ ६७ ॥ बाल्यनेव हि तिष्ठासनिर्वि्य बरह्मवदनम्‌ । व्रह्मवि्यां च बाल्यं च निविद्य म॒निरात्मवान्‌ ॥ ६८ ॥

निप्कामकमानुष्रानेन चित्तश्ुद्धिमेयाधथ तमेव ध्रीरो यथावत्‌ विज्ञाय तत्रैव ‹: ब्रह्माहं, अहमेव व्रह्म ` इल्यनुसन्धानरूपि्णीं प्रज्ञाम्‌ । स्वातिरिक्त- परदा्थगोचगन्‌ बहून. शब्दान्‌ ॥ ३७ ॥ ज्ञातेऽपि ब्रह्मणि वाद्यान्तदृत्तिरुदेति, तच्छान्त्युपायः कः इयत आह--वाल्येनेति । संडयादिपञ्चदापर्रान्यधमी- गायष्ठात्तगरातवदान्तश्रवणमनननिदिध्यासनानि निर्विद्य यथावदनु्ाय तद्यथा स्वान्तर्वाहयवृत्तिमिः नारीयते तथा वाख्स्य भावा वाल्य वेगग्यं तेनेव स्थातुमिच्छत्‌ । णवं ब्रह्मविद्यां च बाल्यं च यावन्निपप्रतियागिकब्रह्ममात्रज्ञानं निगात्रतं सदृदेति तावत्‌ निर्विद्य अथ मुनिगत्मवान. जीवन्मुक्ता विदेटमुक्ता वा भवदवियथः ॥ ८ ॥

प्राणसराधनन चित्तशमः अन्तटीनसमारम्भङ्भाशुभमहांकुरम्‌ । मंसतित्रततेर्बीजं शरीरं विद्धि भोतिकम्‌ ॥ ३९ ॥

चनुथध्यायः ६१

भावाभावदशाकारो दुःखरलनममृद्रकम्‌ |

बीजमस्य शरीरस्य ' चित्तमाद्ावद्रानुगम्‌ ॥ ४० ॥

द्रे बीज चित्तवृक्चम्य वृ्तित्रततिधारिणः |

एके प्राणपरिस्पन्दा द्वितीये दटभावना ॥ ५६ ॥

भयदा प्रस्पन्दत प्राणा नाडीमंम्पकनाद्यतः |

“तदा संवदनमयं चित्तमाशु प्रनायत ॥ ४६ ॥

मा हि मवगता संवित्‌ प्राणप्पन्दन बाध्यत |

सविश्व्मरोधनं श्रयः "प्राणादिस्पन्दनं वगम्‌ ॥ ५६ ॥

यागिनश्ित्तरान्त्यर्थं कुवन्ति प्राणराधनम्‌ ।

प्राणायमेस्तथा ध्याने: प्रयगर्यक्तिकल्पितेः ॥ ४४ ॥

चित्तापश्ान्तिफट्द्‌ परमं विद्धि कारणम्‌ |

सुखदं संविदः स्वाम्यं प्राणमंरोधनं विदुः ॥ ४५ ॥

ब्रह्मज्ञानात्‌ वह्यं मवति इत्युक्त; तथा व्ह्मातिग्क्िज्ञानतः सदा बरह्मातिग्क्ति भवतीलयत्र न विवादः, तत्र व्रह्मातिग्क्िज्ञानवीजं तद्रज वा कि? इयत आह-- अन्तरिति । उगीगस्य खान्तर्टीनज्युभाद्ुभसङ्ल्पाकुगत्वेन स्वाति- रिक्तकटनावीजत्वं, चित्तस्य तु नानायानिजनितवासनापुज्जमलितकमपेरिकात्वेन नानाशगीग्वीजत्यै चापपदयत उयथः ॥ २९-४० ॥ चित्तस्यापि प्राणम्पन्दन- भावनामेदेन वीजद्रयमस्तीयाह- द्रे बीज उति । तत्र-- णमिति ॥ ४१ ॥ प्राणस्पन्दतः चित्तं जायते, तनिराघतः चित्तमपि निर्द्र मवति, तथा । ुःख--उ, उ १. “ द्वितीयो-अ १, अर, कर.

` यथा--क. । तथा-- कर. संबो--अ, अ २. ^ प्राणायस्प--उ, उ १.

६२ अननपूर्णोपनिषत्‌

चित्तनिरोधतः प्राणाऽपि निरुद्धा भवतीययाह--यदति ॥ ४२-४३ ॥ यत शवं अतः योगिन इति । प्रयोगे: युक्तिकल्पितेः सह प्राणरोधनम्‌ ॥ ४४-४५ ॥

वासनारोधनन चित्तजयः टदभावनया व्यक्तपूर्वापरविचारणम्‌ । यदादानं पदार्थस्य वासना मा प्रकीर्तिता ॥ ४६ ॥ यदा न भाव्यत किंचिद्धेयापादयरूपि यत्‌ । प्थीयत सकट त्यक्त्वा तदा चित्तं न जायत ॥ ४७ ॥ अवासनत्वात्सततं यदा न मनुत मनः । अमनस्ता तदोदेति परमापरामप्रदा ॥ ४८ ॥ यदा न भाव्यते भावः क्रचिज्गति वस्तुनि । तदा हदम्बर्‌ श्ुन्य कथं चित्तं प्रजायत ॥ ४९ ॥ यद्भावनमास्थाय ` यदभावस्य भावनम्‌ । यद्यथावस्तदरित्वे तदचित्तत्वमृच्यत ॥ ५० ॥ सवेमन्तः परित्यज्य इीतटाङायवतिं यत्‌ | वृत्तिष्थमपि तचचित्तमसद्रूपमुदाहतम्‌ ॥ 4 १ ॥ श्रष्टबीजोपमा यषां पुनज॑ननवर्जिता । वासना रप्र'नाहीना जीवन्मुक्ता हि त स्मरताः ॥ ९२॥ सत्त्वरूपपरिप्राप्तचित्ताप्त ज्ञानपारगाः । अचित्ता इति कथ्यन्त देहान्त व्यामरूपिणः ॥ ९३ ॥

' यदा--उ १. ° निर्हना---अ, अ १.

चतुर्धाध्यायः ६३ पवद्यसंपरित्यागात्‌ प्राणम्पन्दनवासने । समूलं न्यतः क्षिप्र मूलच्छरदादिव दमः ॥ ५४ ॥ पृवदृष्टमदृष्टं वा यदस्याः प्रतिभासत । मेविदस्तत्‌ प्रयतेन माजनीयं विजानता ॥ ९९ ॥ तदमाजनमात्रं हि महापपसारतां गतम्‌ । वत्प्रमाजेनमात्रे तु मोक्ष इत्यभिधीयते ॥ ^£ ॥ अजडो गदितानन्दस्त्यक्तमवेदनो भव ॥ ५७ ॥ सविद्रस्तुदरा'टम्बः सा यस्येह न विद्यत । सोऽपंविदनडः प्रोक्तः कुवन्‌ कार्यशतान्यपि ॥ ५८ ॥ -सवयेन हटाकर मनागपि न च्प्यत | यस््यास्रावजडा संविजीवनमृक्तः म कथ्यत ॥ ५९ ॥ यदा न भाव्यत क्रिचिननिवासनतयाऽऽत्मनि । बालमूक्रादिविन्ञानमिव च स्थीयत म्रम्‌ ॥ ६० ॥ तदा नाङ्यविनिर्मुक्तमसंवदनमाततम्‌ । आश्रितं भवति प्राज्ञो यस्माद्भूयो न लिप्यत ॥ ६१ ॥ ममस्ता वासनास्त्यक्त्वा निर्विकल्पसमाषितः । तन्मयत्वादनाश्यन्त तदप्यन्तविटीयत ॥ ६२ ॥ तिष्ठन्‌ गच्छन्‌ स्प्शान्‌ जिघन्नपि तद्धेपवभितः । भजडो गटितानन्दस्त्यक्तपवेदनः सुखी ॥ ६३ ॥

` लम्बा-भ, “ सवे--अ. ‡ दयन्त--उ, उ १.

अन्नपूर्णापनिषत्‌

एतां दृष्टिमवष्टभ्य कष्टचष्टायुतोऽपि सन्‌ | तेदःखाम्बुधेः पारमपारगुण।मागरः ॥ ६४ ॥

विरोषं संपरित्यज्य सन्मात्र यदेपक्रम्‌ ।

एकरूप महारूप सत्तायास्तत्पद्‌ विदु: ॥ ६4 ॥ कराटसत्ता करासत्ता वम्तुसत्तयमित्यपि ।

विभागकारनां त्यकत्वा सन्मात्रेकपरो भव ॥ ६६ ॥ मत्तामामान्यमवेके मावयन्‌ केवलं विभृ: ।

पर्पूणिः परानन्दी तिष्ठापूरितदिगमरः ॥ ६७ ॥ सत्तामामान्यपर्यन्त यत्तत्‌ कटनयोन्खितम्‌ । प्रदमाद्यमनाद्यन्तं तस्य बीजं न विद्यत ॥ ६८ ॥

तत्र मंखीयतं संत्रि्निविक्रल्पं च तिष्ठति ।

भूयो न वतत दुःखे तत्र छधपदः पुमान्‌ ॥ ६९..॥ तद्धेतुः सवभूतानां तम्य हेतुनं विदयते ।

प्र मारः मर्व्ताराणां तस्मात्‌ सारो न विद्यत ॥ ७० ॥ तम्मिध्िदहपणे स्फारे समस्ता वस्तुदृषएटयः ।

टमाम्ताः प्रतितिम्बन्ति सरप्रीव तटद्रुमाः ॥ ७१॥ तदमलमभजं तदात्मतत््वं तदवगतावुपक्ान्तिमेति चतः । अवगतविगतेकतत्स्वरूपो मवभयमृक्तपदोऽमि सम्यगेव ॥ ७२॥

' सागर-- भ. * म--भ, अ, * चर-अ >, क.

चतुथध्यायः ६५ एतेषां दुःखनबीजानां प्रोक्तं यद्यन्मयोत्तरम्‌ । तस्य तस्य प्रयोगेण शीघ्रे तत्‌ प्राप्यत पदम्‌ ॥ ७३ ॥ सत्तासामान्यकोरि्थ द्रागित्येव पदे यदि । परुषेण प्रयतेन बलात्‌ संत्यज्य वासनाम्‌ ॥ ७४ ॥ स्थिति बधासि तत्वज्ञ क्षणमप्यक्षयात्मिकाम्‌ । क्षणेऽस्मिननेव तत्‌ साधु पदमासादयस्यटम्‌ ॥ ७५ ॥ सत्तासामान्यरूपे वा करोषि स्थितिमादरात्‌ । तत्किचिदधिकेनेह यलञेनाप्नोपि तत्‌ पदम्‌ ॥ ७६ ॥ संवित्तत्तवे कृतध्यानो निदाघ यदि तिष्ठसि । तद्यतेनाधिकेनोन्चेरामादयसि तत्‌ पदम्‌ ॥ ७७ ॥ वाप्ननासंपरित्यागे यदि यत्नं करोपि मोः | प्राणसंरोधनवत्‌ वासनारोधनतोऽपि चित्त न जायते, तत्र वासना कटी इत्यत आह--दटेति। सवप्रकारेणापि इदं मे स्यात्‌ अनेन इदानीं पश्चाद्वा महाननर्थो जायते इति दृढभावनया . . . ॥४६॥ सा८?)यदा ब्रह्मातिरिक्तं नास्तीति बोधेन इयं वासना यदा न भाव्यते ॥४७॥ पदार्धभावनाऽभावनातः चित्ताजनो वि स्यादिलयत्र निविकल्पात्मावगतिरदे तीयाह-अवासनत्वादिति ॥ ४८ ॥ एवं किमप्य- भावयतः तूष्णीमवस्थितस्याचित्तं व्रह्म प्रसीदतीयाह--यदेति ॥ ४९-५० ॥ ब्रह्माकारचित्तवृत्तो सयां अचित्तत्वं कुत इल्यत॒ आह-- सवेमिति । तापः स्वातिरिक्त, तद्ग्रासं व्रह्म रीतटं, तदस्मीयखण्डाकारवृत्तिस्थमपि चित्तं असद पमुदाहृतमिति ॥ ५१ ॥ स्वातिरिक्तवासनाविरव्ा जीयन्सुक्ता भूत्वाऽथ

विदेहमुक्त भवन्तीयाह--्रष्टेति ॥ ५२ ॥ देहान्ते देहायालयन्तिकाभिमान- निढृत्तो चिदटयोमरूपिणः भवन्ति विदेहमुक्ता भवन्तीः ॥ ९५३ ॥ प्राणस्पन्द-

4. 9

६६ अन्नपूर्णापनिषत्‌

वासनयोः सत्वे विदेहमुक्तता कुतः इयत आह--संवेद्ेति । ययत्‌ प्रसज्यते तत्तत्संवेयेति । ततो विदेहकैवल्यं निराव्रतमुदे तीयः ॥ ५४ ॥ एवं विजानता स्वातिरिक्तविषयकसंवित्सामान्यं माजनीयमियाह-- पूर्वेति ॥ ५५-५६ ॥ त्वं तु अजड इति । जडदेहादिविटक्षणाजडव्रह्मानन्दाववोधनात्‌ कादाचित्कप्रसक्त- संवेदनोन्मूटनकरो भवेय्थः ॥ ५७ ॥ अजडसंवित्को जीवन्मुक्तो भवतीयाह- संविदिति ॥ ५८-५९, ॥ कि वहूना, स्वातिरिक्तासंभवप्रवोधतोऽजडव्रह्मावगतिः स्यादित्याह-- यदेति । स्वातिगिक्तापहवसिद्धं॑त्रह्य निप्प्रतियोगिकस्वमात्रमिति तन्मात्रव्रत्तिरपि विलीयते अपहवं भजति, तस्या अपि स्वातिरिक्तत्वात्‌॥६०-६२॥ एवंविदमेव सत्तासामान्यं विदुरियाह-- तिष्ठन्निति ॥ ६३-६४ ॥ तद्रतविशेषं संपरियज्य स्वमात्रमिति यो वेद्‌ तं ब्रह्मविदः सत्तायास्तत्पदं विदुः ॥ ६९ ॥ त्वं तु स्वातिरिक्तकाटखादिसत्ताभ्रमं क्त्वा स्वमात्रसत्तावान्‌ भवेयाह-काठेति । बरह्मणो निविभागत्वात्‌ ॥ ६६ ॥ विच-- सत्तेति । स्वेतरासहसत्तासामान्थ- मेवेकं निप्प्रतियोगिकस्वमात्रमिति भावयन ॥ ६७ ॥ यद्धावनया पर्पूर्णो भवामीति यत्‌ तत्‌ सवीजमियत आह- सत्तेति । सत्तासामान्यपर्यन्ते सत्तासामान्यस्वरूपे यत्तत्‌ देशकारादिकटनयोज््ितम ॥ ६८ ॥ संवित्‌ चित्तवृत्तिः । यत्‌ भूयो न वतेते ॥ ६९. ॥ भूतादिस्वातिरिक्तसत्वे तद्धेतुः ॥७०॥ यत्सत्तासामान्यं निःप्रतियोगिकनिविरोषतया अवरिष्ट तदेव स्वाज्ञविकल्पि- ताधिषेयप्रसक्तौो यतः स्वक्ञदष्टवा अधिष्ठानतां भजति अतः तत्र स्वातिरिक्तप्रपञ्चो विकल्पित इत्याह-- तस्मिन्निति । समस्ताः घटपटादिवस्तुदृष्टयः ॥ ७१ ॥ यदेवं कल्पनाधिकरणं तदमटमिति । यत्‌ सर्वाधिकरणं तदमटमिव्यादिविरोषण- विरिष्म्‌ । तदवगतिसमकाटं विगतस्वातिरिक्तवत्स्वरूपो भूत्वा कृतकत्यो भवसीयधः ॥ ७२ ॥ स्वतिरिक्तविभ्रमरान्यर्थं यदयदुपायजातं प्रकटितं तत्तदनु्रानात्‌ स्वातिरिक्त्रमविरव्छो भूत्वा स्वमात्रपदवीमेष्यसीयाह-- एतेषामिति । एतेषां दुःखवीजानां शान्तये ॥ ७३ ॥ सत्तासामान्यकोटिस्थे ईेदातत्तवे साश्नितत्वे वा । संलयज्य तत्पूवप्रहवासनाम्‌ ॥७४-७९॥ यदीश्वरादि- तत्त्वे तव सविरोषधीः तदा सत्तासामान्यरूपे ॥ ७६ ॥ ययेवं कर्तु अराक्तोऽसि

चतुर्थाध्यायः ६७

तदा सवित्तत्वे प्रतीचि ॥ ७७ ॥ प्रयग्भावावरणवासनासपग्दागे । अभ्यासतः तदपि संयज्य निर्वासनपदं मजसीयथः ॥

तत्त्वज्ञानमनोनारवासनाक्षयोपायानां युगपदनु्रयता

यावद्िटीनं न मनो न तवद्रासनाक्षयः ॥ ७८ ॥ न क्षीणा वासना यावच्चित्तं तावन्न शाम्यति | यावन्न तत्वविज्ञान तावचित्तरामः कुतः ॥ ७९ ॥ यावन्न चित्तोपदामो न तावत्तत्ववदनम्‌ । यावन्न वास्रनानारास्तावत्तत्वागमः कुतः । यावन्न तत्वसंप्रा्िन तावद्रासनाक्षयः ॥ ८० ॥ तत्त्वन्ञानं मनोनाशो वासनाक्षय एव च | मिथः कारणतां गत्वा दुःसाधानि स्थितान्यतः ॥ ८१ ॥ भोगेच्छां दूरतस्त्यक्त्वा त्रयमेतत्‌ समाचर ॥ ८२ ॥ वासननाक्षयविन्ञानमनोनारा महामत । पमक्रार चिराम्यस्ता भवन्ति फलदा मताः ॥ ८३ ॥ त्रिभिरेभिः समम्यस्तेहदयग्रन्थयो ददा: । निःरोषमव तुव्यन्ति त्रिमच्छदाद्रुणा इव ॥ ८४ ॥ वाघ्ठनाघ्परित्यागसमं प्राणनिरोधनम्‌ । विदुततत्वविदस्तस्मात्तदप्येवं समाहरेत्‌ ॥ ८4 ॥ वाप्ननाप्रपरित्यागाचित्तं गच्छत्यचिचताम्‌ | प्राणस्पन्दनिरोधाच यथच्छसि तथा कुर ॥ ८६ ॥

` चरेत्‌--अ, दरत्‌--अ १, क. रभेत-उ.

६८ अत्रपुर्णोपनिषत्‌

प्राणायामदटाम्यापि्यंक्तया च गुरुदत्तया ।

आसनानयोगेन प्राणस्पन्दो निरुध्यत ॥ ८७ ॥

निःसङ्कव्यवहारत्वाद्धवभावनवननात्‌ ।

रारीरनारादररित्वाद्रासना न प्रवतत ॥ ८८ ॥

य॒: प्राणपवनस्पस्दध्ित्तस्पन्दः म एव हि|

प्राणस्पन्दजये यल: कर्तव्यो धीमतोचकेः ॥ ८९ ॥

न शक्यत मनो जेतुं विना युक्तिमनिन्दिताम्‌ ।

शरद्धां संविदमाध्रित्य वीतरागः स्थिरो भव ॥ ९० ॥

सवद्यवर्मितमसुत्तममाद्यमकं संवित्पदं विकलन कलयन्‌ महात्मन्‌ ।

हयेव तिष्ठ कलटनारदहितः क्रियां तु कुवन्नरकतृपदमेत्य रमोदितश्रीः \

मनागपि विचारण चतः खस्य निग्रहः । 'पुरुषण करतो येन तेनाप्तं जन्मनः फलम्‌ ॥ ९२ ॥ तत्वज्ञानमनानाङवासनाक्षयापाया युगपदनुष्या नान्यथा सिद्धिमेप्य-

सीयाह-- यावदिति ॥ ७८-८० ॥ यत एवमतः तच्ज्ञानमिति ॥ ८१ ॥ तत्सिद्धये भोगेच्छामिति ॥ ८२ ॥ युगपदभ्यासतः को विदोष इलयत्र--वासना- क्षयेति ॥ ८२-८४ ॥ प्राणनिराधाऽपि वासनाक्षयतुल्य इयाह-- वासनेति ॥८५-८६॥ प्राणस्पन्दनिगधापायः क इलयत्र-- प्राणायामेति ॥८७॥ तथा वासनानिक््युपायमाह- निस्सङ्गेति ॥ ८८८९ ॥ त्वमादौ शुद्धां संविदमिति ॥ ९० ॥ यत्‌ संवेद्यवर्जितं इयादिविरोषणविशिष्टं तदहमस्मीति ध्यायन्‌ कृतकृत्यो भवसीयथंः ॥ ९१ ॥ निदं चित्तनाशं यः करोति तजन्म सफटं इ्याह--मनागपीति ॥ ९.२ ॥

इति चतुर्थोऽध्यायः

५ पौरं ~ ड ५

पञ्चमाध्यायंः पञथमोऽध्यायः

जीवन्मुक्तिसिद्धये सद्गल्यागविधिः गच्छतस्तिष्ठतो वाऽपि जाग्रतः खपतोऽपि वा | न विचारपरं चेतो यम्यासो मृत उच्यते ॥ १॥ सम्यज्ज्ञानसमाटोकः परमान्‌ "ज्ञेयः ममः खयम्‌ । न विभेति न चादत्ते वैवश्यं न च दीनताम्‌ ॥ २ ॥ अपवित्रमपथ्ये च विपरसग॑दूपितम्‌ । मुक्तं जरयति ज्ञानी शिनं नष्टं च मृष्टवत्‌ ॥ ६ ॥ सङ्गत्यागं विदुर्माक्षं सङ्गत्यागादजन्मता । सद्धं त्यज त्वं भावानां जीवन्मुक्तो भवानघ ॥ ४ ॥ मावाभावे पदार्थानां हामर्षविकारष्दा | मलिना वाप्नना यैषा सरा सद्धं इति कथ्यत ॥ ९ ॥ जीवन्म॒क्तशारीराणामपुनजन्मकारिणी | मुक्ता हषविषादाम्यां शुद्धा भवति वापरना ॥ ६ ॥ दुःखेन ग्टानिमायामि हृदि हप्यमि नो सुखः । आहाविवहयमृत्खन्य निदाघासङ्गतां वरन ॥ ७ ॥ दिक्राटाद्यनवच्छन्रमरष्टोभयकोरिकम्‌ । चिन्मात्रमक्षयं शान्तमेकं व्रह्माश्स्मि नतरत्‌ ॥ ८ ॥

1 ज्ेयस--अ, अ १,अ २, * ता--अ, अ १, % स्ति-उ,

९९

७० अन्नपर्णोपनिषत्‌

इति मत्वाऽहमित्यन्तमंक्तामुक्तवपुः पुमान्‌ । एकरूपः प्रशान्तात्मा मोनी खात्मसुखो भव ॥ ९ ॥

नास्ति चित्तं न चाविद्या न मनो न च जीवकः । ्रहैवेकमनायन्तमन्धिवत्‌ प्रविनुम्भते ॥ १० ॥

चित्ते सति मोक्षः कथं} इयत आह-- गच्छत इति । स्वातिरिक्त- मस्ति नास्तीति न विचारपरम्‌ ॥ १ ॥ सम्यज्ज्ञानता यचित्तमचित्तपद्‌ भजति स॒ निर्भयो भूत्वा व्रह्मव भवतीव्याह- सम्यगिति । सम्यजज्ञानसमालोकः सम्यज्ज्ञानदटृष्टिः । कुतश्चन न विमति, किमपि न चादत्ते, कदाऽपि कस्य- चिदपि वेवरयम्‌ ॥ २ ॥ किच--अषपवित्रमिति | ^“ अन्नं वर्मा रसो विष्णुः भक्ता देवो महेश्वरः ? इति स्मृयनुरोधेन अपवित्रमियादिविरोषणविरि्टाननादो अननादिटयुपमर्दकत्रह्महित्वात्‌ मोक्तमज्यादिटष्िवेकल्या्च अयमननकृतदोषैः न टिप्यते ॥ ३ ॥ अनादिसंगाभावता यता मुच्यते अतः त्वमपि सर्वत्र संगं यक्त्वा जीवन्मुक्त भवेवयाह--सङ्गेति । सवत्र सङ्खलयागम ॥ ४ ॥ कोऽयं संग इयत्र वासनैव संग इलयाह--भावेति ॥ ^ ॥ असंगत्वहेतुसद्रासना केयत्र ---जीवन्मुक्तेति ॥ £ ॥ तामवष्टम्य निःसगो भवेयाह--दुःखेरिति । स्वाति- रिक्तपदा्थारावेवरयम्‌ ॥ ७ ॥ सर्वाधिषटानं ब्रह्मास्मीति ज्ञात्वा सुखी भवेवयाह-- दिगिति । यत्र स्वातिरिक्तमस्ति नास्तीत्येतदुभयमदशं तत्तथोक्तम्‌ ॥ ८ ॥ चिन्मात्र ब्रह्माहं नेतरदहं इति मत्वा स्वपण््टिम्यां मुक्तामुक्तवपुः । ^“ अशरीर वाव सन्तम्‌ ` इति ` श्रुतेः स्वदया मुक्तदेहभ्चमाऽपि परद्य्याऽमुक्तदेहभ्मवद्वा- नात्‌ मुक्तामुक्तवपुप्र युज्यते। तादरशः पुमनिकरूपः । मोनं तष्णीभावोऽस्यास्तीति मौनी स्वात्ममात्रावरोषानन्द्‌। भवेयधंः ॥ ९ ॥ खातिरिक्तचित्तादो सति कथं निष्प्रतियागिकता ? इलयत्र --नास्तीति ॥ १० ॥

चित्तादिविश्रमनिवृत््यथं आत्मटश्टिविधिः

देहे यावदहंभावो द येऽस्मिन्‌ यावदात्मता । यावन्ममदमित्यास्था तावचित्तादिविभ्रमः॥ ११॥

पच्वमाव्यायः ,३१

अन्तमुंखतया सर्वं निद्र त्रिजगत्तणम्‌ । जुहतोऽन्तर्निवतन्ते मने "चित्तादिविभ्रमाः ॥ १२ ॥ धनचिदात्माऽस्मि निरंशोऽस्मि परापरविव्जितः । रूपं सर निजं स्फारं मा स्मृत्या संमितो भव ॥ १३ ॥ यावत्छातिरिक्तदष्टिः तावचित्तादिविभ्रमः, स्मात्रद्या तनिव्रृ्तिः स्यादियाह-- देह इति ॥ ११-१२ ॥ अतः स्वमात्रं चिन्तयन्‌ स्वातिरिक्तमति यजेयाह- चिदिति । परापगविवर्मितः विरोषसामान्यविटक्षणत्वात्‌ । निविरोषं रूपं स्मर ॥ १३६ ॥ ब्रह्मात्मवोधन सर्व॑वासनानित्रत्तिः अध्यात्मराखशमन्वेण तृष्णाविषविषूचिका । क्षीयत भावितनान्तः शरदा मिहिका यथा ॥ १४ ॥ परिज्ञाय परित्यागो वाप्रनाशनां य उत्तमः । पत्ताप्रामान्यषूपत्वात्तत्‌ केवल्यपदं विदुः ॥ १९ ॥ यत्रास्ति वापरना श्टीना तत्‌ सुपृष्तं न सिद्धये । ¶निर्बीजा वाप्रना यत्र तततु्यं सिद्धिदं स्मृतम्‌ ॥ १६ ॥ ` - वाप्ननायास्तथा वहूक्रणव्यायिद्विषामपि । सेहवेरविषाणां च रोपः सखल्पोऽपि बाधते ॥ १७ ॥ निरदगघवासनाण्ीजः सत्ताप्तामान्यरूपवान्‌ । देहो वा विदेहो वा न भूयो दुःखभाग्भवत्‌ ॥ १८ ॥

. संसार्‌-उ, उ १. 2 चिदेवास्मि-उ, उ १, . ° शखेण--अ. + या--उ. › टीनं-उ, उ १, " निर्वीज--अ, क. " वीजस-उ,

७ अनपूर्णोपनिषत्‌

एतावदवाविद्यात्वं नेदं ब्रह्मेति निश्चयः ।

एष एव क्षय'स्तस्या ब्रह्मेदमिति निश्चयः ॥ १९ ॥ ब्रहम चिद्रह्य °मुवनं व्रह्म भूतपरम्परा |

ब्रह्माहं व्रह्म *चिच्छन्ुतरह्य चिन्मित्रवान्धवाः ॥ २० ॥ ब्रह्मेव सर्वमित्येव भाविते व्रह्म वै पुमान्‌ । सवेत्राव्थितं शान्तं चिद्र्धेत्यन्‌“भूयत ॥ २१ ॥ असंस्करताध्वगाटोके मनस्यन्यत्र संस्थिते ।

या प्रतीतिरनागस्का तचिद्भह्मास्मि सवेगम्‌ ॥ २२ ॥ प्ररान्तसर्वसंकल्पं विगताऽखिल्कोतुकम्‌ । विगतादोषपरम्मं चिदात्मानं समाश्रय ॥ २३ ॥ `

एवं पूर्णधियो धीराः समा नीरागचेतसः ।

न नन्दन्ति न निन्दन्ति जीवितं मरणं तथा ॥ २४ ॥

¢

तृष्णा मां स्वातिरिक्तं स्मारयति कि करोमीलयत आह-अध्यात्मेति । तरृष्णेव विषविपूचिका विषवत्‌ विष्वगञ्चनात्‌ पराग्भावपिराचात्मिका प्रराग्भावग्रासप्रयगमिनं ब्रह्मास्मीति बोधमन्त्रेण क्षीयते । यथा शरदा मिहिका अभ क्षीयते तथा वितृष्णं ब्रह्मास्मीति ज्ञानेन तृष्णा क्षीयत इयथः ॥ १४ ॥ सवतृष्णावासनालागाधिकरणस्य लयागसापिश्चाधिकरणताऽपाये निविदोषत्वेन सत्तासामान्यरूपत्वात्‌ ब्रह्मविद; तदेव कवल्यं वदन्तीयाह-- परिज्ञायेति । ब्रह्मातिरिक्त शदाविषाणवत्‌ नास्तीति परिज्ञाय । स्वातिरिक्तापहवसिद्धस्य सत्तासामान्यरूपत्वात्‌ ॥ १५ ॥ सवीजनिर्वाजवासनाविटयो बन्धमेोक्षहेत्‌ भवत

* † स्तस्य--उ. ° भव-अ, अ १. 3 वि-अ, अप, अ २. + भूयताम्‌--उ, उ १. ° दोष--उ, उ १,

पश्चमाध्यायः ७३

इयाह-- यत्रेति ॥ १६ ॥ यतो वासनादोषोऽप्यनथकरः अतो निःरोषीकृतवासनो योगी तद्रीजक्षयानुरोधेन जीवन्मुक्तो विदेहमुक्तो वा स्यादियाह--बासनाया इति ॥ १७-१८ ॥ अन्यथा ग्रहणं आविद्य, यथावद्रेदनसिद्धं ब्रह्येयाद-- एतावदिति ॥ १९ ॥ स्वाज्ञदरायां यननानात्तेन अभिमतं स्वज्ञदशायां तत्सर्व ब्रह्ययाह-- ब्रह्मेति ॥ २० ॥ ज्ञानफल्माह- त्रद्मेवेति । अतः सर्वरूपेण सवेत्रावस्थितं वस्तुतः सवंकटनाशान्तम्‌ ॥ २१ ॥ किमिति ! असंस्करतेति । ८८ पराञ्चि खानि व्यतृणत्‌ स्वयंभूः? इति श्रुलयनुरोधेन वेदान्तश्रवणाद्य- संस्कताध्वानं पराग्भावं गच्छन्तीति असंस्कृताध्वगानि इन्द्रियाणि तेषामाखोकदे मनसि पराग्भावात्‌ अन्यत्र प्रयगमिनत्रह्मणि संस्थिते सति या अनागस्का निर्ुष्टा प्रतीतिः त्पतिः उदेति तदेव सवेगं ब्रह्मास्मीति सूरिभिः अदाप्यनुभूयत इयथः ॥ २२ ॥ त्वमपि तमेवाश्रयेयाह-- प्रशान्तेति। स्वावरोषधिया समाश्रय ॥ २३ ॥ न त्वमेव आश्रयति, वितु--एवमिति । स्वावरोषधिया चिदात्मानमाध्रिय न नन्दन्ति ॥ २४ ॥

अनात्मभ्रमनिव्रत्यर्थं सहजप्राणायामविधिः प्राणोऽयमनिरों ब्रह्मन्‌ स्पन्दहहक्तिः सदागतिः । सबाह्याभ्यन्तरे देहे प्राणोऽपावृध्वगः स्थितः ॥ २९ ॥ अपानोऽप्यनिरा ब्रह्मन्‌ स्पन्दराक्तिः सदागतिः । सबाह्याभ्यन्तरे देहे अपानोऽयमवाकृ स्थितः ॥ २६ ॥ जाग्रतः सखपतश्चेव प्राणायामो य उत्तमः | प्रतते ह्य'भिन्ञप्य तत्तावच्छरेयसे श्रुणु ॥ २७ ॥ द्रादशाङ्कल्पर्यन्तं बाह्यमाक्रमतां ततः । प्राणानामङ्गपंस्पर्शा यः स पूरक उच्यते ॥ २८ ॥

1 भीक-उ, ^+ 10

७४ अन्तपर्णोपनिषत्‌

अपानश्चन्द्रमा देहमाप्याययति सुव्रत ।

प्राणः सूर्याऽपनिरथ वा पचल्यन्तःरिं वपुः ॥ २९ ॥ प्राणक्षयसमीपस्थमपानोदयकोरिषगम्‌ । अपानप्राणयोरेक्यं चिदात्मानं समाश्रय ॥ ३० ॥ अपानोऽस्तंगतो यत्र प्राणो नाभ्युदितः क्षणम्‌ | कलाकरङ्कर हितं तचित्तत््वे समाश्रय ॥ ६१ ॥ नापानोऽस्तंगतो यच प्राणश्चास्तमपागतः । नासाग्रगमनाव्तं तचित्तत्त्वम॒पाश्रय ॥ ३२ ॥

यदि स्वातिरिक्त अस्ति नास्तीति विश्रमयागं दुष्करं मन्यसे तदा प्राणापानेयत्तापरिज्ञानप्रवकं सहजप्राणायामं कुर्वन्‌ प्राणापानेक्याविभूतं यचचिन्मात्रमवरिप्यते तत्‌ स्वावदोषधिया समाश्रयेयाह-- प्राण इति ॥२५-२६॥ जाग्रत्स्वप्नयारपि सहज प्राणायामः म्रः इत्याह--जाग्रत इति ॥ २७ ॥ पूरकादिप्रकारमाह-- दादशति । सहजोच्छसरूपग्राणोऽयं नासापुटात्‌ वाह्ये दराददांगुखावधि प्रसरतीति यत्‌ तत्‌ वाद्यपूरकमुच्यते । पुनः अपानव्यापारं विना ॒क्षणमात्रावस्थानं वाद्यकुमक उच्यते । ततः पुनः अपानव्यापारो वाह्यरेचकमुच्यते । एवमन्तः प्ररकादिः योगरशाचवप्रकाङकोपनिषत्सु बहूधा प्रपचितः ॥ २८ ॥ अपानादिकायमाह- अपान इति ॥ २९ ॥ बाह्ये प्राणापानसन््याधारमात्मानमाश्रयेलयाह-- प्राणेति । यत्र नासापुटद्रादशांगुल- परिमितवाद्यप्रदेरो प्राणः क्षीयते तत्समीपे तट्येयाधारतया तिष्टतीति प्राणक्षयसमीपस्थं, तत्रेव खल्वपान उदेति । प्राणापानयोः कोटिः सन्धिः, तदपानोत्पच्याधारतां गच्छतीति अपानोदयकोटिगम्‌ । एवमपानप्राणयोः प्रयक्पर्याः रेक्यसिद्धं चिदात्मानं ध्यायस्वेयथः ॥ ३० ॥ यथा वाह्ये तथा

1 रिति--अ, अ >, क. “ कम्‌--उ, भम्‌-अ २.

पञन्चमाध्यायंः ७५

अन्तः अपान इति । यत्र अन्तहृदये अपानोऽस्तं गतः क्रणं प्राणोऽपि नाभ्युदितः यत्तदन्तगाखावस्थं प्राणादिनामान्तपाडडकलाकचङ्करहितं तत्‌ चित्तत्वं भावयेयधः ॥ ६१ ॥. किच--नापान इति | यत्र॒ नासर नापानोऽस्तं गतः प्राणश्चास्तं गतो भवति यन्नासाग्रगमनाबतेम्‌ । एवं सहजोच्छरासनिश्चाससन्धो हृदये नासर वाद्ये च यदि योगी चित्त्वानुसन्धानं करोति तदाऽचिरादेव वाद्यन्तर्नासापरिच्छेदविरचं सनिष्प्रतियोगिकचिन्मात्रतया योगी अवशिष्यते । तस्मात्‌ सहजयागः सवयोगेभ्यो वरीयानियधंः ॥ ६२ ॥

स्वचेलयकलनालयागन व्रहमज्ञानप्रापिः आभासमात्रमवदं न सन्राप्जगत्तयम्‌ । इत्यन्यकटना्यागं सम्यन्ज्ञानं विदुबंधाः ॥ ६६ ॥ आभाप्तमात्रकं व्रह्मन्‌ चित्तादरीकटङ्कितम्‌ । ततस्तदपि संत्यज्य निराभासो भवोत्तम ॥ ३४ ॥ भयप्रदमकल्याणं षेयसवखवहारिणम्‌ । मनःपिराचमृत्साय योऽसि सोऽपि स्थिरो भव ॥ ६९ ॥ चिच्योमेव किटास्तीह्‌ परापर विवभितम्‌ । सर्वत्रासंभवचेत्यं यत्‌ कल्पान्तऽवरिप्यते ॥ ३६ ॥ वाज्छाक्षण तु या तुष्ि्तत्र वाञ्छैव कारणम्‌ | तुष्िस्त्वतष्टिपर्यन्ता तसाद्राज्छरां परित्यज ॥ ३५७ ॥ आद्रा यातु निरारात्वममावे यातु भावना | अमनस्त्वं मनो यातु 'तवासद्धेन जीवतः ॥ ३६८ ॥

" तथा--अ २.

७६

1 पेण ~अ;

अन्नपूर्णोपनिषत्‌ वाप्ननारहितैरन्तरिन्द्रियेराहरन्‌ क्रियाः । न विक्रारमवाप्रोषि खवत्‌ क्चोभङहतैरपि ॥ ६९ ॥ चित्तोन्मेपनिमेषाभ्यां स॑सारप्योदयौ । वाप्ननाप्राणप्तरोधादचन्मेषं मनः कुह ॥ ४० ॥ प्राणोन्मेषनिमेषाभ्यां संसृतः प्रट्योदयो । तमभ्याप्प्रयोगाभ्यामुन्मषरदहितं कुर ॥ ४१॥ मोर्ठ्योन्मिषनिमेषाभ्यां कर्मणां प्र्योदयौ । तद्विीनं कुरु बरद्भस्दाच्नाथस्तगमेः ॥ ४२ ॥ अप्रवित्स्पन्द्‌ मात्रेण याति चित्तमचित्तताम्‌ | प्राणानां वा निरोधेन तदव परमं पदम्‌ ॥ ४३ ॥ ददयदशनपंबन्धे यत्‌ सुखं पारमार्थिकम्‌ । '्तदन्तेकान्तसंवित्त्या व्रह्मदृ्टयाञ्वलोकय । ४४ ॥ यत्र नाभ्युदितं चित्तं तद्र सुखमक्रतिमम्‌ । क्षयातिङयनि्ुक्तं नोदेति न च दाम्यति ॥ ४९ ॥ ज्ञस्य चित्तं न चित्ताख्यं चित्त चित्तत्त्वमेव हि । तदेव तुर्यावस्थायां तुर्यातीतं भवत्यतः ॥ ४६ ॥ संन्यस्तसवसंकल्पः समः दान्तमना मनिः | संन्याप्रयोगयुक्तात्मा स्ञानवान्‌ मोक्षवान्‌ भव ॥ ४७ ॥ सर्वसकल्पसंशान्तो प्रशान्तघनवासननम्‌ । न किचिद्धावनाकार्‌ यत्तद्रह्य परं विदुः ॥ ४८ ॥

° तदकान्तरसं-अ.

पञचचमाध्यायः ,७\9

नामरूपवजगतः सत्वात्‌ कथं चिन्मात्रसिद्धिः इदयत्र जगतः स्वाज्ञ- विकल्पितत्वेनाभासमात्रत्वात्‌ चिन्मात्रसिद्धिः निरंकुरोदयाह---आभासेति । आभासतोऽपि जगनास्तीति व्रत्तिरिव सम्यज्ज्ञानमियाह-- इतीति ॥ ३३ ॥ त्वं सम्यज्ज्ञानमवष्टम्य निराभासो भवेलयाह--आभासति ॥ २४ ॥ कवि च-- भयप्रदमिति । मीहे तुमनस्तत्कार्यापहवतो यदवरिष्यते तदेव त्वमसीयथः ॥ ३९ ॥ यद्रवाम्यहं तत्‌ कीटरामियत्र-- चिद्रयोमेवेति । सामान्यविरोष- वचेयासंभवप्रवोधसिद्धं यदवरिष्यते तदेव त्वमसीयर्थः । कल्पान्ते कल्पनावसान इयथः ॥ ३६ ॥ चेयासंभवः कथं ! वान्छाभावनादीनां विद्यमानत्वं यदि मन्यसे-- बाज्छेति ॥ ३७ ॥ कि च-- आरति | खातिरिक्त- विषयकाशा ॥ ३८ ॥ सवनधमूटवासनायागतः पर्ववत्‌ न विकारमवाप्रोषी- व्ाह-- वासनेति । प्रववत्‌ न विकारमवाप्रोपि ॥३९॥ खातिरिक्तसंसारास्तित्व- नास्तित्वे चित्तसत्वासत्वायत्ते, तनारातः तच्छान्तिः भवतीयाह- चित्तेति ॥ ४० ॥ किमप्यवेदनतः चित्तनादावत्‌ प्राणं कामं च निमूटयेव्याह-- प्राणिति । सुष्रम्नायां विटख्यं कुरु ॥ ४१ ॥ इदं कामनीयं इदं अकामनीयं इति युक्तायुक्तविकटः काम॒ एव मूर्खः, तत्क्षयतः करमश्तयं कुवियाह-- मौख्येति | बरह्मातिरेकेण कामनीयविषयासंमवतः कामो नास्तीति तद्िटीनं कुर्‌ ॥ ४२ ॥ चित्तप्राणनेश्वल्यतो यद्भाति तदेव पदमियाह--असंविदिति । अप्राणत्रह्यपदं प्राणो भजतीति यत्‌ तदेव परमं पदम्‌ ॥ ४३ ॥ तत्वंपदटश्षयैक्यजसुखं जयेति परयेत्याह-- ददयेति ॥ ४४ ॥ कि तत्‌ प्रयग््रह्मक्यजं सुखं इलयत्र-- यत्रेति ॥ ४५, ॥ «" ब्रह्मातिरिक्तं न किचिदस्ति ?‡ इति यो जानाति तचित्तं ब्रह्मेयाह-- जञस्येति ॥ ४६ ॥ स्वातिरिक्तसदुःल्पसंन्यासतः कृतार्थो भवेयाह--संन्यस्तेति ॥ ४७ ॥ यत्र सङ्कल्पप्रभवभावना समाप्यते तदेव ब्रह्येयाह-- सर्वेति ॥ ४८ ॥

साङ्ख्ययोगाभ्यां परमपदप्रा्तिः पम्यज्ज्ञानावरोधेन नित्यमेकसमाधिना । सांख्य एवावबुद्धा ये ते सांख्या योगिनः परे ॥ ४९ ॥

७८ अन्नपूर्णोपनिष॑त्‌

प्राणा्यनिटसंरान्तो य॒क्तया ये पदमागताः ।

अनामयमनायन्तं त स्खता योगयोगिनः ॥ ५० ॥

उपादेयं तु स्वेषां शान्तं पदमकरतिमम्‌ ।

एकार्थाभ्यसरनं प्राणरोधश्चेतःपरिक्षयः ॥ ५१ ॥

एकस्मिन्नेव संसिद्धे सपिध्यन्ति परस्परम्‌ |

अविनाभाविनी नित्यं जन्तूनां प्राणचतपरी ॥ ९२ ॥

आधाराघेयवचेते एफभावे विनश्यतः ।

कुरुतः घविनारोन कार्यं मोक्षाख्यमृत्तमम्‌ ॥ ५३ ॥

सवेमेतद्धिया त्यक्त्वा यदि तिष्ठसि निश्चटः ।

तदाऽहकारविद्ये त्वमेव परमं पदम्‌ ॥ ९४ ॥

महाचिदेकेवहास्ति महासत्तेति योच्यते ।

निष्कटङ्का समा शुद्धा निरहकाररूपिणी ॥ ५५ ॥

सक्रद्विभाता विमला नित्योदयवती समा ।

सा ब्रह्म परमात्मेति नाममिः परिगीयते ॥ ५६ ॥

अमावनासिद्धं व्रह्म केचन वेदान्तश्रवणादिना जानन्ति, ते साह्भयाः; केचन

ज्ञानसहकतयोगाभ्यासेन जानन्ति, ते यागिनो भवन्तीयाह-- सम्यगिति । स्वातिरिक्ताविदापदतत्कायजातापहवसिद्धं व्रह्म निप्प्रतियोगिकस्वमात्रमिति यत्‌ सद्यातं गणितं स्मृतं अवगतं तत्‌ सद्भुयं, तदेव साद्धवं निप््रतियागिकव्रह्यमात्र- ज्ञानं, साह्धय एवावबुद्धाः ये ते साह्भवाः, योगिनः परे । सांख्ये इति सप्तमी तृतीयार्था । ये स्वात्मानं साद्धयेन जानन्ति ते साह्भयाः ज्ञानयोगिन इयथः ॥ ४१ ॥ योगयोगिनस्तु ज्ञानसदहितयमायष्टांगयोगोपायेन प्राणाद्यनिटसंसान्तौ सुप्रख्नां प्रविद्य सख्यं गतेऽथ स्वातिरिक्तकटनाकल्पकमनसि सरूपविखयं

पचमाध्यायः ७९.

विरूपविख्यं वा गतेऽथ मनःप्राणापहवसिद्धं त्रह्म स्वमात्रमवरिष्यत इति युक्या ये पदमागताः ॥ ५० ॥ साह्ययोगिगम्यं भियत इत्यत आह--उपादेयमिति। साङ्ख्यैः यत्पदमाप्यं तदैव योगिभिः आप्यते नेतरत्‌ इयत्र--“^“ यत्साङ्कयैः प्राप्यते स्थानं तयोगेरपि गम्यते "2 इति स्परृतेः । योगसाङ्ख्ययोः एकाथ- साधकत्वेन न तयोः मेदोऽस्तीयत्र--ण्कार्थेति ॥ ५१ ॥ तयोरमध्ये-- एकस्मिन्नेवेति | प्राणचेतसोरविनाभावं तयोः एका्थटयतो मोक्षहेतुत्वं चाह-- अविनाभाविनीति ॥ ५२-५३ ॥ सचित्तविकल्पितसवातिगिक्त्रमं यजसि चेत्‌ स्वयमेव अवरिप्यस इयाह-- सवेमिति ॥ ५४ ॥ प्रयक्पगचितोर्भदः स्यादिलाराङ्य॒प्रयक्यरादिराब्दैः महाचिदेकेव गीयते, न हि अनयोः मेदोऽस्तीयाह--महाचिदिति ॥ ५५ ॥ स्वाव्ृत्यसंभवात्‌ सकृद्विभाता ॥५६॥

गुरोः स्वानुभवप्रकटनम्‌ मैवाहमिति निश्चित्य निदाघ कृतक्रत्यवान्‌ । न भूतं न भविष्यच्च चिन्तयामि कदाचन ॥ ९५७ ॥ दष्िमाटम्त्य तिष्ठामि वतेमानामिहात्मना । इदमद मया ₹्न्यमिमं प्राप्स्यामि सुन्दरम्‌ ॥ ५९ ॥ न स्तोमि न च निन्दामि 'आत्मनोऽन्यन्नहि कचित्‌ । न तप्यामि शमप्राप्तो न विदयाम्यज्ुभागमे ॥ ५९ ॥ प्रशान्तचापटं वीतरोकमसतपमीहितम्‌ । मनो मम मने शान्तं तेन जीवाम्यनामयः ॥ ६० ॥ अयं बन्धुः परश्चायं ममायमयमन्यकरः । इति ब्रह्मन्‌ न जानामि संस्पङ् न ददाम्यहम्‌ ॥ ६१ ॥

1 ह्यात्म--उ.

८० अन्नपूर्णोपनिषत्‌

रिष्यव्रययार्थं स्वानुभवं प्रकटयति--सेवेति । या प्रयक्परविभागासह- सत्तासामान्यरूपेण महाचिदवरिप्यते सेवाहम ॥ ५७-६१ ॥

व्रह्मभावाय चित्तनाशविधानम्‌

वासनामात्र॑त्यागाज्ञरामरणवर्मितम्‌ ।

सवासनं मनो ज्ञानं ज्ञेयं निर्वासनं मनः ॥ ६२ ॥ चित्ते त्यक्ते टयं याति द्ेतमेतच्च समवेतः ।

रिष्यत परमं शान्तमकमच्छमनामयम्‌ ॥ ६३ ॥ अनन्तमजमव्यक्तमजरं शान्तमच्युतम्‌ । अद्वितीयमनायन्तं यद्रा्यमुपटम्भनम्‌ ॥ ६४ ॥ एकमायन्तरदहितं चिन्मात्रममटं ततम्‌ । खादप्यतितरां सुक्ष्म तद्रदह्यासि न संङयः ॥ ६५ ॥ दिकाटाद्यनवच्छिन्रं स्वच्छं नित्योदितं ततम्‌ | स्वार्थमयमेकार्थं चिन्मा्रममटं भव ॥ ६६ ॥ सवेमकमिदं शान्तमादिमध्यान्तवमितम्‌ । भावाभावमजं सवैमिति मत्वा सुखी भव ॥ ६७ ॥ न बद्धोऽस्मि न सक्तोऽस्मि वरहयवास्मि निरामयम्‌ । द्रेतभावविमृक्तोऽस्मि सचिदानन्दलक्षणः |

एवं भावय यज्ञेन जीवन्मुक्तो भविष्यसि ॥ ६८ ॥ पदाथवृन्द्‌ देहादिषिया संत्यज्य दूरतः । आङ्रीतटान्तःकरणो नित्यमात्मपरो भव ॥ ६९ ॥

पचमाध्यायः ८१

इदं रम्यमिदं नेति बीन ते दुःखम्तततेः । तस्मिन्‌ साम्याभिना दग्धे दुःखस्यावसरः कुतः ॥ ७० ॥

स्वानुभवं प्रकटयित्वा हे निदाघ त्वमपि नानावासनाकटितं चित्तमुन्मूट- यसि चेत्‌ अचित्तचेत्यं त्रह्यैव भवसीलयाह- वासनेति ॥ ६२ ॥ सदमाड्युभ- वासने चित्ते । द्रैतप्र्ययानिपप्रतियोगिके उद्रेतं शिष्यते ॥ ६३-६५ | कि तद्रह्म ! इलयत्र-- दिगिति । त्रिपर्च्छिदरुन्यत्वात्‌ दिक्छालायनवच्छिन्नम्‌ । तहि नानार्थ ब्रह्येयत्र सर्वव्यक्तीनां मिननत्वेऽपि तदनुस्यूतप्रतीचो नानाघट- रारावायनुगतव्योमवत्‌ व्रह्म स्वाथिमयसेकाथेम ॥ ६६ ॥ कि च--सवैमिति ॥ ६७ ॥ जीवन्मुक्तिटाभोपायमाह- नेति ॥ ६८ ॥ कि च- पदार्थेति ॥६९॥ दुःखे सति आत्मपरत्वं कुत इलयत्र दुःखवीजाभावात्‌ आत्मपरत्वसमुपपदयत इ्तयाह--इदमिति ॥ ७० ॥

दाखाधक्ञानध्यानादिभिः अद्रतात्मलाभः

राखपज्नसंपकीः प्रज्ञामादो विवर्धयेत्‌ ॥ ७१ ॥

ऋतं सत्यं परं ब्रह्म सवसंपारभषनजम्‌ ।

अत्यथममटं नित्यमादिमध्यान्तवजितम्‌ ॥ ७२ ॥

तथाऽस्थूलमनाकाङामसस्पृरयमचाघ्चुषम्‌ ।

न रसं न च गन्धाख्यमप्रमयमनूपमम्‌ ॥ ७३ ॥

आत्मानं सचिदानन्दमनन्तं व्रह्म सुत्रत ।

अहमस्मीत्यभिध्यायेदेहातीतं विमुक्तये ॥ ७४ ॥

समाधिः संविदुत्पत्तिः परजीवैकतां प्रति ।

नित्यः सर्वगतो ह्यात्मा कूटस्थो दोपवितः ॥ ७९ ॥ एकः सन्‌ भिद्यते श्रान्त्या मायया न खरूपतः ।

तस्मादद्रैत एवास्ति न प्रपञलो न संसृतिः ॥ ७६ ॥ + 11

८२ अन्नपूर्णोपनिषत्‌

यथाऽऽकराशो घरकाश्चो महाकाश इतीसिः ।

तथा भ्रान्तेद्िषा प्रोक्तो ह्यात्मा जीवेश्चरात्मना ॥ ७७ ॥ यदा मनसि चेतन्यं माति सवत्रगं षदा | योगिनोऽत्यवधानेन तदा संपद्यते खयम्‌ ॥ ७८ ॥

यदा सर्वाणि भूतानि खवात्मन्येव हि पयति ।

स्ैभूतषु चात्मानं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ७९ ॥

यदा सर्वाणि भूतानि समाधिस्थो न परयति ।

एकीभूतः परेणाप्तौ तदा भवति केवरः ॥ ८० ॥

मुमुश्चः खात्मटाभाय श्रुयाचारयप्रसादतः प्रज्ञां वर्धयन्‌ ^“ ऋतम्‌?" दयादिविरोषणविरिषठं ब्रह्मास्मीति ध्यायेत्‌ इयाह-- शाखेति ॥ ७१ ॥ तया कि ध्येयं १ इत्र व्यावहारिकं पारमाधिकं च अपरं परं वा ऋतमिलयादि ॥ ७२-७४ ॥ एवं ध्यानेन कि स्यात्‌ इल्यत्रद्रैतात्मा प्रसीदतीवयाह-- समाधिरिति । एवं ध्याने कृतेऽथ समाधिः । ध्यानतः प्रायक्परेक्यविषयकज्ञान- मुदेति, ततः समाधिः, परमात्मा प्रादुभवतीवयाह-- निय इति ॥ ७५ ॥ यस्मादेवं तस्मात्‌ ॥ ७६ ॥ जीवेराभेद्‌ सति अद्वैतसिद्धिः कुतः इलयत आह- यथेति । परमार्थदृष्टया उपाधिविनिमुक्तमहाकाडवदात्मा एक एवेयथः ॥ ७७ ॥ यदैवं अद्वेतात्मानं योगी जानाति तदा निर्विरोपज्ञानसमकाटं अयं केवखब्रह्व भवतीयाह--यदेति । तदा व्रह्म संपद्यते स्वयम्‌ ॥ ७८ ॥ कि च---यदेति ॥ ७९ ॥ कि च-- स्वातिरेकेण यदा सर्वाणीति ॥ ८० ॥

सप्तभूमिकाज्नानतो मोक्षप्राप्तिः

लने व | भ्या राख्रसज्ननसपकवेरा"ग्याभ्यासरूपिणी । प्रथमा भूमिकेषोक्ता मुमृश्ुत्वप्रदायिनी ॥ ८१ ॥

' ग्यरस--भ २, क,

पचमाध्यायः ८३

विचारणा द्वितीया स्यात्‌ तृतीया साङ्खभावना |

विखायिनी चतुथी स्याद्रासनाविट्यात्मिका ॥ ८२ ॥

शद्धसंविन्मयाऽऽनन्द्रूपा भवति पञ्चमी ।

अ्सुपप्रवुद्धामो जीवन्मृक्तोऽत्र तिष्ठति ॥ ८३ ॥

अपवदनरूपा च पष्ठी भवति भूमिका ।

आनन्देकवनाकारा सुषुप्तसद्शी स्थितिः ॥ ८४ ॥

तुर्यावस्थोपदयान्ता सता मुक्तिरेव हि केवला ।

समता स्वच्छता सोम्या सप्तमी भूमिका भवेत्‌ ॥ ८९ ॥

तर्यातीता तु याऽऽवस्था परा निर्वाणरूपिणी ।

सप्तमी सा परा प्रोढा विषयो नैव जीवताम्‌ ॥ ८६ ॥

पू्वावस्था्रयं तच जाग्रदित्येवे संस्थितम्‌ ।

चतुर्थी खम्र इत्य॒क्ता खप्राभं यत्न वे जगत्‌ ॥ ८७ ॥

आनन्दैकघनाकारा सुपृप्ताख्या तु पञ्चमी ।

असंवेदनरूपा त॒ षष्ठी त॒यंपदामिधा ॥ << ॥

तर्यातीतपदावस्था सप्तमी भूमिकोत्तमा ।

मनोवचोभिर्राह्या स्वप्रकाशसदात्मिका ॥ ८९ ॥

अन्तः प्रत्याहृतिवदाचेत्यं चन्न विभावितम्‌ |

मुक्त एव न संदहो महास्मतया तया ॥ ९० ॥ निविरोषत्रह्मसोधविरशाटसापानोपमसततभूमिकाटक्षणं कीटदा इयत आह--

साखेति ॥ ८१-८३ ॥ सव॒ आनन्देकघनाकारा ॥ ८४ ॥ इयं सप्तमी भूमिका जीवन्मुक्तानां विषयो न भवति, किंतु विदेहमुक्तात्मरूपेयमियथेः

८४ अन्नपूर्णोपनिपत्‌

॥ ८५-८६ ॥ ज्ञानिजाग्रदादेः अज्ञानिजाग्रदादिवेटक्षण्यमाह- पूर्वेति । अभ्यासविचारणसांगभावनात्मकं पूर्वावस्थात्रयम्‌ । या विायिनी इति ख्याता सेयं चतुर्थी ॥ ८७ ॥ या संविदानन्दरूपिणी सेयं आनन्देकघनाकारेति ॥ ८८-८९ ॥ अभ्यासादिसप्तभूमिका सम्यक्‌ विवेचिता । एवं सप्तभूमिका- ज्ञानतो येन खातिग्क्ति न भावितं स मुक्ता मवतीलयाह--अन्तरिति ॥ ९० ॥ जीवन्मुक्तस्य शोकाभावः

न श्रिये न च जीवामि नाहं मन्नाप्यप्नन्मयः |

"अहं न किचिचिदिति मत्वा धीरो न शोचति ॥ ९१ ॥

अलेपक्रोऽहमजरो नीरागः शान्तवाप्रनः।

निरंदोऽस्मि चिदाकराङामिति मत्वा न रोचति ॥ ९२ ॥

अहंमत्या विरहितः शुद्धो बुद्धोऽजरोऽमरः ।

रान्तः रामसमाभास इति मत्वा न शोचति ॥ ९३ ॥

तृणग्रष्वम्बेरे मानो नरनागामरेषु च ।

यस्तिष्ठति तदवाहमिति मत्वा न शोचति ॥ ९४ ॥

एवविदा जीवन्मुक्तस्यापि देहादिसत्वेन तद्विषयकराकः स्यादिलयत आह-- नेति ॥ ९१ ॥ कि च--अटेपक इति ॥ ९२-९३ ॥ तदेव स एव ॥ ९४ ॥ अनात्मभावनाव्यागपुरस्सरं आत्ममात्रभावनाविधिः भावनां सवमावेभ्यः समृत्सन्य समृत्थितः । अवरिष्ट परं व्रह्म कवदाऽघ्मीति भावय ॥ ९५ ॥

" अहं तु-अ १. “ त्वं च चि--अ. > स्तीति-उ,

प्चमाध्यायः वाचामतीतविषयो विपयाङ्ञादशोञ्ज्रितः । परानन्द्रसाश्चु्धो रमते. स्वात्मनाऽऽत्मनि ॥ ९६ ॥ पवकमंपरित्यागी नित्यतक्ता निराश्रयः । न पुण्येन च पापेन नेतरेण च प्यते ॥ ९७ ॥ मफटिकः प्रतितिम्बेन यथा नायाति रजनम्‌ । तज्ञः 'कमफटेनान्तस्तथा नायाति रञ्जनम्‌ ॥ ९८ ॥ विहरन्‌ जनतावृन्दे देहकर्तनपूननेः । खेदाह्ादो न जानाति प्रतिविम्बगतैरिव ॥ ९९ ॥ निस्स्तोत्नो निर्विकारश्च पून्यपूनाविवर्मितः । संयुक्तश्च वियुक्तश्च सर्वाचारनयक्रमेः ॥ १०० ॥ तसं व्यजत॒ वा तीर्थं श्वपचस्य गृहेऽथ वा| ज्ञानसपत्तिपमये सक्तोऽसो विगतारायः ॥ १०१ ॥ पकल्पत्वं हि बन्पघ्य कारणे तत्‌ परियन । मोक्षो भवेदसंकल्पात्‌ तदभ्यासं धिया कुर्‌ ॥ १०२ ॥ सावधानो भव त्वं च ग्राह्यग्राहकसंगमे । अजस्रमेव संकल्पदशाः परिहरन्‌ शनेः ॥ १०६ ॥ मा भव ग्राह्यभावात्मा ग्राहकात्मा च मा भव । भावनामखिलां लयक्त्वा यच्छिष्टं तन्मयो भव ॥ १०४ ॥ किचिचचद्रोचते तुभ्यं तहद्धोऽसि भवस्थितो । न किंचिद्रोचते चते तन्सृक्तोऽमि भवस्थितो ॥ १०५ ॥

1 कथं-- उ,

८ ~+

८६ अन्नपूर्ण पनिषत्‌

अस्मात्‌ पदार्थनिचयादययावत्‌ स्थावरजज्गमात्‌ । तृणादर्देहप्यन्तान्मा किंचित्तत्र रोचताम्‌ ॥ १०६ ॥ त्वं तु खातिस्किभावनां विहाय स्मात्रभावारूढा भवेलयाह--भावनामिति ॥ ९५ ॥ एवं केवखात्मदरीं खात्ममात्ररतिः स्यादिलयाह- वाचामिति ॥ ९६॥ स्वात्मरतेरप्यन्तःकरणयोगतः पुण्यपापटेपः स्यादित आह-- सर्वेति । कामसङ्ल्पादिना सह सवेकर्मेति }} ९७ ॥ उक्ताथमेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति-- स्फटिक इति ॥ ९८ ॥ इत्थभूतो विद्वान्‌ व्रह्मभावनादरटिप्ना खेदादिकं न जानातीति सदष्टान्तमाह--विहरन्निति ॥ ९९ ॥ एवं निपप्रपञ्चद्एपि मुक्तिः पुण्यक्नेत्रमरणनिमित्ता इयत्राह-- निस्स्तोत्र इति ॥ १०० ॥ ^“ ज्ञानसमकाटमेव मुक्तः "2 इति श्रुतेः ॥ १०१ ॥ त्वं आदो बन्धहेतुसङ्कल्पं यजन्‌ मुक्तिहेतुनिः- सङ्ल्पं भजेव्याह- सङ्कल्पेति ॥ १०२ ॥ कि च-- सावधान इति ॥१०३॥ कदाऽपि मा भव ॥ १०४ ॥ रिषरत्ममावापत्तो उपायमाह-- किंचिदिति ॥ १०५५-१ ०६ ॥ तुरीयावस्था

अहंमावानहभावो त्यक्त्वा सदसती तथा ।

यदपक्तं समं खच्छं स्थितं तत्तयमुच्यते ॥ १०७ ॥

या 'सखच्छा समता शान्ता जीवनमृक्तव्यवस्थितिः ।

मा्यवस्था न्यवहृतौ सा तुर्या कलनोच्यते ॥ १०८ ॥

„ नैतजाग्र्न च स्वप्नः संकल्पाना्मसेभ्वात्‌ ।

सुषुप्तभावो नोऽप्येतदभावाजडतास्थितः ॥ १०९ ॥

दान्तसम्यक्प्रवुद्धानां यथास्थितमिदं जगत्‌ ।

विलीनं तुर्यमिव्याह्युद्धानां स्थितं स्थिरम्‌ ॥ ११० ॥

1 स्वस्था- अ. ° मभावनात्‌-उ.

पचमाध्या्यः ८ 9

अहंकारकटात्यागे समतायाः समद्रमे । विशरारौ कृते चित्ते तुर्यावस्थोपतिष्ठते ॥ १११ ॥

स्वातिरिक्तसामान्यस्य इराविषाणवद वस्तुत्वेन रोचनानहत्वात्‌ कि तत्‌ रुच्य्हमियत्र तुयमियाह-- अहमिति । देहादौ अहंभावेति । चा्षुषाचाक्षुष- वस्तुगोचरव्त्ति च यक्त्वा यदसक्तमिति ॥ १०७ ॥ केयं तु्रूपिणी स्थितिरियत्र-- येति ॥ १०८ ॥ तस्या जाग्रदादिश्चमं वारयति नेतदिति ॥ १०९. ॥ खज्ञानदरां जगद्र्येव, खाज्ञटशां त॒ ब्रह्मैव जगदियाह- शान्तेति। प्वातिरिक्तशान्तसम्यक्प्रवुद्धानां सम्यज्ज्ञानिनां यथास्थितमिदं जगत्‌ साज्ञगो- चरमिदं जगत्‌ यथास्थितं ब्रह्लवं जगद्रिखयाधिषएठानत्वात्‌ ॥ ११० ॥ केयं तुर्यावस्था इत्यत आह-- अहङ्कारेति । देहाद अहङ्कारेति । सर्वसमब्रह्मगोचरेयं समता तस्याः समुद्रम सम्यगुद्रमो छामः तस्मिन्‌ समताव्त्तिप्रादुभवि विद्ारारौ कृते चित्त-- ८“ प्रणवो धनुः उरो ह्यात्मा ” इति श्रुयनुरोधेन मनो हि डरः उच्यते, डरो यत्र विटीयते स विारः अमनीभाव नि्विकल्पकसमाधिः; विरे नि्विकल्पकसमाधो[आ रोहति प्रादुभवतीति विद्ायारुः प्रयगमिन्न- परमात्मा, तस्मिन्‌ चित्ते तु टयं कृते सयथ तुयविस्थोपतिषएठते ॥ १११ ॥

अध्यात्मराखसिद्धान्तः पिद्धान्तोऽध्यात्मदाच्नाणां सर्वापहूव एव हि । नाविद्याऽप्तीह नो माया शान्तं व्रह्येदमह्कमम्‌ ॥ ११२ ॥ दान्त एव चिदाकाशे सच्छे रामप्तमात्मनि । "समसराक्तिखचिते ब्रह्मेति कटितामिपे ॥ ११३ ॥ सर्वमेव परित्यज्य महामोनी भवानघ । निर्वाणवान्‌ निमननः क्षीणचित्तः प्ररान्तधीः ॥ ११४ ॥

' दम-अ, अ १. ° समग्र--अ, अ १, क.

८८ | अन्नपूर्णोपनिषत्‌

आत्मन्येवास्स ्ान्तात्मा मूक्रान्धवधिरोपमः | नित्यमन्तःमुखः खच्छः खवात्मनाऽन्तः प्रपूर्णधीः ॥ ११९ ॥ जाग्रत्येव श्मुपुप्तस्थः कुर्‌ कर्माणि वै द्विज |

अन्तः सवेपरित्यागी बहिः कुरु यथाऽऽगतम्‌ ॥ ११६ ॥ चित्तसत्ता परं दुःखं चित्तत्यागः परं सुखम्‌ ।

अतधित्तं शचिदाकादो नय क्षयमवदनात्‌ ॥ ११७ ॥

ष्टा रम्यमरम्यं वा स्थयं पापाणवत्‌ “सदा । एतावताऽऽत्मयत्तेन निता मवति संसृतिः ॥ ११८ ॥

ईदायटात्तररशतवेदान्तपरमसमिद्रान्तः कीदशः इयत आह-- सिद्धान्त- इति । सिद्धान्तोऽध्यात्मराखराणां तब्रह्मातिरिक्तस्य स्वाज्ञविकल्पितस्य सर्वस्य रशराविषाणवत्‌ अवस्तुतया सर्वापहव एव दहि । मायातत्कार्यै सति कथं सर्वापरहव उपपद्यते इत्र नाविद्याऽस्तीह नो माया इति । कारणमायाऽभावे तत्कार्याविदया कुत इयथः । ययेवं तदा तद नुगतत्रह्माप्यपहवं मजतीयत आह- दान्तं ब्र्येदमछकममिति । मायातत्कायदान्तं मायातत्कार्यापहवतो यन मते न हीयते इय्कमं नि्विरोपं व्रह्म स्वमात्रमवरिप्यते इयथः ॥ ११२ ॥ एवं सर्वापहवसिद्धवह्यमात्रे स्वाङ्गटश्प्रसक्तसर्वापहवं कत्वा तू्प्णीमिावमेय मोनी भवेयाह-- शान्त इति । समस्तस्वातिगिक्तग्रसनरशक्तिखचिते ॥ ११३ ॥ कि च--निर्वाणवानिति ॥११४॥ स्वातिरिक्तविषयग्रहणे मृक्रान्धवधिरोपमः । यदि रोचते तदा मनसा सवभावं यक्त्वा स्वाज्ञवत्‌ बाह्यनटनं कु्वियाह-- नियमिति ॥ ११५-११६ ॥ किमप्यवेदनात्‌ सर्वानथकरं चित्तं विदाप्य तृष्णीं ति्रेयाह--- चित्तेति । यतः चित्तसत्ता परं दुःखम्‌ ॥ ११७ ॥ ण्वं कते त्वया स्वातिरिक्तभ्रान्तिः जिता भवतीत्युपसंहरति-- एतावतति ॥ ११८ ॥

" मुखे स्व-उ. मुखस्व--अ १, क. > मुपुप्ति--अ २, क. 3 चिदेवात्मा--अ, अ १. + समम्‌-अ, अ २, क. समः-अ १,

पञ्चमव्यायः ९ वेदान्तसंप्रदायविधिः वेदान्त प्रमं गुह्यं पराकल्पप्रचादितम्‌ । नाप्ररान्ताय दातव्यं नापुत्रायारिप्याय व पुनः ॥ ११९ ॥ अच्नपूर्णापनिपदं योऽघीत गुवनुग्रदात्‌ | स जीवन्मुक्तता प्राप्य व्रद्येव भवति खयम्‌ ॥ १६० ॥ इत्युपनिषत्‌ ॥ सववदान्तसम्प्रदायार्थं प्रकटयति वेदान्त इति ॥ ११९. ॥ उपनि-

पत्पटनतद्थवेदनफटमाह- अन्नपृरणेति ॥ १२० ॥ इत्युपनिपच्छघ्टः राघ्रपरिसमाध्यधः ॥

इति पञ्चमोऽध्यायः

श्रीवासुदेवेन्द्रदिप्यापनिषद्द्ययामिना ।

अन्नप्र्णापनिपदरा व्याख्यानं टिणितं टघु |

अनपूर्णापनिषदा व्याख्याग्रन्थस्तु पटूढतम्‌ ॥

इति श्रीमदीशाययषटीत्तरदातोपनिपच्छाखविवरणे सप्ततिसङ्खयपूरकं अन्नपृरणोपिनिपद्विवरणं सम्पणंम्‌

^ 12

आत्मोपनिपत्‌ क भर कर्णेमिः- इति शान्तिः पुरषत्रेविध्यम्‌ अथाद्धिराश्चिविषः पृसुपोऽनायतात्माऽन्तरात्मा परमात्मा चति ॥ १-१ ॥ यत्रानात्मप्रपञ्चोऽयमपहवपदं गतः । प्रतियोगिविनि्मुक्तः परमात्माऽवरिप्यते ॥ इह खट अथवणवेदप्रविभक्तेयं आत्मोपनिषत्‌ सातिग्कतियत्ताप्रकटनव्यगप्रा स्वमात्रपयवसन्ना विजयते । अस्याः खल्पग्रन्धतो विवरणमारम्यते । श्रुतिः अवान्तरखूपेण आत्मान्तरात्मपरमात्मरूपं प्रकटयतीति यत्‌ तद्वियास्तुयथम्‌ । कदेयमवान्तररूपेण प्रवत्तयत्राह--अथंति ] अथ यथोक्तापिकारिसिद्धयनन्तरं अङ्गं स्वातिरिक्तं अङ्गि स्वमात्रं स्वाज्ञादिदटयनुरोधेन त्रिधैव रातीयङ्धिगाः परमात्मा त्रिविधः पुरुषोऽजायत ॥ १-१ ॥ आत्मस्वरूपम्‌ त्वकूच्ममांपरोमाङ्गछाङ्ल्यः प््वंडानखगुल्फोद्रनाभिमेद्‌- कटचुरुकपोटश्चो्रशरुटटाटवाहुपाश्चरिरोऽ्षीणि मवन्ति जायते भ्रियत इत्येप आत्मा ॥ १-२ ॥

आत्मोपनिपत्‌ ९१ तत्र स्वाज्ञविकल्पितात्मा कीटा इयत आह - त्वगिति । स्वाङ्गद्या स्थूटारीरस्य आत्मत्वं उपपद्यते इयथः ॥ {-२ ॥ अन्तरात्मस्वरूपम्‌ अथान्तरात्मा नाम प्रथिव्यापस्तेनोवायुराकाशमिच्छद्रेषसु- खदुःखकाममोहविकल्पनादिप्ृति लिङ्ग उदात्तावुदात्तदस्वदीषशरुतः स्खलितगजितस्फुरितमुदितनृत्तगीतवादित्रश्रट्याविजृमितादिमिः श्रोता प्राता रसयिता नेता कर्ता विज्ञानात्मा पुरपः “्पुराणः°न्यायमीमां- साधर्मदाखराणीति श्रवणघ्राणाकर्पणकर्म°विदोपणं करोत्येपोऽन्तरात्मा ॥ खाज्ञादिदष्िविकल्पितान्तगत्मा कीटा इयत आह-- अथेति | परथिव्यदिव्यषटिसमण्िप्रप्चेषु जीवसूत्रान्त्यामिरूपेण अततीलयन्तरात्मा भवतीयधंः ॥ १-३ ॥ परमात्मस्वरूपम्‌ अथ परमात्मा नाम यथाञ्क्षर उपास्नीयः स च प्राणा- यामप्रत्याहारधारणाध्यानघ्माधियोगावुमानात्मचिन्तकवटकणिका वा ेयामाकतण्डुटो वा वाटग्रशतप्रहसरविकल्पनादिभिः स रम्यते नोपलभ्यते न जायते न प्रियते न शुप्यति न छिद्यते न दह्यते न कम्पते न भिद्यते न शस्वि्यते निगुणः साक्षिभूतः शुद्धो

रिङ्गोदा--अ २, क. 2 प्रेतस्ख-उ. ° प्रलयवि--अ २, क. 4 पुराणं--अ २, उ १, क. 5 न्यायो-अ १,अ२,उ१, क. ¢ विरोषं--अ.

सोप-अ१,अ २,उ१. ° स्थीयते--अ. चिदते- मु.

९२ आत्मोपनिषत्‌

निरवयवात्मा केकः सुष्ष्मो निममो निरञ्ननो निर्विकारः दाञ्दस्पशरूपरमगन्धवनितो निर्विकल्पो निराकांक्चषः सर्वव्यापी सोऽचिन्त्योऽ नि्ण्यंश्च पुनालयज्ञुद्धान्यपूतानि निच्छरियस्तस्य समारो नास्ति ॥ १-४ ॥ सन्ञदषटयनुमूयमानपगमात्मा कीटाः इयत आह-अथति । परमात्मा नाम कौष्टरा इव्यत्र यथा जीवकोटिभिगक्नगो वीजात्मा इश्वरः उपासनीयः सन्‌ उपरम्यते तथा स चेवं परमाक्षरः परमात्मा ज्ञानसहितप्राणायामादिषडंगयो- गानुमानात्मचिन्तकैः वाखाय्ररातसाहसरकभागादपि सुसूक्ष्मतया सोऽहमिति चिन्यमानः सन्नुपटम्यते । जन्मादिपटमावविकाग्गुणत्रयादिविकल्पेवेख््या- न्निगण इयादिविरोपणविरिष्टाऽनिवण्यैः केनापि वर्णयितुमरक्यत्वात्‌ “८ यतो वाचा निवतन्ते › इ्यादिश्रुतेः । इत्थंभूतोऽपि परमात्मा खाज्ञविकल्पितानन्त- कोटिन्रद्याण्डानि अपृतान्यपि सचिदानन्दरूपेण तत्‌ सर्वे व्याप्य पुनाति । तथा चेदयं सक्रियः संसागी स्याद्यतः आह-- निष्क्रिय इति । खज्ञदष्टया स्वातिरिक्तकेराभावादद्रयः परमात्मेयधः ॥ १-४ ॥ वस्तुतो ब्रह्मणः अ्रयत्वनिरूपणम्‌ आत्मसत्तः रिवः शद्ध एक एवाद्रयः मदा । ब्रह्मरूपतया व्रह्म केवलं प्रतिभासते ॥ १ ॥ जगद्रूपतयाऽप्येतद्रदयेव प्रतिभासते । विद्याऽविद्यादिभदेन भावामावादिभदतः ॥ २ ॥ गुरुरिप्यादिभदन व्रहमैव प्रतिभाप्तते । र्येव केवलं शुद्धं वियते तत््वदशने ॥ ३ ॥

1 निर्व्भ--अ, अ १.

आत्मोपनिपत्‌ ध नच विद्या न चाविद्या न जगच्च न चापरम्‌ | सत्यत्वेन जगद्धानं संसारस्य प्रवतकम्‌ ॥ ४ ॥ असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवतकम्‌ | आत्मान्तरात्मेलाद्ितस्य वगितत्वाददरयत्वं कथं इत्यत आह-- आत्मेति ॥ १ ॥ जगदादिरूपेण भानात्‌ कथ व्रह्मखूपतया मातीव्यत आह-- जगदिति ॥ २ ॥ वस्तुतस्तु खाज्ञादरिदधिमोदे सन्यसति ब्रह्मेव कवलम ॥ ३ ॥

अतस्मिन्‌ तद्धीः संसारहेतुः अतस्मिन्‌ अतद्रीः संसागनिन्रत्तिदेतुः इ्याह-- सत्वेनेति ॥ ४ ॥

आत्मनः निलसिद्धत्वम्‌ घटोऽयमिति विन्नातुं नियमः को न्वपक्षते ॥ ५4 ॥ विना प्रमाणसु्टत्वं "यस्मिन्‌ पति पदाथघीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाण सति मास्ते ॥ £ ॥ न देरों नापि काटं वा न शुद्धि वाऽप्यपेक्षत । देवदत्तोऽहमित्येतद्रित्नानं निरपेक्षकम्‌ ॥ ७ ॥ तद्रद्रद्यविदोऽप्यस्य व्रह्माहमिति वदनम्‌ । भाठनेव जगत्‌ सवै भास्यते यस्य तजसा ॥ ८ ॥ अनात्मकमसत्तुच्छं किं जु तस्यावभासक्रम्‌ । वेदशाखष॒राणानि भूतानि सकटान्यपि ॥ ९ ॥ येनाथवन्ति तं किं ज्र वित्तातारं प्रकारयेत्‌ ।

1 स्वस्मिन्‌--अ, अ १.

९ आत्मोपनिषत्‌

जगदपवादाधिकरणव्रह्मवेदने कोऽयं नियम इलयाकरक्षायां प्रमाणदष्टिखाभे चित्तरुद्धयादिनियमसापिक्षेऽपि प्रमाणो सयां न कोऽपि नियमोऽस्तीति सट्श्टान्तमुपपादयति-- घट इति ॥ «-७ ॥ व्रह्मदरानस्य प्रमाणसापक्षकतया ब्रह्मावभासकं प्रमाणमियत आह-- भानुनेति ॥ ८ ॥ यत्‌ प्रमाणमिति मन्यसे तत्‌ अनात्मकमिति ॥ ९ ॥

केवलात्मरतस्य कृताथत्वम्‌ वधां देहव्यथां त्यक्त्वा बाटः क्रीडति वस्तुनि ॥ १० ॥ तथेव विद्वान्‌ रमते निर्ममो निरहं सखी । कामान्निप्कामरूपी 'सचरत्येकचरो मनिः ॥ ११ ॥ स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः| निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यप्दायो महाबटः ॥ १२ ॥ नित्यतृप्तोऽप्यभज्ञानोऽप्यसमः समदशनः । कुर्वन्नपि न कुर्वाणश्चाभोक्ता फटमोग्यपि ॥ १३ ॥ रारीयप्यशरीर्येप परिच्छिनोऽपि स्वग अदारीरं सदा सन्तमिमं ब्रह्मविदं कचित्‌ ॥ १४ ॥ प्रियाप्रिये न स्यृश्तस्तेथेव च शुभम । तमसा प्रस्तवद्भानाद्ग्रप्तोऽपि रविभनेः ॥ १५ ॥ ग्रस्त इत्युच्यत भ्रान्त्या ह्यज्ञात्वा वस्तुटक्षणम्‌ । तद्रदेहादिवन्पेम्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम्‌ \ १६ ॥

" सन्‌ चर-अ,अ१, अर, क.

आत्मोपनिपत ९५५

परयन्ति दहिवन्मूटाः शरीराभासदशनात्‌ । अहिनिल्वेयनीवायं सृक्तदेहस्त॒ तिति ॥ १७ ॥ इतस्ततश्ाल्यमानो यत्किचित्प्राणवायुना ।

सोतसा नीयते दारु यथा निम्नोच्रतस्थटम्‌ ॥ १८ ॥ देवेन नीयते देहो यथा काटोप'मुक्तिपु | टश््यारक््यगति त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्‌ केवटात्मना ॥ १९. ॥ रिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः ।

जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्था ब्रह्मवित्तमः ॥ २० ॥ उपाधिनाशद्रद्येव सन्‌ ब्रह्माप्येति निर्दरम्‌ ।

रोटूषो वपपद्धावाभावयोश्च यथा पमान्‌ ॥ २१॥ तयेव ब्रह्मविच्छरे्ठः सदा व्रद्यैव नापरः ।

प्रमाणेन सखवाज्ञानाद्रतिः मिते, व्रह्म स्वेनव प्रकाराते, खाज्ञानाव्रतिमेदने प्रमाणमुपयुज्यते इयथः । एवं विद्रान्‌ खातिगिक्तिरति लयक्त्वा स्वात्मरतिः जीवन्मुक्तो भवतीयाह--्चुधामिति ॥ १०-११ ॥ धनसहायभाजनाद्िविरछस्य वटतुष्ादिरक कथं सम्भवतीयत आह- निधन इति ॥ १२-१२ ॥ खाज्ञट्टया अस्य प्रियाप्रियादिस्परानं, न स्वक्ञद्येयाह--अशरीरमिति ॥ १४-१६ ॥ तस्यापि व्यापारवदेहसच्चादज्ञवद्यमपि वध्यत इत्र स्वदया देहोऽस्ति नास्तीति विभ्रमाभावात्‌ अयं ब्रह्मवित्‌ व्रहवेयाह--अहीति । अहिनिल्वेयनी सर्पत्वक्‌ ॥ १७-१८ ॥ देहो मे अस्ति नास्तीति रक्ष्याटश््यगतिम ॥ १९ ॥ आभास- तोऽपि स्वातिरिक्तदेहादिकमस्तीति यो मन्यते तदा अस्य जीवन्मुक्तिः, तनागरात्‌ विदेहमुक्तिः स्यादिलयाह-- जीवननिति ॥ २० ॥ उक्ताथमेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति -- रोटूष इति ॥ २१ ॥

1 पत्तिपु--.

८ आत्मोपनिपत्‌ ब्रह्मविदो ब्रह्मत्वम्‌ रः नष्ट यथा व्योम व्योमेव भवति सवयम्‌ ॥ २९ व्योमेव भवति खयम्‌ ॥ २२ ॥ । तथेवोपाधिविटये व्रह्म तरह्यवित्‌ स्वयम्‌ । _ वोपाधिविटये व्रह्म ब्रह्मवित्‌ स्वयम्‌ । सय॒क्तमकतां याति तथाऽऽ्मन्यात्मविन्मुनिः ।

ब्रह्मविदा व्रह्यत्वे उपपत्तिमाह--घट इति । घटे नषे स्थिते वा ॥२२॥ उपाधिविख्ये स्थिते वा । यदि प्रयक्पर्याः मेदः तदा-- क्षीरमिति ॥२३॥ ब्रह्मविदः सव॑विकरटपासम्भवः एवं विददह्यैवल्यं सन्मा्त्वमखण्डितम्‌ ॥ २४ ॥ ब्रह्मभावं प्रप्येप यतिनावर्तत पुनः । सदात्मकत्वविज्ञानदग्धाविद्यादिवप्मणः ॥ २९ ॥ अमुष्य ब्रह्मभूतत्वाद्रद्यणः कुत उद्धवः । ` मायाक्रु्तो उन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ २६ ॥ यथा रज्ञो निप्करियायां सर्पामासविनिरगमों । आवृतः मदसच्वाभ्यां वक्तव्ये उन्धमोक्षणे ॥ २७ ॥ ध्नावृतित्रह्मणः काचिदन्याभावादनावृतम्‌ । अस्तीति प्रययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ २८ ॥ ८ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । {नी मायया को बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २९ ॥

1 अत्रतेः--अ१. 2 न्‌ वतिः-अ २.

आत्मोपनिषत्‌ ९७ निप्कटे निष्क्रिये शान्त निरव निरञ्जन । अद्वितीय पर तत्व व्योमवन्‌ कल्पना कुतः ॥ ६० ॥ न निरोधो न चोत्पत्तिनं वद्धो न च साधकः | न मुमृष्ुनं वे मक्त इत्येषा परमाथता ॥ २१ ॥ इत्युपनिषत्‌ ॥

एकौीकतक्तीरादेः पृधक्ररणवत्‌ व्रह्मण्येकीभावमापन्नविदेहमुक्तस्यापि पुनभवः स्यादियत आह- एवमिति ॥ २४-२५ ॥ ज्ञानाश्चिदग्धदागीरस्य अयुप्य । ब्रह्मविदा व्रह्मत्वे पुनः वन्धमोक्तादिव्यवस्था कुत इयत आह्‌ मायेति ॥ २६-२८ ॥ यत एवं अतस्ताविति ॥ २९ ॥ निप्प्रतियागिका- द्वितीयस्य तथा निविकल्पत्यात्‌ विकल्पासम्भवोक्तिः युज्यत इन्यधः ॥३०॥ वस्तुतस्तु न निरोध इति । निप्परतियागिकव्रह्यमात्रावगतेः मायातत्कायतदृत्पत्ति- प्रट्यवन्धमोश्चादिविश्रमापरहववपूर्वकत्वात्‌ परमात्मा निप्प्रतियागिकाद्रेत एवेति पगमोऽयं सिद्धान्तः । इत्युपनिपच्छ्दः आत्मोपनिपत्परिसमात्यथः ॥

श्रीवासुदेवेन्द्ररिप्योपनिषद्रह्ययागिना ।

टिखितं स्याद्विवरग्णमात्मापनिपदा खु ।

आत्मापनिपदा व्याख्याग्रन्थः पञ्चाङदीग्तिः ॥

इति श्रीमदीशायष्रोत्तरडतोपनिपच्छ खविवरणे षटूसप्ततिसंख्यापरकं आत्मोपनिपद्विवरणं सम्पूणम्‌

9 8, त ।

आत्मबोधोपनिषत्‌ वाङ मे मनसि-इति शान्तिः प्रणवाष्टाक्षरीमन्तोपासना प्र्यगानन्दं त्र्य पुरुषं प्रणवस्वरूपं अकार उकारो मकार इति त्यक्षरं प्रणवं तदेतदोमिति यमुक्त्वा मुच्यते योगी जन्म- संसारबन्धनात्‌ ॐ नमो नारायणाय राङ्भचक्रगदाधराय । तस्मात्‌ ॐ नमो नारायणायेति मन्वोपासको वेकुण्टभवनं गमिष्यति ॥१॥ श्रीमनारायणाकारमष्राक्षरमहारायम्‌ | स्वमात्रानुभवात्‌ सिद्धमात्मवोधं हरि भजे ॥ इह॒ खलु ऋग्वेदप्रविभक्तेयं आत्मप्रवाधोपनिषत्‌ प्रणवाण्ाक्षरजपफट- प्रकटनप्रवकं निविदोषव्रह्मयाधात्म्यं प्रकटयन्ती प्र्रत्ता | तस्याः खल्पग्रन्थतो विवरणमारभ्यते । आदौ तावत्‌ प्रणवार्थप्रयगमिनव्रह्मखरूपमाचर-- प्रयगा- नन्दमिति । परात्‌ दुःखप्रप्च[चात्‌ |प्रातिखोम्येनाज्नात्‌ प्रयक्‌ आनन्दं आनन्दः तदमिनं व्रह्म; स्वेन रूपेण सर्वपूरणात्‌ पुरूपं, प्रणवस्वरूपं प्रयगभिनत्रह्यणः प्रणवार्थत्वात्‌ । टिगव्यययः । विविरोपणविरिष्टं प्रणव-

स्वरूपमियत आह -- अकार इति | प्रणवाटाक्षरीमन्त्रोपासनया योगी भवबन्धात्‌ विमुक्तः सन्‌ तत्पदं प्राप्रातीन्याह--यमुक्त्वेति । अण्टाश्षरवि्यमाननमःरब्देन

प्रथमः खण्ड; 9

त्वपदटश््यमुच्यते, नारायणरब्देन तत्पदटश््यम्‌ । तदुपरि विदयमानचतुध्या तयोरेकत्वमवगम्यते । णएवमुपासको वकुण्टभवनं ब्रह्मपदं प्राप्रातीयथः ॥ १ ॥ ॥ प्रणवामिन्नत्रह्मपदस्वरूपम्‌ अथ यदिदं ब्रह्मपुरं पुण्डरीकं तस्मात्तटिदाममात्र दी पवत्प्रक्राम्‌ ॥ २ ॥ ब्रह्मण्यो देवकीपुत्रो ब्रह्मण्यो मधुसूदनः । बरह्मण्यः पुण्डरीकाक्षो व्रह्मण्यो विष्णुरच्युतः ॥ ३ ॥ सर्वभूतस्थमेकं नारायणं कारणपुरूपमकारणं परं ब्रह्मम्‌ ॥ ४ ॥ ब्रह्मपदं कीरा इयत आह--अथेति । अथ नारायणतागकापासनानन्तरं यस्मात्‌ कारणात्‌ यदिदं हृत्पुण्डरीकमेव ब्रह्मोपटब्धिस्थानतया त्रह्मपुरं भवति तस्मात्‌ तदेव तटिदाभमात्रं दीपवत्‌ प्रयक्प्रकादात्मकं विज्ञेयम्‌ ॥२॥ तदधिष्ठाता क इयत आह-- त्रह्मण्य इति । चतुश्वत्वारिरत्संस्कारविरिष्त्राह्मण- पटट्मेव देवं घरूपं वा यस्य सोऽयं ब्रह्मण्यः । ^“ देवकी व्रह्मविद्या साया वेदैरुपगीयते 22 इति श्रुयनुराधेन देवकीपुत्रः, ब्रह्मविदाप्रादु भूतस्वरूपत्वात्‌ | स्वातिरिक्तप्रपश्वात्मकं मधुं निरोप सूदयतीति मधुसूदनः । स एव पुण्डरीकाक्षो विष्णुः अच्युत इत्यथः ॥ ३ ॥ प्रणवार्थं व्रह्म तद्िनमियत आह-- सर्वेति । स्वाङ्गविकल्पितसवभूतेषु स्वद्गदटया प्रयगमिनत्रह्मरूपेण तिष्टतीति सवेभूतस्थं एकं अद्वितीयं, नरं स्वाविदयापदं तदेव नारं तदयनं अपिष्टान नारायणस्वरूपं) सर्वकारणतया सर्वपूरणात्‌ कारणपुरुषरूपं, यत्कायांसम्भवप्रवाधसिद्ध्‌ दकारण, तदेव ओङ्काराधतुरयतुरीयं परं ब्रह्म ओमियाख्यातम्‌ ॥ ४ ॥

प्रणवज्ञानेन अग्रतत्वप्राप्तिः दोकमोहविनिरयक्तं विष्णं ध्यायन्‌ न सीदति द्वैतद्वितमभयं भवति मृत्योः प मरत्युमा्रोति य इह नानव परयति ॥ ^ ॥

१०० < त्मवाधापनिपतं

तद्याधात्म्यज्ञानाज्ञानाभ्यां अमृतत्वं त्रपरीत्यं चाह--योकति । सोक मोहविनिमुक्त, तद्रत्वन्तःकरणामावात्‌ । विप्णुतच्छं स्वमात्रमिति ध्यायन कदाऽपि स्वतिरिक्तभ्रमता न सीदति न नश्यति । यज्ज्ञानतः स्वातिरिक्तदरैतं अद्रेतभावमेन्य अभयं भवति तदयदा यौ नानेव प्यति सोऽयं मत्योः स मरत्युमाप्रोतीयथंः ॥ « ॥

प्रयगभिन्नत्र्मज्ञानं तत्फटं च हत्पद्ममध्ये सवं तत प्रज्ञानं प्रज्तानत्रे प्रतिष्ठितं प्रज्ञानत्रो लोकः प्रत्ता प्रतिष्ठा प्रज्ञानं व्रह्म ॥ ६ ॥ सर एतन प्रत्तनात्मना- ऽसाह्ाकादुत्कम्यामृम्मिन्‌ स्वगे टके सर्वान्‌ करामानाघ्वाऽग्रतः समभवदम्रतः समभवत्‌ ॥ ७ ॥ य्यत्र न्योतिरनखं यस्मिन्‌ टाकेऽभ्य्हितं तस्मिन्‌ मा दही स्वमानम्त सके अक्षत अच्युत श्टाके अक्षत अमरत्वं च गच्छन्त्यां नमः॥ < ॥

दाकमाहविनिम॒क्त विष्णुं ध्यायता हृत्पद्यमध्ये--इत्येतत्‌ रेतस्य- पृष्राध्याये सम्यक्‌ व्याख्यातम्‌ ॥ &-७ ॥ प्रज्ञानं त्रहमेति प्रयगभिनव्रहमज्ञान- फटमाह-- यत्रेति | यत्र यस्मिन्‌ प्रयगमिने बह्मणि तद्रूपेण टाक्यत इति लोके स्वरूपभूतं ज्योतिरभ्यर्हितं सवप्राण्यात्मतया सवितं अजस विज॒म्मते तद्रतपरादनिरूपितप्रयगमिनव्रह्मविकल्पितविरापमात्रापह्ववसि द्ध यत्‌ तस्मिन्‌ स्वमानम्रते स्वयंभावविर>े अक्षत स्वावियाद्रयतत्कायक्षतरहिते स्वमात्र- ताऽच्युत त्रह्ममात्रलोक निपप्रतियागिकाखण्डानन्दविभवे । खक्ञानाग्निना ^“ दह भस्मीकरणे ?2 इति व्युत्पत्या देहः स्वाविदयापादः । तदारापापवादाधारतया तद्रान्‌ ददी विश्वविश्वायविकल्पानुज्ञकगसान्तविभवः | जात्यभिमानयथोक्तदेह-

1 प्रन्नाना--अ १. “ यसिमिन--अ १.

+ ^“ लोकं अक्षत `अयं भागो (अ १.) कोड टतः.

द्वितीयः खण्डः १०१

तन्निरूपितदेहिना निप्प्रतियोगिकाभावरूपत्वात्‌ काटत्रयऽपि देहदेद्यस्ति नास्तीति वा विश्रमा न विद्यते । यदेवं स्वातिरिक्तकटनापहवसिद्ध ओङाराध- तुयतुर्याय नम इति तुयतुरयक्यानुसन्धानं ये कुवन्ति ते कंचित्काटं जीवन्मुक्ता मृत्वा अथ अमृतत्वं विदेहमुक्तकवल्यं च गच्छन्ति | यद्रा-- नमःराब्दो मन्त्र- परिसमाघ्यथः ॥ ८ ॥

(क

इति प्रथमः खण्डः

|

उत्तमाधिकराखव्रह्यमात्रानुभूतिप्रकाशः प्रगटितनिनमायोऽहं निस्तटदरिरूपवप्तमात्रोऽहम्‌ । अस्तमिताहतोऽहं प्रगितनगदीङनीवभदोऽहम्‌ ॥ १ ॥ प्रत्यगभिन्नपराऽहं विध्वप्तारोपविधिनिपधाऽहम्‌ । समुदस्ताश्रमितोऽदं प्रविततसुखपूर्णपंविदवाहम्‌ ॥ २ ॥ पाक्ष्यहमनपक्षोऽहं निजमदहिभि संस्थिताऽहमचलोऽहम्‌ । अनरोऽहमव्ययोऽहं पश्चविपक्षादिमेदविरुरोऽहम्‌ ॥ ३ ॥ अवबोधैकरसोऽहं मोक्षानन्धैकमिन्धुरेवाहम्‌ । सुध््मोऽहमक्षरोऽहं विगटितगुणजाटकेवलात्माऽहम्‌ ॥ ४ ॥ निन्रेगुण्यपद्मोऽहं कुक्षिष्थानेकटोककटनोऽहम्‌ | कूटस्थचतनोऽहं निच्करियघामाहमप्रतकर्याऽहम्‌ ॥ ^ ॥ एकोऽटमविकटोऽदं नि्मटनिवाणमूरति रवाहम्‌ । निरवयवोऽहमजोऽदं केवटसन्मात्रसारभूतोऽहम्‌ ॥ ६ ॥

१०२ आत्मवोधोपनिषत्‌

निरवधिनिनबोधोऽहं श्चुभतरभावोऽहमप्रभेच्योऽदम्‌ । विमुरहमनवद्योऽहं निरवधिनिःमीमसत्वमात्रोऽटम्‌ ॥ ७ ॥ वेद्यो ऽहमागमान्तेराराध्योऽहं सकटभवनहदयोऽहम्‌ । परमानन्दघनोऽहं परमानन्देकभूमरूपोऽहम्‌ ॥ ८ ॥ दादधोऽदमद्रयोऽहं संततभातोऽहमादिशन्योऽहम्‌ । रामितान्तत्रितयोऽहं बुद्धो सृक्तोऽहमद्धतात्माऽहम्‌ ॥ ९ ॥ शाद्धोऽदमान्तरोऽहं शाश्चतविज्ञानप्तमरसात्माऽहम्‌ । शोषितपरतत्वोऽहं बोधानन्देकमूर्तिरेवाहम्‌ ॥ १० ॥ प्रमदयावती आत्मप्रवोधोपनिपत्‌ प्रणवाण्ा्षरमुखेन निष्प्रतियोगिक- ब्रह्ममात्रस्वरूपममिधाय अथ उत्तमाधिकारिणां ब्रह्ममात्रानुभूति मध्यमाधिकारिणां मननप्रकारं तत्फटं चोक्त्वोपररामेति श्रुतिराह-- प्रगलितेति । अस्तमिता- हन्तोऽहं, अहद्कुारास्पददेहायमावात्‌ ॥ १ ॥ वृ्यादाश्रमा येन सम्यगुदस्तः निरस्तः सोऽहं समुदस्ताश्रमितः ॥ २ ॥ पश्चविपक्नादिमेदविधुरोऽहं, वादि- प्रतिवादिकटनविरच््यात्‌ ॥ ३-८ ॥ देशतः काटतो वस्तुतोऽन्तः परिच्छेदो येन ठामितः सोऽहं रामितान्तत्ितयः, न व्यापित्वद्िरतोऽन्तः कारणत्ान्न काटतः । न वस्तुताऽपि सार्वात्म्यादानन्त्यं ब्रह्मणि त्रिधा ॥ उति चन्द्रिकाक्तः ॥ ९. ॥ इलादिस्वानुभूतिवाक्यानि वक््यमाणमननवाक्यानि च प्रायदरा महावाक्यरल्लावरीप्रमारखाचने व्याख्यातानि ॥ १० ॥

मध्यमाधिकारिमननप्रकारः विवेकयुक्तिबुद्धचाऽहं जानाम्यात्मानमद्रयम्‌ । तथाऽपि अन्धमोक्षादिव्यवहारः प्रतीयते ॥ ११ ॥

द्वितीयः खण्डः

निवृत्तोऽपि प्रपञ्चो मे सत्यवद्भाति सवदा ।

पर्पादो 'रज्ञसत्तव व्रह्मरत्तव केवटम्‌ ॥ १२ ॥ प्रपञ्चाधाररूपेण वतंतेऽतो जगत्रहि ।

यथक्षुरससंग्याप्ता शक्रा वतते तथा ॥ १३ ॥ "अद्रयानन्दरूपेण व्याप्तोऽहं वे जगत्‌ वयम्‌ । ब्रह्मादिकीरपयन्ताः प्राणिनो मयि कल्पिताः ॥ १४ ॥ वृहुदादिविकारान्तस्तरङ्गः रागरे यथा ।

तरङ्स्थं द्रवं सिन्धुनं वाञ्छति यथा तथा ॥ १९ ॥ विषयानन्दवान्छा मे मा मूदानन्दशरूपतः । दाखिाश्ा यथा नास्ति सपत्नस्य तथा मम | १६॥ ब्रह्मानन्दे निमय्रघ्य विपयाडा न तद्धवत्‌ ।

विषं चष्ाऽखतं दृष्टा विषं त्यजति बुद्धिमान्‌ ॥ १७ ॥ आत्मानमपि दृष्राऽहमनात्मानं त्यजाम्यहम्‌ | व्ररावभासको भातुर्धटनारो न नर्यति ॥ १८ ॥ देहावभासकः साक्षी देहनाशे न नह्यति ।

नमे बन्धो नमे मृक्तिनिमे शाखे नमे गुरुः ॥ १९ ॥ मायामात्रविकास्त्वान्मायातीतोऽहमद्वयः । प्राणाश्चटन्तु तद्धर्मः कार्मेर्वा हन्यतां मनः ॥ २० ॥

" रज्जुसत्तव-- अ १, अ २. रज्जुसर्पैव--उ. “ अद्रयब्रह्म-क. अद्रय व्रह्म-अ १, अ २, > रूपकः- उ १,

आत्मवोधोपनिपत्‌ आनन्दबुद्धिपूणस्य मम दुःखं कथं भवेत्‌ । आत्मानमज्ञपा वद्धि क्राप्यत्नानं पटायितम्‌ ॥ २१ ॥ कतत्वमद्य मे नष्टं कतेव्यं वाऽपि न क्रचित्‌ । ब्राह्मण्यं कुलगोत्रे च नामसोन्दर्थनातयः ॥ २२ ॥ प्थूटदेहगता एते स्थूटाद्धिन्स्य म न हि । वत्पिपा'साऽऽन्ध्यवाधिर्यकामक्रोधादयोऽखिटाः ॥ २३ ॥ टिङ्खदेहगता एते ह्यटिङ्गस्य न व्रियते । जडत्वप्रियमोदत्वघर्माः कारणदेहगाः ॥ २४ ॥ न सन्ति मम नित्यघ्य निविक्रारखवरूपिणः । उटृकरप्य यथा भानुरन्धकारः प्रतीयते ॥ २५ ॥ स्वप्रकादो परानन्दं तमो मूटप्य जायते ¦ चश्चष्टिनिरोषेऽ्रः सूर्या नास्तीति मन्यते ॥ २६ ॥ तथाऽत्ञानावृतो देही बरह्म नास्तीति मन्यते यथाऽमतं विषाद्धितं व्रिपदोपेनं टिप्यत ॥ २७ ॥ न स्प्ररामि जडाद्धित्नो जडदोपान्‌ प्रकादातः । स्वल्पाऽपि दीपक्रणिकरा बहुटं नाशयेत्तमः ॥ २८ ॥ घल्पोऽपि बोधो ग्महतीमविद्यां नाशयेभ्तथा । काटत्रये यथा सर्पा र्नो नास्ति तथा मयि ॥ २९ ॥

' सान्ध--क, अ १,अ२, उ. “ महति वहुलं-- क, अ २. ततः-उ.

द्वितीयः खण्डः १०५

अहंकारादिदहान्तं नगन्नास्त्यदमद्रयः ।

चिद्रूपत्वान्न म जाडयं सत्यत्वाननानृतं मम ॥ ३० ॥

आनन्दत्वान्न म दुःखमज्ञानाद्धाति सरस्यवत्‌ ।

अथ ॒मननप्रकारमाह--विवेकेति ॥ १ १-१९. ॥ तद्धर्मः उच्छमस- निश्वासेः ॥ २०-२१ ॥ मम देहत्रयविटक्षणतो देहत्रयघर्माः न मे सन्तीलयाह --ब्राह्यण्यमिलयादि ॥ २२-२५ ॥ यधा चशक्षुदृ्टिनिरोधे ॥२६-३० ॥ एवं मननतः स्वानुभूतिः जायते । स्वानुभूतो सिद्धायां सर्वापहववसिद्रतरह्ममात्रज्ञान- मुदेति । तज्ज्ञानसमकाटं विद्वान्‌ तन्मात्रेण अवरिप्यते । विदेहमुक्तो भवतीलयथः ॥ उपनिषदभ्यासफलम्‌

आत्मप्रोधोपनिषदं मृहूतेमुपासित्वा न च पनरावतेते न च पुनरावतत ॥ इत्युपनिषत्‌ ॥ २१ ॥

प्रन्धतद्थपटनश्रवणफलटं वदनुपसंहरति--आत्मेति । यथोक्तामात्म- प्रवोधोपनिपदं मुहू तैमुपासित्वा प्रन्थतोऽथतो वा यः पटति सोऽयं ्रह्मरोकं केवल्यं वा प्राप्य न च कदाऽपि पुनगवतेते । आद्रृत्तिरादरार्था | इत्युपनिषच्छन्दः आत्मप्रवाधापनिपत्समात्यथः ॥

इति द्वितीयः खण्डः श्रीवासुदेवेन्द्ररिषप्योपनिषद्रह्ययोगिना । आत्मप्रवोधोपनिपद्याख्यानं छिखितं ट्घु । प्रकतोपनिषद्रयाख्याम्रन्धो नवतिरीरितः ॥

इति श्रीमदीशायष्टोत्तरशतोपनिषच्छाख विवरणे द्विचत्वारिशत्संख्यापूरकं आत्मप्रवोधोपनिपद्विवरणं सम्पूर्णम्‌

ए "ना २ एकाक्षरोपनिपत्‌ सह नाववतु-इति शान्तिः

सर्वात्मकतया नारायणस्तुतिः एकाक्षरं त्वक्षर'तोऽपि श्पोमे भुषुश्नया चह ढी +न एकः । त्वं अविश्वभू भूतपतिः पराणः पजन्य एको भुवनस्य गोप्ता ॥१॥ विश्य निम्र: पदवीः कवीनां त्वे जातवेदो मवनघ्य नाथः । अजातमगरे घ हिरण्यरेता यन्ञस्त्वमेवेकविमुः पराणः ॥ २ ॥ प्राणः प्रसुतिमरंवनस्य योनि््याक्तं त्वया एकपदेन विश्वम्‌ । त्वं पविश्वभूत्योनि'परा्ु गभे कुमार एको विशिखः सुधन्वा ॥ वितत्य बाणं १तर्णाकेवणं 'ध्योमान्तेरे भामि हिरण्यगर्भः | भाप्रा त्वया व्योश्चि करतः सुताश्ष्यस्त्वं वे कुमारस्त्वमरिष्टनेमिः॥ त्वं वज्रभृद्भुतपतिस्त्वमेव कामः प्रजानां निहितोऽसि ""सोमे | स्वाहा स्वधा यच्च वपट्‌ करोति रुद्रः पशनां गुहया "°निरघ्ः॥५॥

1 व्रास्ति--अ. “ सोम--अ १. ° सुपुम्राया--अ. 4 स--अ. ° विश्वभूमू--अ, अ १. ° विश्वभूर्यो--अ.

" परोसि--अ. परांसु--अ१. ° स्वग--क, अ २. ° तरुणाक्ष--अ १. "0 योमा-अ १, क. 1“ सोमन्न "“ निमप्रः--क, अ, अ २.

एकाक्षरोपनिषत्‌ १०७ धाता विधाता पवनः सुपर्णा विष्णुवेराहो रजनी रहश्च । भूतं भविप्यत्प्र भवः क्रियाश्च काटः क्रमस्तव परमाक्षर च ॥६॥ ऋचो यजंपि प्रसवन्ति वक्रात्‌ सामानि सम्रादुसुरन्तरिक्षम्‌ । त्वं यज्ञनेता हृतञग्विभश्च रुद्रास्तथा दैत्यगणा श्वसुश्च ॥ ७ ॥ प एष देवोऽम्बरयानचक्रे +अन्येऽम्यतिष्ठेत तमो °निरन्ध्यः | हिरण्मयं यस्य विभाति सवै व्योमान्तरे ररमिमिमं सुनाभिः ॥ प सवैवेत्ता भवनस्य गोप्ता नाभिः प्रजानां निहिता जनानाम्‌ । प्रोता त्वमोता विचितिः कमाणां प्रजापतिदछन्दमयो विगभैः ॥ सामेश्िदन्तो विरजश्च वाहं हिरण्मयं वेदविदां वरिष्ठम्‌ । यमध्वेरे ब्रह्मविदः स्त॒वन्ति सामेयंज॒भिः करतुभिस्त्वमेव ॥१०॥ त्वं श्री पुमांस्त्वं च कुमार एकस्त्वं वे कुमारी ह्यथ भूस्त्वमेव | त्वमेव धाता वरुणश्च राजा त्वं ०वत्सरोऽ्य॑म एव सर्वम्‌ ॥११॥ मित्रः सुपर्णश्चन्द्र इन्द्रो वरुणो रुदरस्त्वष्टा विष्णुः सविता

गोपतिस्त्वम्‌ ।

त्वं विप्णुरभूतानि "तु त्रासि भदत्यात्वयाऽऽवृतं *नगदुद्धवगभः ।

त्वं भूर्युवः खस्त्वं हि खयंभूरथ विश्वतोमुखः ॥ १२ ॥

1 सवः--अ. “ सद्र--अ. 3 विभुश्च--क, अ २. + अन्यो--अ, अ १. 5 निरन्ध्य--अ, अ १. ¢ वत्सरोभिर्यम--अ, अ १,अ २, क. 7 कुत्रासि-अ १,अ२, क.

8 देत्यांस्त्वया--अ, अ १. ° न विदुर्भवगर्भम्‌-अ.

१०८ एकाक्षरोपनिषत्‌

एकाक्षरपदारूढं सर्वात्मकमखण्डितम्‌ | सर्ववजितचिन्मात्र त्रिपाननारायणं भजे ॥

इह॒ खलु कृष्णय्र्वदप्रविभक्तयं एकाक्षरोपनिषत्‌ सर्वात्मभावनाप्रकटनव्यग्रा वस्तुतो निष्प्रतियोगिकत्रह्ममात्रपयवसना विजुम्भते । अस्याः स्वल्पग्रन्थतो विवरणमारमभ्यते । श्रुतिर्नानादरामनानापदारोहाय सर्वात्मकतया भगवन्तं स्तोति--एकाक्षरमिग्यादिमन्त्रेः । स्षरप्रपन्चारोपाधिकरणे अक्षरे उमया सहिते सोमे परमेश्वरे सुपुख्नया सुपुम्नामार्गेण च इह सहस्रारकच्तरै प्रयगमेदेन ध्याते यतो दृदढीनः सत्तामात्र एक एव परमात्मा अवशिष्यते अतो हे भगवन्‌ यत्‌ स्वाज्ञादिदशिमोहे सयसति एकरूपेण न क्षरते तच्वेकाक्षरं परमाक्षर त्वमसि, परमाधट्टेः सर्वापिहवसिद्धनिष्प्रतियोगिकव्रह्ममात्रतया भातत्वात्‌ , ^“ यदक्षरं परं ब्रह्म ?› इति, ^“ अक्षरं परमं ब्रह्म त्रिपरिच्छेदवजितं `› इति श्रुतेः स्मृतेश्च । य एवं निविरोषचिन्मात्रतया भातः स त्वं यदि स्वाज्ञद्टया विश्वं विभाति तदा त्वं विश्वभूः भूतपतिः पुराणः, स्वकायपिक्षया विश्चस्॒जधिरन्तनत्वात्‌ । अयमेक एव पञजेन्यो भूत्वा वरृष्टयात्मना भुवनस्य गोप्रा भवति ॥ १ ॥ किञ्च विश्व इति । विश्च विश्वस्मिन्‌ त्वं जीवरूपेण मग्मोऽसि कवीनां पदवीः ट्टी: आश्रिय त्वं जातवेदा विराट्‌ भूत्वा निखिटभुवनस्य नाथो भवसि । यस्त्वमजातं ब्रह्मासि स त्वं हिरण्यरेता वहिः यज्ञश्च भवसि । विश्चाधिकरणात्मना त्वमेक एव विभुः ॥ २॥ त्वं सूत्रात्मना जगत्प्रसूतिः मुख्यप्राणोऽसि ““ पादोऽस्य विश्वा भूतानि ?° इति । येन त्वया एकपदेन विशं व्याप्रं स त्वं भुवनस्य योनिरसि । किञ्च-- त्वमिति | सूत्रात्मना त्वं विश्वभूत्योनिरियत्र विस्षगछोपः | विश्वस्य भूतिः विश्वस्य योनिश्वति विश्वभूत्योनिः स चासो परासुः मुख्यप्राणश्चेति विश्वभूत्योनिपरासुः गभ॑ यस्य सः विश्वभूत्योनिपरासुगभो विप्णुः तस्मिन्‌ कुमार एक एव जातोऽसि जगचक्रनिर्वाहकत्वात्‌ । किविरोपणविरिष इलयत्र करधृतविदिखः रिटीमुखः सुधन्वा च ॥ ३ ॥ वाह्यन्तःकरणात्मकधनुर्वाण-

1 नारायणपदं--क, अ २.

एकाक्षरोपनिषत्‌ १०९

धरो भूत्वा तत्र तरुणाकेव्णं वाणमन्तःकरणं वितय स्वसृषटप्राणिपट्टयव्यापकं हृत्वा यः सूत्रात्मना व्योमान्तरे मायाकायप्राणिपटलान्तरे भासि स त्वं दहिरण्यगभौऽसि । किञ्च--भासेति । हे स्वामिन्‌ त्वया अधिष्टितेन भासा वेगनिजितः युताक्ष्यैः सूर्या व्योच्नि कृतः सर्वप्राणिचक्षुरिन्द्रियानुग्राहको दश्यते । स्कन्दात्मना त्वं वे कुमारः, वेनतेयात्मना त्वमरिष्टनेमिः ॥ ४ ॥ किच्च-- न्द्रात्मना त्वं वज्रभृत्‌ रुट्रात्मना भूतपतिस्त्वमेव सोमे स्वगादिवाच्यचन्द्र- के प्रजानां निहितः सनिहितः कामः कामफटरूपोऽसि । किल्च स्वाहेति । यज्ञ॒ यदुदिश्याध्येरे कऋत्विग्गणो वपट्कगरोति स त्वं देवपितृतृपतिहेतुः स्वाहा स्वधाऽसि । यः पडूनां गुहया गुहायां अन्तरयाम्यात्मना त्रत्तिसहस्तप्त्रत्ति- निदृत्तिकमणि निरम्नो निरुद्रिम्रो भवसि स त्वं मक्तमवगेगद्रावकसद्रोऽसि ॥ ५ ॥ किञ्च-- धातेति | प्राणधाग्णजीवात्मना धाताऽसि विश्चसृगात्मना विधाताऽसि । वगाहो भूवराहः । क्रमः गतिः । वस्तुतः पग्माक्षरं चासि ॥ ६ ॥ विद्च-- ऋच ईति । यस्य वक्रात्‌ ऋचो यजूषि सामानि च प्रसवन्ति प्रभवन्ति सः त्वं सम्यक्‌ गाजत इति सम्राट्‌ । र्द्रा एकादङसंख्याकाः ॥ ७ ॥ किव्च-स एप इति । यो 'दुयवस्वादिरूपी भवति स ए देवो भगवान्‌ अम्बरयानचक्र सू्थमण्डले तदन्यप्रदेरो जीवकदम्वे च तमो निरुन्ध्यः स्वाज्ञानतजं तमो ग्रसन्‌ अभ्यतिष्ठत अभितिषटसि, यस्य विगजो हृटयव्योमान्तरे व्रह्माण्डगभिणी सुनाभिः माया विद्यते, सूर्यादिगतं इमं ररिमजाटं यदंराजमाहुः यस्यां शजं जगत्‌ स्वै हिरण्मयं विभाति ॥ ८ ॥ यः प्रजानां जनानां चरस्थिराणां जीवाधाररूपिणी नामिभवति विष्ण्वात्मना स सवेवेत्ता भुवनस्य गोप्रा रक्षको भवति । किञ्च-- प्रतिति । अन्तर्याम्यात्मना त्वमेव प्रोतोताच भवसि | त्वमेव कमाणां नानागतीनां विचितिः विश्रान्तिः भवसि । यस्त्वं चतुुात्मना विग्भो विष्णुगर्भोऽसि स त्वं हन्दोमयांगः प्रजापतिरसि ॥ ९. ॥ यस्य चित्ते विगजोऽन्तर्निध्वयः ऋ्यजुस्सामेगपि ज्ञातुं न शक्यः तं त्वां सहस्रां हिरण्मयं ज्योतिमयं वेदविदां वरि्रं ब्रह्मविदो जानन्ति | कि्च--यमध्वर इति | यमध्वरे ब्रह्मविदो वेदविदः ऋ्यज्ुःसामेः स्तुवन्ति स त्वं नानाक्रतुभिः

११० एकाक्षरोपनिषत्‌

आराध्यो भवसि ॥ १० ॥ खीपुरुपकुमारकुमारीमेदेन त्वमेव वतसे वरुणश्च | राजा समुदरराजः, अयम अयमा रविः ॥ ११ ॥ त्वष्टा प्रजापतिः, गोपतिः पडुपतिः । त्वं सदा दव्वर्गात्‌ भूतानि चासि त्रायसे । यतः त्वं जगदुद्धव- गर्भा विष्णुरसि अतः सचिदानन्दवपुपा त्वया अनरतजडदुःखात्मकं अविद्यापद- तत्कार्यजातं आवृतं भूगादित्रिरोक्यम्‌। स्वयम्भूः विराट्‌ च त्वमेवासि । न हि त्व- तोऽन्यद्विश्वभूरियादिविश्वतोमुख इयन्तराब्दतद्राच्यमस्ति । वस्तुतः परमाथ ट्या हे भगवन्‌ त्वं स्वातिरिक्तकटनापहवसिद्धनिपप्रतियोगिकत्रह्ममात्रतया अवरिष्यसे ॥ १२ ॥

सर्वात्मज्ञानफटम्‌ य एवं नित्यं वेदयते गुहाशयं प्रमं पुराणं सवभूतं हिरण्मयम्‌ । "हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गति स बुद्धिमान्‌ बुद्धिमतीत्य तिष्ठति ॥ इत्युपनिषत्‌ ॥ १६ ॥ एवं ज्ञानफटमाह--य एवमिति | एवं यो वेद सः वुद्धिमान्‌ सम्यज्ज्ञानी

बुद्धयुपटक्षितस्वाविदयापटतत्कायजातमस्ति नास्तीति विश्रममतीलय तिष्ठति, विदेहमुक्तो भवतीः ॥ इत्युपनिषच्छब्दः एकाश्चरोपनिपत्समाघ्यथः ॥ १३ ॥

श्रीवासुदेवेन्द्ररिप्यापनिपद्रह्ययोगिना ।

टिखितं स्याद्रिवरणमेकार्णस्य स्फुटं द्घु |

एका्णविव्ृतिग्रन्थश्वत्वाग्दित्‌ प्रकीतितः ॥

इति श्रीमदीशायष्रोत्तरशतोपनिपरच्छाखविवरणे एकोनसप्ततिसंखपूरकं एकाक्षरोपनिपद्विवरणं सम्पूर्णम्‌

1 द्वितीयं ^“ हिरण्मयं ` टपम्‌-अ, अ १, अ २.

कोपीतकिव्राह्यणोपनिषपत्‌ बाड मे पमनसि-इति शान्तिः प्रथमोऽध्यायः

क्तुसामान्यस्य गोणमुख्यफलजिज्ञासा

चित्रो हवे गारग्यायणिर्यकष्यमाण आरुणि वरे । स ह पत्र शेतकेतुं प्रजिघाय याजयेति । तं हासीनं पप्रच्छ गोतमस्य पत्रास्ते संवृतं लोके यस्मिच्नाधास्यःस्यहो बोद्धा छोके यास्यसीति । प॒ होवाच नाहमेतद्वेद हन्ताचार्ये प्रच्छानीति | स ह पितरमासाद्य पप्रच्छेति । मा प्रक्षीत्‌ कथं श्चवाणीति स होवाचाहमप्येतन्न वेद्‌ सदस्येव वयं स्वाध्यायमधीत्य हरामहे यन्नः पर्‌ ददत्येह्यभो गमिष्याव इति ॥ १ ॥

1 स्यमहो-अ १,अ २, क, उ १. ° व्रुवा-अ,अ१,अ २, क. 3 परो- क.

११२ कोपीतकिन्राह्मणोपनिषत

श्रीमत्कौपीतकीविदावेदयप्ज्ञापराक्षसम्‌ | प्रतियागिविनिमक्तव्रह्ममात्रं विचिन्तये ॥

इह॒ खल ऋ्वेदप्रविभक्तेयं भगवती कोपीतक्युपनिषत्‌ । अस्याः ताव- दतरेयापनिपद्विवरणप्रकटितोपोद्धातादि समानम्‌ । यथोक्ताधिकारिणामपरत्रह्य- प्रकादानद्रारा परत्रह्म प्रकाडायितुं प्रवर्तेयं कोपीतक्युपनिषत्‌ । अस्याः संक्षेपतो विवरणमारभ्यते | गारम्यायण्यारुणीन्द्रप्रतदनप्रश्चप्रतिव चनरूपेयमाख्यायिका वक््य- माणापरपरत्रह्मविद्यास्तयर्था } चित्रो ह वा इति | नामतः चित्रः गर्गप्रपौत्रो गाग्यायणिः इव्यत्र गर्गराव्दात्‌ गोत्रे यनि तता यूनि फत्‌ ततोऽपत्ये इन्‌ । गारग्यायणिस्तु कर्मव्रह्मयाथात्म्यवित्‌ स्वयं कतार्धोऽपि टोकोन्मागनिरसनाय महा- करतुना यक्ष्यमाणः सन्‌ अरुणस्यापलयमारुणि वव्रे भवता अयं क्रतुवरो निवति- तव्य इति । स हारुणिः खपुत्रं श्रतकतुमवटाक्य हे वत्स एतं क्रतुवरं याजयेति प्रजिघाय आज्ञापयित्वा खाश्रमं प्रति गतवान्‌ । एवं पित्रा अनुज्ञातः ऋतु निवेतयामीति स्थितवान्‌ । तदानीं गारम्यायणिस्तु तदियत्तापरिज्ञानाय है गोतमस्य पुत्रेति सम्वोध्य तं दासीनं श्वतकेतुं पप्रच्छ । हवा इति वत्ताध- स्मरणार्था । किमिति !? खोके तावत्‌ क्रतुजातं सामान्यविरोपफटसंब्रतमास्ते । तत्र॒ यस्मिन्‌ सामान्यफटके विदोपपफरर्के वा त्वं आधास्यसि आधातुं याजयितुं इच्छसि अदो श्वेतकेता टोके तावन्महान्तः क्रतुसमुदायसामान्यविरोष- फटेयत्तां --वोद्धेति वणव्यययः छान्दसः-- तदियत्तां बुद्धा स्वयं यजन्ति, परान्‌ याजयन्ति वा । तत्र कि त्वं ्रतुसामान्यफटेयत्तां पुनरावृत्तिटक्षणां जानासि, उत त्वं अं अकारा अपुनरावृत्तिटक्षणफटविरोपं वैष्णवं पदं जानासि । एवं विभागङ्खाः करतुवगतत्फटेयत्तां वुद्रा याजयिष्यसि चेत्‌ तदनुरूपफटं यास्यसि, नचेदेवं विपरीतफटभागसीति गारम्यायणिनेवमाध्निप्तः स्वेयत्तां स होवाच । किमिति ! नादं त्वदुपन्यस्तमेतदर्थं वेद्‌ | ततः कि त्वया करतव्यमियत्र हन्ताचार्यं प्रच्छानीति गाग्यायणि प्रत्युक्त्वा स्वाश्रमस्थपितरमासादयय गारग्यायण्युक्तार्थ पप्रच्छेति । एवं प््रवन्तं प्रयाह--स होवाचेति । यदेतदथमहमपि न वेद तत्ते कथं ब्रवाणि अता मामेवं मा प्राक्षीत--माप्राक्षीरिति पुरुषव्यययः छान्दसः ।

प्रथमाध्याय ११६३

तदुक्ता्थज्ञाने हेतुमाह-- सदसीति । स्वाचायपरिसरवत्यन्तेवासिसदस्येव बयं स्वाध्यायमधीय स्थितवन्तः | तदानीं नोऽस्मभ्यं परे खाचायाः तनचल्या वा यद्रहस्यं ददति उपदिशन्ति तदेव हरामहे गृहीतवन्तः, नेताऽधिकम्‌ । अतो वत्स एहि उभावपि तन्निकटं गमिष्यावः इति पिता पुत्रमुवाचेयथः ॥ १ ॥

गोणफ़लं-- स्वर्गप्राप्तिः पुनरत्रत्तिश्च

सम ह समित्पाणिश्चित्रं गाग्यायणि प्रतिचक्राम उपायानीति | तं होवाच ब्रह्यर्घोऽसि गोतम यो मामुपागादेहि त्वा "ज्ञपयिष्यामीति । स होवाच ये वैके चासाह्ोकात्‌ प्र्यन्ति चन्द्रमसमेव त सवै गच्छन्ति | तषां प्राणेः पूर्वपक्च आप्यायते । अथापरपक्षे न प्रननयति । एतद्रे खर्गम्य टोकस्य द्वारं यश्चन्द्रमा- स्तं यत्‌ प्रत्याहतभ्मति खनते । य एनं प्रत्याहतमिह वृष्टिभूत्वा वपति । त इह कीटो वा पतङ्गो वा शकुनिर्वा शादर््छा वा सिंहो वा॒ मत्स्यो वा पर्चा वा पुरुषो वाऽन्यो वेतेषु स्थानेषु प्रत्यानायते यथाकमं यथाविद्यम्‌ । तमागतं प्रच्छति कोऽपीति । तं प्रतित्रूयात्‌ ॥ २॥

ततः कि जातं इयत आह--स हेति | गौतमोऽयमारुणिः श्वेतकेतुना सह समित्पाणिः सन्‌ सर्ववित्वेन विख्यातं चित्रे गारग्यायणि मुनिवरं विधिवत्‌ प्रतिचक्राम प्रतिगतवान्‌ । किमिति ? क्रतुसामान्यगोणमुख्यफटेयत्ताप्रकाडाक- विद्यानिमित्तं भवनिकटे व्रह्मचर्यमुपायानीति । गोतमेन विज्ञापितो मुनिः तं

1 ज्ञाप--अ २, क. “ यान्ति-अ २, क, ° मिति-अ,अर,के. 4 15

११४ कोपीतकित्राह्यणोपनिषत्‌

होवाच । किमिति? हे गोतम यो मां विद्याधमुपागात्‌--उपागाः, पुरुषव्यलययः-- प्राप्तवान्‌ स त्वं ब्रह्माघाऽसि .्ाह्मण्रे्ठोऽसि । यत एवं अतः त्वं एदि आस्ख क्रतुगोणाद्िफट्प्रकाराकविां त्वां ज्ञपयिष्यामीति प्रतिक्ञाप्ूवकं स होवाच । विमिति !? गोणमुख्यफट्योः आदौ मोणफटप्रकाराकविदयामाच् --ये वा इति । ठोकेऽस्मिन्‌ ये बे केवटक्मिणः; ““ कुवनेवेह कर्माणि जिजीविपेत्‌ ®” इति श्रुय्थपर्यााचनया सकामाः सन्तः कम करत्वा चरमदसायां अस्मात्‌ लोकात्‌ प्रयन्ति ते सर्वे सकामकमिणः चन्द्रमसं स्वर्गाख्यं धाम गच्छन्ति । यावत्‌ कर्मफटक्षतिः तावत्‌ तत्रापित्वा ततः पुनः निवतन्त ई्याह-- तेषामिति । तेषां स्वां प्राणैः इन्द्रियन्यापारैः पूरेपक्षः स्वर्गः तत्रयमोगो वा आप्यायते भुज्यते | अथ एवमुपभोगेन स्व्गवासनिमित्त- श्षयानन्तरे तत्‌ भुक्तरोषकर्मेव इतः परं मे क्षयिष्णु स्व्गनरकहेतुनानाविध- कमकरणं माऽस्त्विति तीव्रतरसवेगो द्यपरपक्षः तस्मिन्‌ अपरपक्षे गतागतहेत्‌- कुत्सितकरमवेराग्ये मति न कदाऽपि जनयति, पुनःपुनः करमतत्फटवासनावासिता भवति, ८“ यावत्सम्पातमुषित्वाञ्थेतमेवाध्वानं पुननिवतन्ते `` इति, ^“ गतागतं कामकामा लभन्ते 2 इति, ^“ ततः रेपेण जायते ›› इति, श्रुतिस्मृतिभ्यः । यश्चन्द्रमाः देवानभूतः ^“ तदेवानामनं तं देवा भक्षयन्ति ?‡ इति श्रुतेः यचन्द्र- सोकप्रापकं कम चान्द्रमसं एतद्रे स्वमस्य लोकस्य द्वारम्‌ । तत्र क्षीणकर्मा योऽर्वाक्‌ पतनाभिमुखो भवति तं यत्‌ यस्मात्‌ प्रयाहतं स्वर्गात्‌ च्युतं तच्छे- षक्मानुरोधेन विधिः अतीव स्रजते सृजति | यो विधिरेनं प्रयाहतमिह यथोक्तकाटे तेन साकं स्वयं वृष्टिभूत्वा वपति । ते वपविन्दवः इह भुवं प्रविदय बीहियवाः ओप्रधयस्तिखमाषा इन्यादिभावभाविता भवन्ति । तेषां जातिः पुनः केन रूपेण स्यादियत्र तत्तनन्तुकर्मानुगोधेन कीटो वा पतङ्खो वा र्वययाद्यन्यो वा इव्यन्तग्रहणं चतुरङीतिलश्षयोन्युपटक्षणाधम्‌ | अयं क्षीणकर्मा यथाकम यथाविद्यं एतेषु नानायोनिस्थानेषु अन्यतमे प्रलयाजायते । त॑ एव- मघ्वादधःप्रदेरामागतं कोऽसीति यः कश्चन प्रच्छति चेत्‌ तं प्रलयं वन््यमाण- प्रकारेण ब्रूयात्‌ ॥ २ ॥

व्रथधमाध्यायः शार मुख्यफ़टं-- ब्रह्मलोक ॒व्रह्मभावापत्तिः

विचक्षणादतवो रत आगतं पञ्चात्‌ प्रसुतात्‌ पत्या पतत्‌ ।

सतनमा पुंपि कतेर्येर यध्वं पुंसा कर्त्रा मातरि “मा निषिक्तः ।

स जायमान उपनायमानो द्वाद योद उपमाः |

द्रादशत्रयोदरोन पित्रा संतद्विदेऽ्हम्‌ ।

तव ऋतवो मत्य॑व आरभध्वम्‌ |

तन सत्येन तपसरतुरस्म्याष्तवोऽस्मि कोऽसि त्वमसीति "तमतिसनत । तमेतं दवयजनं पन्थानमासाद्यायिटोकमागच्छति । प॒ वायुटोकं स॒ वरुणटोकं म आदित्यलोकं स इन्द्रटोकं स प्रनापतिटोकं स व्रह्मलोकम्‌ । तस्य ह वा एतस्य व्रह्मटोकस्यारो हदो म॒हृ्ताऽन्वष्टिहा त्रिरना नदील्यो वृक्षः साटल्ञं संस्थानम- पराजितमायतनमिन्द्रप्रनापती द्वारगोपौ विम प्रमितं विचक्षण- संध्यमितोजाः पर्यङ्कः प्रिया च मानसी प्रतिरूपा च चाक्षुषी पष्पाण्यादायावयतो 7 वे च जगन्यम्बा चाम्बावयवाश्चाप्रसोऽम्ब- या नद्यः । तमित्थविधा गच्छन्ति । तं ब्रह्मा हाभिधावत मम यङा विरजां पाटयन्नदीं प्रापं न वाऽयं भजिगीप्यतीति ॥ ३ ॥

युध्वं-अ,अ१,अ २, उ १.

“ “° मानिषिक्तः ' इव्ययं व्याख्याऽ्नुसारी पाठः “मा सिपिक्तः `“ इति तु कोरोषु वर्त॑ते.

° आभरध्वं--अ १, उ, उ १. * वर्तोऽस्मि--उ.

5 तमिति-अ,अ१,उ१, क. ° तान्यि--अ,अ १, क. तनि-अ २,

1 चैव- क. ° गच्छति--अ १, उ. ° जिगि-अ,उ १, क.

११६ कोपीतकिन्राह्मणोपनिपत्‌

कस्तत्प्रकार द्याङङय तदुत्तर च्छटेन महाक्रतुविरोपफटयत्ता प्रकटयति-- विचक्चणादिति । कमज्नानाक्षान्तःकरणप्राणमेदेन पच्चददासंख्याऽन्वितात्‌ स्वाज्ञानतः प्रसूतात्‌ वन्धमोक्षसाधनानषएानविचक्नणात्‌ टिगरारीरात्‌ तत्स- मष्ट पाधिकटिरण्यगर्मात्‌ ऋतवः संवत्सरावयवाः, ऋतूनां संवत्सरायमान- सामान्यात्‌ , तत्तःतुनिवत्यव्रीहियव)पधिवनस्पयादि मेदमिन्ं सवप्राण्यदनयोग्य अनजातं भुवि सञ्जातम्‌ । यदेवं सञ्जातं तदनं पुंसा क्रा, पित्रयेति यकारः छान्दसः, तद्भाविपित्रा काटकमसंयोगात्‌ अद्यमानं सत्‌ कतरि कीटाद्या[य] पुंसि मातरि योषिति, न दयुध्व रेतसि वाले स्थविर वा, यूनि पुंस्येव विद्यमान स्तनोपटक्षितजटर प्रदरा प्रयापतन्‌ । ततः तजाटराग्निना पच्यमानं सत्‌ रेत आभृतं रेतोरूपेण परिणतं अमूत्‌ । ततः किमिलयत आह--इईरयध्वमिति ।

ऋतो स्वमार्यागमन चरध्वं वंरबृद्रये | न व्रह्मचयहानिः स्यान्मद्राक्यं श्रुणुत प्रजाः ॥

इति प्राजापलयस्मृयनरोघेन प्रनापतिनेवमाज्ञताः प्रजाः । किमिति ! स्वसन्तद्विदे सन्ततिवद्रये विदेः वृद्धयर्थत्वात्‌--ऋतुमत्स्वमार्यायां मिधुनकमं ईरयध्वं चरध्वं इति । एवं अद्यापि सन्ता गाहस्थ्येऽपि व्रह्मच्यै चरन्ति | तथा च स्मयते--“ ऋतौ भार्याऽमिगमनं व्रह्मचर्थं विदुवुधाः *` इति । यः पितृजठ- रस्थरेतउपाधिको विज्ञानात्मा स पित्रा ऋतुमयां स्वभार्यायां उचितकाठे निषिक्तः सन्‌॒ स्वमातृजटे ८" त्रयाविङायहारात्रमापमासमुदाहतम्‌ ` इति स्मृतिसिद्र- द्रादरात्रयोदरमासापमासपयन्तमुपित्वा अथ कथित्‌ यथोक्तद्रादशामासेन निवतितन जायमानः कथित्‌ त्रयोदशमासेन वोपजायमानो विज्ञानात्मा क्रमेण गर्भाधानादि चतुश्वत्वारिरात्सस्कारसंस्करता विवेक्यपि भवति । ^“ तं आगतं प्रच्छति काऽसीति तं प्रतित्रूयात्‌ ”” इति प्रवखण्डान्तसूत्रितवाक्योत्तरमाह । कोऽसि त्वमसीति यः कथित्‌ यदि प्रच्छति तदा तं प्रत्येवमुत्तरं स्रजतें कल्पयते वदति । किमिति ! यत्‌ स्वेन आचरितं तन सत्येन तपसा सम्यगा- टाच्य यताऽहं वसन्तायृतुनिवर्यानपरिणतकादाविक्िएटः अतोऽहं ऋलतुरस्मि

व्रथमास्यायः ११५७

आतेवोऽस्मि इति स्थूटदारीरोपाधिका विज्ञानात्माऽस्मीयशः । एवं विज्ञानात्मान- मुपलमभ्य अपुनराव्रत्तिटक्षणवेप्णवपदप्रापकत्रतुमुख्यफटेयत्ताप्रकाडाकव्रह्यविदया वक्तव्येति परमदथावती श्रुतिरवमाह । किमिति ! हे स्वाज्ञटाकाः हन्तदानीं यूयं ऋतुनिवर्यानिपरिणतपदमावविक्रतिग्रस्तदेहविरिष्त्वादतबो मत्येवो मर्याः सञ्जाताः । यस्मात्‌ एवं तस्मात्‌ यूयं आतवमरणधमवदेहदारादावात्मात्मीयामि मतिमुत्सृज्य निष्कामधिया ज्नानकमसमुचयानुष्रान, तत्रापि यदयद्वुद्धिः तदा स्वातिसर्क्ताविदापदतत्का्यापहवसिद्ध व्रह्म निप्प्रतियागिकस्वमात्रमिति व्रह्ममात्र- ज्ञाननिष्ठां वा यूयं आरभध्वं ज्ञटिति यत्तं कुरुतेयत्र-- इह॒ चेदवेदीदथ सलयमस्ति न चेदिहविदीन्महती विनष्टिः 2” इति श्रुतः । एवं असक्रच्द्रत्वाऽपि केचित्‌ उक्ताधविमुखाः भवेयुः | तेषां दु गतवात्‌ तत्र कथित्‌ पुरुपधोस्यः साध्यसाघनेपणां विहाय केवटभगवदाराघनधिया ज्ञानकमसमुचयानु्टानं सव- कर्मसंन्यासप्ूवकं संडायादिपञ्चदोपरान्तिपयन्तं यथावद्रेदान्तश्रवणादि वा कुवन्‌ यावदायुषं धरण्यां स्थित्वा यदि समुच्रयानुष्ाता तदा देहावसानसमये योऽचि रादिरिति सवत्र प्रसिद्धः तमेतं दवयजनं देवयानं पन्थानमासादयाथाभ्चिटोक- मागच्छति | क्रमादथ स वायुलोकं स वर्णटोक स आदियटोक्र स इन्द्र खोक स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकं गच्छति । किविरोषणविरि्टाऽयं व्रह्मखाक इयत्र॒ तदियत्तां वर्णयति--तस्य ह॒ वा एतस्य ब्रह्मटोकस्येति । ह वा इति सर्वशाप्रसिद्वियोतकः । तत्रारो नाम महान्‌ ददो वतते । तदङानं आध्यात्मि- कादितापत्रयं हरति, “८ तदगम्मदीयं सरः ? इति श्रुतेः । तत्र मुहूतेः व्रहमानु- सन्धानकाटविरोषः; इष्टिः वाह्यमुखासक्तिः सेवे[वान्वे]ष्टिः तां हन्तीति इ[अन्वे]ष्टिहा । तत्र महावकुण्ट नदी तु विरजा | इल्यो नाम कांधितार्थप्रदः कल्पकवरक्षः, ८“ तदश्वत्थः सामसवनः › इति श्रुतेः } तत्र संस्थानं अवस्थानं तु ब्रह्मानुसन्धानेतरव्याप्तो साटल्नं टनान्वितं ब्रह्मानुसन्धानेतरव्याप्रतिदन्यं रर्थः । तदायतनं स्थानं तु परः स्वच्छन्दवतिभिः केवटकमिमिर्वा कदाऽपि जेतुमदाक्यमियपराजितमित्युक्तम्‌ । सर्वत्र विख्यातन्द्रप्रजापती तु द्रारगोपो बरह्मखोकद्वारपाटको मवतः । तत्‌ केन निमितमियत्न विभुना व्यापकेन विष्णुना

१५८ कोपीतकितव्राह्मगोपनिषत्‌

प्रकर्पेण मितं सम्मितं निमितं वेयः । तत्र पयेङ्कः विश्रान्तिसीमा तु प्रयकंपर्‌- चिताः सन्धिः रेक्यं प्रयगमिन्नपरमात्मेवामितोजाः सर्वावभासकज्यातिरेव विश्रान्तिसीमेयधः । तत्र प्रिया जाया मानस्येव | न तु ग्राम्यभोगयोग्या जाया तत्रास्ति प्रतिरूपा त्वट्क्ृतिः चाघ्चुषी, तत्रल्ानां नियप्रयक्षस्वभासाट्कृतत्वात्‌। अम्बया श्रुलया पुष्पाणि स्वविभक्तमहावाक्यानि आदाय गृहीत्वा अवयतिः अन्तःकरणं तत्र युगपदथतः प्रकाशितानि भवन्ति । वेचराघ्दतः तत्रल्यानां गुगपन्महावाक्याधः स्फुरतीति योयते । ्रह्मातिरेकेण जगत्तत्कार्य नेतीति यया गीयते सेयं जगनी ज्ञघ्यर्थाऽम्बा प्रणवात्मिका चाम्बावयवाश्च अकारायध- मात्रान्ता अप्सरसः नद्यो वा । य एवंविधज्ञानकमभ्यां व्रह्मटाक प्रविष्टः तमेतं त्रह्मभावमापनमारो हद्‌ इयादीत्थविधा गच्छन्ति प्रणवमहावाक्यान्यपि साधतस्तं भजन्तीयथः । यः स्वभावमापननः तं अवलोक्य ब्रह्मा विष्णुः रिवा वा हाभि- मुख्येन धावत प्रत्युद्रतवान । कि कुवन्‌ ? मम ब्रह्मणो यदसा निरावरणज्ञानेन विरजानदीतुल्यं तदखण्डाकारढ़त्ति परिपालयन्‌ मत्कृपां विना न वाऽयं मद्धाम निगीप्यत्ति न हि जेतुं पारयतीति केवल्करुणया त्वद्धावं प्राप प्रा्त- वानस्मीलयथंः ॥ २ ॥

ब्रह्मविदुषो ब्रद्यश्वयप्रा्तिः ते पञ्चदातान्यप्सरसां प्रतिधावन्ति रातं मालाहस्ताः दातमाञ्ननहस्ताः शतं चर्ण॑टसताः रतं वास्रोहस्ताः शतं `फणहस्ताः। तं॒॑वब्रह्माटंकारेणाट्कुवेन्ति । स ॒ब्रह्माटकारेणाटकरृतो व्रह्मविद्रान्‌ ब्रह्येवामिव्रेति । स आगच्छत्यारं हदं “तं मनप्ताञत्येति । तमृत्वा संप्रतिविदो मजन्ति । सर आगच्छति सृहृरतानिवहेष्ठिदास्तेऽस्ाद्‌- पद्रवन्ति । प॒ आगच्छति विरजां नदीं तां मनपेवात्येति ।

1 फ़णा--अ २,क. कणा--मु. “ तन्मन --अ, अ १, अ २.

प्रधमाघ्या्यः 19

तत्सुकृतदुप्कृेते धूते तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृत मुपयन्त्यप्रिया दुष्कृतम्‌ । तद्यथा रथन धावयन्‌ रथचक्रे पयवेः्षत एवमहोरात्रे पयवेक्षते । एवं सुक्ृतदुष्करृत 'धूचत स्वाणि च द्रन्द्रानि। स एव विसुकृतो विदुष्करतो ब्रह्मविद्रान्‌ ब्रद्येवामिप्रेति ॥ ४ ॥

एवंविदो ब्रहयश्वर्यं सविरोषनिविरोषन्रह्मवेदनफटं च प्रकटयति-- तमिति | य॒ एवं विद्यया व्रह्मरोकः प्रविद्य ब्रह्मभावमापननः तं अप्सरसां पञच्चदातानि प्रतिधावन्ति अहरहः उपासते । कथं ! तत्राप्सरसां शतं दिव्यमाखाहस्ताः सदय उपचरन्ति । तथाऽपरं शत अञ्जनं नेत्राकल्पसाधनं, तदेव आञ्जनं यासां हस्तभूषणं ता हि आखनहस्ताः । तथा इतं परिमर्गन्धचृणेहस्ताः । तथा रातं दिव्यवासोहस्ताः । तथा शतं, फणरष्देन तदाकल्पयोम्याभरणजातं तत्स्मरणीयविविधमोल्यद्रव्यजातं वा, यासां हस्ते अनवरतं फणमस्ति ताः फणहस्ताः । एवंविधानि अम्सरसां पञ्चररातानि ब्रह्माटङ्कारेण तं अङ्कुवेन्ति | सोऽयं ब्रह्माटङ्कारेण अलङ्कृतो ब्रह्मविद्रान्‌ यदि निर्विरोषत्रह्मवित्‌ तदा निविरोषत्रह्यव अभिप्रेति, यदि सविरोषन्रह्मवित्‌ तदा तत्रयत्रह्मैव अभिप्रति । थ॒ सोऽयं कदाचित्‌ ब्रह्मस्थानात्‌ वहिरागच्छति यदत्र आरसंज्ञको हदो वतते तं मनसा अत्येति अतिरायेनेति अतिक्रामति वा | तमत्वा तं ब्रह्माणं विना सम्प्रतिविदो मज्जन्ति, तेन विरजा भवन्ति | ततः स विद्वान्‌ आगच्छति मुहूतानुविद्रं व्रह्मानसन्धानयुक्तचित्तमन्विदेष्टिहाः वह्यतन्निरोध- वृत्तिव्यापाराः ते अस्माद्विदष अपद्रवन्ति पटायितुमारभन्ते, विद्रान्‌ निवि- कल्पसमाधिपगवरो भवतोयथः । स विद्रान्‌ यदि कदाचित्‌ वहिधित्तः तदा- [तं आगच्छति मनसेव अतिरायेन विरजां नदीं तामेति | यस्तां दष्टा स्नाति स्नानतो निघ्रूतचित्तमटा भवति, तत्पुगाकृतसुक्ृतदुष्करते धूनुते दोधूयते ।

" मप-- क. ° क्षेतेव-- क. क्षतेव--अ, अ१,अ२,३.

3 ^१ शरूनुते "` इत्येतन्नास्ति--अ, अ १,अ २, क,

१२० कोपीतक्व्राह्यणोपनिपत्‌

प्राणिमात्रस्य यद्च्छ्या पुण्यपापे सम्भवतः; तेनास्य ब्रह्मभावापन्तिः कुत इयत आह-- तस्येति । तस्य प्रिया ज्ञातयः ईैश्चगधिया समचयन्तः ते तत्करतसुकरत- जातमुपयन्ति गह्न्ति । तद प्रियकारिणस्तु तदहक्रतदुप्कृतमुपयन्तीयनुवतते । तेनायं व्याविद्धपुण्यपापो व्रह्मभावापना भवतीलयत्र--

प्रियेषु स्वेषु सुकृतमप्रियेषु च दुप्करतम्‌ |

विसृज्य ध्यानयोगेन ब्रह्माप्येति सनातनम्‌ ॥ इति श्रुतेः । कार्यात्‌ कागणमनुमेयं इत्र दृ्ठान्तमाह- यथेति । यथा रथेन धावयन्‌ गच्छन्‌ रथचक्रे विद्येत इति पयवेश्ते निश्िनाति तथेवमहोरात्र संसृतिस्थचक्रस्थानीये पयेवेक्षत । अहारात्रविभागहेतुस्वाज्ञानाधिकरणाभावे कुतोऽयमहारात्रादिकल्पनेयथः } एवं स्वाज्ञानमूटसत्तवे स्वान्ञानकायसुकृत- दुष्कृते सर्वाणि च मुखदुःखादिद्रन्द्रानि च विरसन्ति । तद्रेतुस्वाज्ञानापाये यत्तदुधिकगणं तच्निरधिकरणव्रह्ममात्रतया निप्प्रतियागिकमवरिष्यत इति यो वेद स एप मुनिः विसुकृतो विदुष्करृतो मूत्वा यदि निष्प्रतियोगिकं व्रह्म समात्रमिति विद्रान तदा तद्रेदनसमकाटं ब्रह्मवाभिप्रति ॥ ४ ॥

सविरापत्रह्मविदौ विभूतिविरपखाभः

सम॒ आगच्छतील्यं वृक्ष तं व्रह्मगन्धः प्रविशति । स आगच्छति माजन सस्थान त व्रह्म स्र प्रविङति । स आगच्छत्य- पराजितमायतनं तं व्रह्मतजः प्रविराति । स आगच्छतीन्द्रप्रनापती ्रारामोपो तावस्मादपद्रवतः । स आगच्छति विमप्रमितं तं ब्रह्मयशः प्रविङाति । म्र आगच्छति विचक्षणामापन्दीं सा प्रज्ञा प्रज्तया हि विपरयति । स॒ आगच्छत्यमितोनपं पर्यङ्क तं सप्राणः | तस्य भूतं च मविप्यच पूर्वौ पादौ श्रीश्ेरा चापरौ बृहद्रथन्तरे अनू्ये

[1

प्रथमाल्यायः १ क भद्रयज्ञायज्ञीये रीषण्यसृचश्च सामानि च प्राचीनागानं यजूंषि तिरश्वीनानि सोमांराव उपस्तरणमृद्रीथ उपश्रीः श्रीर्पवहणम्‌ । तस्मिन्‌ ब्रह्मास्ते । तमित्थेवित्यदेनेवाग्र आरोहति । तं व्रहमाह कोऽपीति । तं प्रतिव्रूयात्‌ ऋतुरस्म्यातवोऽस्म्याकाशायोनेः संभूतो हाव । एतत्‌ संवत्सरस्य तजोभूतप्य भूतस्य त्वमात्माऽमि यस्त्वमसि सोहमस्मीति । तमाह कोऽहटमस्मीति ॥ ^ ॥

सविदोषव्रह्मविदः तत्रयविभूतिविरोपमाह---स आगच्छतीति | इल्यं कल्पकघृक्ष प्रति स विद्रानागच्छति | यः स्वनिकटमागतः तं प्रति ब्रह्मगन्धः प्रविशति । तता यथाव्याख्यातं सारं संस्थानं प्रति स विद्रानागच्छति | स्वनिकटमागतं स ब्रह्मवोधः प्रविदाति | पुनरपराजितमायतनं प्रति स आगच्छति । स्वनिकटमागतं तं ब्रह्मतेजः प्रविदाति | यत्रन्द्रप्रजापती द्वारगोपो तिष्टतः तत्र॒ स आगच्छति | अस्मादृडीनात्‌ तावपद्रवतः परत्युत्थानादिमिः । यथाव्याख्यातविमुप्रमित प्रति स आगच्छति। तंद्रह्य यराः प्रविदाति | खाक्नानघ्वान्तमाचनविचक्षणां समर्थां आसमन्तात्‌ दीप्यमानामासन्दीं खज्ञानरूपिणी विदां प्रति आभिमुख्येन स आगच्छति | . सेयं प्रज्ञा, प्रज्ञया हि तमात्मतया पयति । यथाव्याख्यातं अमितोजसं पङ्क प्रति स आगच्छति । तं प्रति मुख्यः प्राणः प्रविरति । यद्रा-- नवर्ग चनात्‌ अमितोजसं सुवणपयङ्कु पादचतुप्रयविरिष्टं सोपस्करं सः आगच्छति । स्वतल्पनिकटमागतं तं स प्राण आविङ्राति | पयङ्पाद चतुष्टयं तत्सोपस्करं वा किमियत आह--तस्येति । तस्य पयद्ुस्य भूत च भविप्यति भूत- भविप्यत्काटो पूर्वो पादो भवतः| श्रीश्च संम्पत्‌, रय्योरमेदात्‌ इरा इछा धरणी चापरो पादौ भवतः । वृह रथन्तरं च बृहद्रथन्तरे अनूच्ये स॒श्राव्यगीतिस्धानीये भवतः । प्यङ्स्य यीपेण्यं रिरःप्रदेराः भद्रयज्ञायज्ञीये

गीतिविषयसामनी । यद्वा--भद्रयज्ञा महाक्रतुनिचयश्च यज्ञीयं तत्सोपस्क्मं च ^ 16

१२२ कोपीतकित्राह्यणोपनिषत्‌

मद्रयज्ञायज्ञीये भवतः । यज्ञायज्गीयेयत्र॒ दीः छान्दसः । पर्यस्य प्राचीनागानं प्रावूपश्िमदण्डसूत्राणीयागानमुक्ति उरचश्च सामानि चा- रांसन्ति । पयङूतिरश्चीनदण्डसूत्राणि यजूपि मवन्ति । पर्यडुस्योपस्तरणं मृदरास्तरणं सोमांशवः सोमकिरणा भवन्ति । पर्यङ्कोपश्रीः रोभा तु सामावयव- तया प्रसिद्र उद्रीथः, श्रीः खानपायिनी लक्ष्मीस्तु उपवहणं रिरउपधानम्‌ | योऽयमुक्तविरोषणसोपस्करः पर्यङ्कः तस्मिन्नेव सदा ब्रह्मास्ते । य एवं विधपयङ्काटङ्कारभूतो व्रह्मा विराजते तं इत्थंवित्‌ एवंविद्रान्‌ प्राणो भूत्वा परयङविसद्भूतादिपादेनेवाप्रे पर्यङ्कोपय गिहति । य एवं स्वप प्रविष् तं कोऽसीति ब्रह्माह्‌ । तं प्रययमेवं ब्रूयात्‌ । किमिति ? पुरासंवत्सरावयव- ऋतुरस्मि, तननिवर्यानिमयावष्टम्मत आतेवोऽस्मि, सवयोनेराकाडात्‌ ब्रह्मणः सकाररात्‌ एवं संभूतोऽस्मि । दविल्यवधारणार्थः | न त्वैवं ते संमूतिगस्ति, त्वमेव सवकारणमित्युपदिराति-- एतदिति । यदेतनन्म॒ त्वयोक्तं तन्न संगच्छते, सखस्येव सर्वात्मत्वात्‌ । तत्‌ कथं ! गुणसाम्यात्मकोव्यक्तकाट- तदवयवसंवत्सरस्य तेजोभूतस्य महत्त्वस्य भूतस्य पच्चभूतमोतिकस्य च त्वमेवात्माऽसि । यस्त्वं स्वमूतात्माऽसि सोऽहमस्मीति निधिनु । इति ब्रह्मणोक्तः पुनस्तं ॒प्रच्छति-- कोऽहमस्मीति । न जाने, पुनः कृपयोपदिरोयधः ॥ ५ ॥

आत्मनः सदयत्वं सर्वात्मत्वं व्रह्ममात्तत्वं च सत्यमिति व्रूयात्‌ । किं तत्‌ सत्यमिति । यदन्यदेवभ्यश्च प्राणेम्यश्च तत्‌ सद्ध॒ यदेवाश्च प्राणाश्च 'तद्यत्तदेतया वाचाऽभि- व्यादियते सत्यमिति । एतावदिदं समिदं सर्वमसीत्येवेनं तदाह । तमाह केन भ्पोपरानि नामान्याप्रोतीति । प्रणिनेति ब्रूयात्‌ । केन खीनामानीति । वाचति । केन नपुंसकनामानीति । मनसेति ।

" तदयंतदे- क, अ १, अ २. ° पँसानि- अ. पोँस्लानि- मु.

प्रथमाध्यायः १२३

केन गन्धानिति । घ्राणनेति व्रूयात्‌ । केन रूपाणीति । च्ुषति । केन राब्दानिति । श्रोब्रेणति । केनाच्नरस्रानिति । जिहयेति । केन कर्माणीति । हस्ताभ्यामिति । केन सुखदुःखे इति । रारीरेणति । केनानन्दं रति प्रनातिमिति । उपस्थनेति । केनेत्या इति । पादाम्यामिति । केन धियो वि्तातव्यं कामानिति।

4 ्रज्ञयेति प्रवरूयात्‌ । तमादापैव खलु मे द्यप्तावयं ते टोक इति ।

सा या ब्रह्मणि चिति या व्यष्िस्तां चिति जयति तां व्यष्टि व्यश्रुते य एवं वद्‌ य एवं वेद्‌ ॥ ६ ॥

प्रश्नोत्तरं भगवानाह -- सलयमिति । कोऽहमस्मीति प्रश्नोत्तर - काटत्रया- बाध्यं सत्यमिति व्रूयात्‌; सत्तामात्रष्वरूपोऽसीयधः । सलयराव्दा्थं प्रच्छति-- किं तत्‌ सदयमिति । प्रतिवचन--यदेवेभ्यो दिग्वातादिकरणाधिपेम्यश्च प्राणेभ्यश्च करणेम्योऽपि यदन्यत्‌ यिन्नतयाऽवरिएरं तदव सद्ध सत्यंदहि यदव देवाश्च प्राणाश्च भवति स्वातिरिक्ताव्रतसामान्यस्य मृग्यत्वात्‌ यत्तदतया वाचा अभिन्याहियते । किमिति! समिति । एतावदिदं सवमिदं सवेमसीत्येवेनं तदाह । तमुक्तवन्तमितर आह्‌ । किमिति ? सर्वस्य स्यात्मकत्वे केन पोसानि नामान्याप्नोति ! इति पष्टः प्राणेनेति ब्रूयात्‌ । तथा पुनः केन सखीनामानीति नपुंसकनामानि चाप्रोतीति प्रष्ठ वाचा मनसा चेति, त्रूयादिति सवत्र अनुवतते । केन केन करणेन तत्तत्करणार्थान्‌ गन्धादीनाप्रातीति प्रष्टा व्राणादिकरणजारेन गन्धादिविषयजाटमाप्रोतीति ब्रूयात्‌ । रिष्टं निगदाथमेतत्‌ । कि बहना--कन धीविज्ञातन्यनानाकामाना- प्रातीति पर्टः सवमिदमहमात्मेति प्रज्ञया व्रह्मभावारूट्या सर्वे खल्विदं ब्रहेति श्रुयथसंस्कतया आपरोतीति ब्रूयात्‌ । पुनस्तमाह । किमिति? खोक तावदसावयं मे मम ते तवेयादिङब्दगोचरमधजातं सवै ^“ सर्वे खल्विदं ब्रह्म,

१२४ कोषीतकिव्राह्यणोपनिषत्‌

८८ ब्रह्मव्यतिरिक्तिं न किलिदस्ति,? “' मद्रयतिरिक्तमणुमात्रं न विद्यते" इलयादिश्रुयाचायसंस्करतव्रह्माकारप्रक्या मयेदं सर्व “ आत्ममात्रमिदं सवमात्मनो- ऽन्यन विच्न? इति श्रुखनुरोधेन आपव प्राप्तमेव खलु । अस्मिनर्थं न हि संरायोऽस्तीति विदाफटमाचष्रू--य एवं वदति । य एवं-या प्रज्ञ सा व्रह्मणि चिति चिद्रह्मणि चिन्मत्रे या व्यष्टिः समश्च खाज्ञविकल्पिता सखज्ञानवाधिता, यत एवं अता ब्रह्मातिरिक्तं न किथिदिति--वेद सोऽयं मुनिः तां चिति व्यष्टिसमष्टयात्मकस्वावियापदतत्कार्याेपापवादाधिकरणरूपां वस्तुतो निरधिकरणात्मिकां निप्प्रतियागिकचिन्मात्रां स्वावरोषतया जयति आप्नोति | या चिन्मात्रविकल्पिता व्यष्टिः तदुपटक्षितस्वावियापदतत्काथजातं तां व्यष्रयादिकटनां रादाविषाणवदसन्तासत्तया व्यदनुते । एवं ज्ञानसमकाछं स्वयमेव व्रह्ममात्रतया अवरिप्यत उति प्रकरणाथः । आर्तिः प्रधमाध्यायपरिसमाघ्यर्था ॥ ६ ॥

इति प्रथमोऽध्यायः

दितीयोऽध्यायः

प्राणव्रह्मोपासनं तत्फं च प्राणो त्रह्मति ह सराह कौषीतकिः । तस्य ह वा एतस्य पराणस्य व्रद्मणो मना ` मूतं -वाक्यं परिव चक्षुः श्रोत्रं पेश्रावयितू । तम्मे वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण एताः सवा देवता अयाचमानाय वि रन्ति । तथो एवास्मे पर्वाणि भूतान्ययाचमानायेव बलि

" भूता-- क. ˆ वक्य--अ १, अ २, के. वाक्प-अ. परिवेष्री-अ २. परिवेष्टय--क. “ संश्रावयित्वा--क.

द्वितीयाध्यायः १२५

हरन्ति । य एवं वेद्‌ तस्योपनिषन्न याचदिति तदयथा भ्रामं भिक्ित्वा ङ्ड्ध्वोपविदोचाहमतो दत्तमश्वीयामिति । य एवेनं पुरस्तात्‌ प्रत्याचक्षीरंस्त एैनमुपमन्यन्त ददाम त इति । एष धर्मो याचितो भवलत्यन्यतरभ्स्त्वेवेनमुपमन्तयन्त ददाम त इति । प्राणो ब्रहेति इ साह पेडयः । तप्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो वाक्प- रस्ताचश्चुरारुन्धे चकुः परस्ताच्छरत्रमारुन्धे श्रोत्रं परस्तान्मन आरुन्धे मनः परस्तात्प्राण आरन्धे । तस्मे वा एतप्मे प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय वटि हरन्ति । तथो एवास्मे सर्वाणि भूतान्ययाचमानाय वलि हरन्ति । य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति तद्यथा ग्रामं मिश्षित्वा टञ्ध्वोपविरोन्नाहमतो दत्तमश्षीयामिति । य एवैनं पुरस्तात्‌ प्रत्याचक्षीरंस्त खेनम॒प- मन्वयन्ते ददाम त इति । एप धर्मो ध्याचितो भवल्यन्यतरस्त्वेवेन- मृपमन्वयन्त ददाम त इति ॥ १ ॥ प्रथमाध्याये महाक्रतुसामान्यविरोपफटेयत्ताप्रदरोनच्छटेन सविरोप- निविरोषव्रह्मविदयया तत्फटं च सम्यक्‌ प्रकटितम्‌ | एतत्प्रकरणा्थस्य सामान्य- ्रजञदुरवगाह्यत्वादिति मन्दप्रतिपत््य्थं पुनः सविदोषत्रह्मविदयया प्रकटयितव्येति द्वितीयाध्याय आरमभ्यते-- प्राणो ब्रह्मेयादि । कुषीतकस्यापत्यं कौषीतक्रिः नाम प्राणयाथात्म्यद्र्टा मुनिरेवमाह स्म । किमिति! यः पञ्चमे मासि योपिद्रभगत- पिण्डं प्रपदाभ्यां प्रापद्यत सोऽयं प्राण एव ब्रह्मेति । तस्यानिच्छतोऽप्यन्तर्वाह्य- करणानि सङ्ल्पादिवटि हरन्तीयाह- तस्येति । तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य " याचतो-मु. ° स्येवे--क. 3 विवेद्यन्ना--उ, * याचतो-- यु.

१२६ कोपीतकितव्राह्मणोपनिषत्‌

ब्रह्मणः मनओआयन्तःकरणचतुषटयं, भूतग्रहणं भविप्यद्रतमानज्ञानोपटक्षणार्थ, भूतादित्रिकालज्ञानं सङ्कल्पादिवटि प्राणाय हरति । सर्वामिधेयमभिधानरूपेण परिवेष्ट्‌ व्याप्य स्थितं वाक्यं--वागिन्द्रियम्रहणं कर्मन्दरियपच्चकोपटशक्षणाध-- कर्मन्द्रियपश्चके वचनादिवछि समपयति । चक्षुः ओोत्रप्रहणं रिष्टज्ञानेन्द्रियोप- रक्षणाथम्‌ । ज्ञानेन्द्रियपश्वकमपि राब्दादिवटि हरति । एवं तस्मे वा एतस्मै व्यष्टिसिमधप्राणाय अयाचमानाय एताः सर्वाः देवताः मनःश्रोत्रा्यन्तर्वाह्य- करणानि सङ्ल्पराब्दादिवलि हरन्ति । तथो एवास्मे सर्वाणि भूतान्ययाच- मानायेव वरि हरन्ति । एवं यो वेद्‌ तस्य विदुषः इयमेव हि उपनिषत्‌ उपासना रतम्‌ | कि तत्‌ ! यत्र कुत्रापि न याचेदिति । उक्तार्थं दृष्टन्तमाह-- तद्यथेति । यथा कथिद्रूती यथोक्तकाटे भ्रामं प्रविश्य भिन्ताऽटनं कृत्वा नाहमतो दत्तमशी- यामिति प्रतिज्ञां र्ञ्ध्वोपविद्येत्‌ तथा प्राणवित्‌ न याचेदिलयथंः । ये पुनरेनं यत्किचचियाचमानं पुरस्तात्‌ प्रच ॑प्रयाचक्षीरन्‌ प्रसाख्यानं कृतवन्तः त पवेनमुपमन्बयन्ते प्राधयन्ति । किमिति? ददाम त इति | एष धर्मौ याचितो भवति । एवमन्यतरस्तु अन्यतेऽपि एनमयाचितं ददाम त इत्युपमन्तयन्ते | तथा पिगस्यापत्यं पेङ्गयोऽपि प्राणो ब्रद्येयाह स्म । तत्रोपपत्तिः -- तस्य हवेत्युक्ताधम्‌ । वाक्परस्तात्‌ वागिनिद्रियात्‌ परं चक्षुरारुन्धे दीप्यते | एवं चक्षुः ओ्रोत्रम्‌ । मनःपरस्तात्‌ प्राण आरुन्े प्राण एव सम्राटूतया दीप्यते | तस्मे वा एतस्मा इ्यायुक्ताथम्‌ ॥ १ ॥

¢

दुलभाधलाभकरं एकधनावरोधनकर्म

अथात एकधनावरोधनम्‌ । यदेकधनममिध्यायात्‌ पौर्णमास्यां वाऽमावास्यां वा शुद्धपक्षे वा पण्ये नकषत्रेऽग्निमुपसरमाधाय परिसमूह्य परिस्तीर्य पर्यशष्य पूर्वदक्षिणे 'जान्वावाच्य स्ुवेण वा चमसेन वा कंसेन वेता आन्याहुतीर्जंहोति- वाङ्नामदेवताऽवरोधिनी सा

‡ जान्ववाच्य--क. जान्वाच्य-अ २.

द्वितीयाध्यायः १२५७

"मे त्मादिदमवरुन्धा तस्ये स्वाहा, प्राणो नाम देवताऽवरोधिनी सा मे तस्मादिदमवरुन्धा तस्यै स्वाहा, चश्चुनाम देवताऽवरोधिनी पता मे तस्मादिदमवरुन्धा तस्ये स्वाहा, श्रोत्रे नाम देवताऽवरोधिनी सा मे तस्मादिदमवरुन्धा तप्ये खाहा, मनो नाम देवताऽवरोधिनी सा मे तस्मादिदमवरुन्धा तस्ये खाहा, प्रज्ञा नाम देवताऽवरोधिनी सा मे तप्मादिदमवरन्धा तस्ये स्वाहेति । अथ धूमगन्धं प्रजिघायान्य- टेपेनाङ्गान्युविभृन्य ध्वाचंयतोऽमिप्रवृज्यार्थं त्रवीत दूतं वा प्रहिणु- याह्धमतहेव ॥ २ ॥

एवं प्राणोपासनासामान्यफटं अयाचितत्वग््यातिः विरोषफट तद्धावापत्तिः इल्याधिकतयाऽभिधाय अथ कामिनां कामप्ररणाय काम्योपासनामाह-- अथेति | अथ प्राणोपासनाऽनन्तरं यत एकधनावरोधनकम विना का्षितार्थो न सिध्यति अत पएकथनावरोधन कम अभिध्यायात | सप्रकारकं तत्‌ कम कीरो! इलयत्र पोणमास्यायुक्तविकल्पान्यतमे यथाविधि अभ्निमुपसमाधाय स्ुवायन्य- तमेन वाङ्नामदेवतावगोधिनीन्यादिमन्तरषट्‌केन आज्याहूतीः हृत्वा अथ धूमगन्धमाघ्राय होमसम्पाताञ्यलटेपेन अङ्खमाजनं कृत्वा वाइनियममुत्सृज्य स्वाभिख्पिताथं त्रवीत स्वामिल्पितार्थो यत्र वतते तदानयनार्थं दूतं वा प्रहिणुयात्‌ व्रस्येत । इहैव तदर्थो भ्यते । णएकधघनावरोधनकर्मानु्ठानमदिम्ना दुटभा्ौऽपि रम्यत एवेयथः ॥ २ ॥

सर्वाथसिद्धिकरं देवं कम अथातो भदधैवं स्म वो य्य प्रियो बभूषे यस्यैव येषां वे भ __ ०, € च _ भ ज ४ तेषामेवेतस्मिन्‌ पर्वण्यम्निमुपस्माघयेतयेवावृतेता आन्याहुतीजुहोति

1 अच्र सर्वप्ययिषु ““ मेतस्मा 2 इत्यस्य स्थाने ^“ मेऽमुष्मा "* इत्यपि पाटः कोरोषु दृशयते. ° वाचायमो--उ. वाचंयमो--अ, अ 3. 3 दैवखवो-- क.

१२८ कौषीतकिव्राह्यणोपनिषत्‌

-- वाचं ते मयि नजुहोम्य्नो शवाहा, प्राणं ते मयि जुहोम्यसत स्वाहा, चश्चुस्त मयि जुहोम्यसौ स्वाहा, श्रोत्रं त मयि जुहोम्यसौ स्वाहा, मनस्त मयि जुहोम्यसो खवाहा, प्रज्ञानं ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहेति । अथ प्रूमगन्धं प्रजिघायान्यटेपेनाङ्गान्यनुविम्ज्य वाचं- यतोऽभिप्रवृज्य संपदो जिगमिषेदपि वाताद्राऽपंभापणसितष्ेत्‌ प्रियो हैव मवति ` स्मरन्तीरैव भवति स्मरन्तीहैव स्यात्‌ ॥ ३ ॥

स्वपरयोः स्मरणतः स्वधिसिद्धिकरकर्मोपासनमच्यते-- अथेति । अथ- राब्दः उपासनाऽन्तरारम्भा्थः । यतो देवं कम विना चिन्तिताथसिद्धिः न स्यात्‌ अतो यत्‌ क्म--देवः प्राणः-- तदुदेरोन क्रियत इति देवं स्म कर्म | यस्य बो यस्य कस्यचित्‌ प्रियः प्रमास्पदोऽथः वभूपे तद्रतामिटाषो वर्धते, येषां यस्येव विषये स्पृहा वर्धते तेषां तानेवोदिश्य एतस्मिन्‌ प्र्वोक्तपोर्णमास्यायन्यतमपवेणि अग्निमुपसमाधायेव्यादि पूववत्‌ । एतया पर्वोक्तविधया आवृता संयुक्ता एता आहुतीजेहोति । केः मन्त्रैः ? इत्यत्र--वाच ते मयि जुहोम्यसो स्वाहेति मन्तरपटकेन दत्वा धूमगन्धं प्रजिघायेत्यादि पूववत्‌ । यचित्तं यद्रस्तु स्परहयति तद्रस्तु पाणिना स्प्ररान्‌ जिगमिपेत्‌ | यद्रा-- यस्य सख्यमिच्छति तं स्प्रान्‌ जिगमिपत्‌ । यदयं स्परष्टमडक्यः तदा वातो यां दिरमुदि्य वाति तत्र स्वयं स्थित्वा स्वदेहस्पररिवाताद्वाऽपि तं स्प्ररान्‌ जिगमिपेत्‌ इयनुवर्तते । ततोऽसम्भापणस्ति्ठेन । एतत्प्रयोगात्‌ दुगाराध्योऽपि प्रियो हैव हितकरदेव भवति । खानुग्रहभाजो यत्यत्‌ स्मरन्ति तत्तदिहेव भवति । यदन्यद्रा स्मरन्ति तदिदहेव स्यादियथः ॥ ३ ॥

प्राणव्रह्मप्रापकरं अत्रिटोत्रोपासनम्‌ अथातः सायमन्नं श्प्रातदनमान्तरमथिहोचमिति चाचक्षते । यवर पुर्पो भाप्ते न तावत्‌ प्राणितं राक्तोति प्राणं तदा वाचि

" अयं व्याख्यानुसारी पाटः, आकरकोरोपु तु ““ स्मरन्ति दैव ` इत्येव वर्तते. “ अनन्तरमग्नि - क. अन्तरमग्नि-अ १, अ २.

द्वितीयाध्यायः १२९

जुहोति । याक पुषः प्राणिति न तावद्धातुं शाक्रोति वाचं तदा प्राणे जुहोति । एतेऽनन्तऽमृताहुती जाग्रच ' सरूपं च संततमन्य- वच्छिन्ने जुहोति । अथ या अन्या आहुतयोऽन्तवल्यप्ताः कर्म- मय्यो भवन्ति । एतदु वे पूर्वै विद्रासोऽयिहोत्रं जुहांचक्रः । अथ कथं ब्रह्मेति । शुष्कमृङ्गारमृगित्युपासीत सर्वाणि हास्म भूतानि र्ठचायाम्यच्यन्त । तदयजुरित्युपाप्ीत सर्वाणि हास्म भूतानि रष्ठयाय युज्यन्ते । तत्‌ सरामेत्युपापीत सर्वाणि हास्मै भूतानि ्ेष्ठयाय संनमन्ते । "तच्छ्रीत्युपासीत तद्यश इत्युपाप्रीत तत्तेन इत्युपासीत तदथेतच्छाख्राणां श्रीमत्तमं यरास्वितमं तेजस्वितमं भवति । तथेवेवेविदवान्‌ सवेषां भूताना श्रीमत्तमो यदस्वितमस्तजस्वि- तमो भवति । तदेतदैष्टके कमम यमात्मानमध्वर्युः संस्करोति तस्मिन्‌ य॒द्धमंमयं श््रमवति ^तद्धमंमयं श्त्वम्मयं होतर्मयं साममयमद्राता स एष सवस्य ्रयीविद्याया आत्मैष उत ९९व स्याननैतदात्मा भवति य एवं वेद्‌ ॥ ४॥ विरिष्टफटमुपासनान्तरमाह--अथति । उपासनान्तरारम्भाथः अथ- दाब्दः । अग्निहोत्रं यतो विरिष्टफटदं अत एव सायद्भाटनिर्वत्यमन्नं प्रतर्दनेन

मुनिना भावितं प्रातदेनमान्तरमग्रिहोत्रमिति चाचक्षते रिष्ाः, साय॑प्रातविहि- ताहृतिसामान्यात्‌ । एवं अद्रिदहोत्रनिर्वतयिता पुरुषः आत्मा अहमेवेदं स्वमिति

1 स्वप सं- मु. ` तदी-उ. 3 : यजुमयं प्रवयति---अ, अ १, उ, ^ 5 ऋट्मयं--क, मु. ` एवास्या-अ, अ १, अ २,क,मु.

4. 1

१३० वौपीतकरिव्राद्मणोपनिपत्‌

भासते तदतिरेकेण न तावत्‌ प्राणितुं चेष्टितुं शक्रोति । तदानीं पुरुषः प्राणं वाचि जुदोति । यवदर पुरुषः प्राणिति प्राणाव्टम्मतः चेष्टाविरि्टो भवति पुरुषातिरेकेण न तावद्रागादि भातु राक्रोति समर्थं मवति । तदानीं प्राणी वाचं प्राणि जुहोति । जाग्रदवस्थाया वागादिनिर्वत्यत्वात्‌ वागायग्रो प्राणाख्यं हविः जुहाति । तथा खापावस्थायाः प्राणनिवत्यत्वेन वागादिकरणजातं प्राणे जुहोति, वागादिकरणानामुपरमादिति मावः । अहरहः कतव्यतया एतेऽनन्तेऽमृताहुती जाग्रच स्वरूपं स्वापश्वाहरहः सन्ततमग्यवच्छिन्नं जुहोति | अथ रारीरस्थिय- नन्तरं याः अन्याः आहुतयः अन्तवलयः ताः कममय्यो भवन्ति चरमाहूतित्वात्‌ । एतदु वे पूवे विद्रांसः अग्रिहोत्रं जुहांचक्रः, जाग्रत्सरापयोः अग्निहातऋणि वुदुध्ि्थः । कथं एतावता पुरपा्थसिद्धिः इ्याक्षिपति--अथ कथं ब्रह्येति । एतावता ब्रह्मोपासनं कि जातमिति ? उत्तरमाह--श्चष्कभङ्गारमिति । जाग्रदादिव्याप्रतिरिक्त ष्क भगरं स्फटिककरकोपमं प्राणं ऋगादिवेदत्रयतया उपासीत, प्राणे क्रमात्‌ ऋगादिवेदत्रयटृ्टि कुर्यात्‌ । पर्यायत्रयोपासनाफकमेतत्‌ --सर्वाणि भूतानि अस्मा एवं विदुपे सर्वस्मात्‌ भ्रष्ठवायाभ्यच्येन्ते युज्यन्ते सन्नमन्ते च । किच-- तत्‌ पूर्वाक्तदयुप्कभुगारं प्राणं श्रीत्वेन य्चस्त्वे- नापासीत । ट्ृ्ठन्तपूरवकं उपासनाफट प्रकटयति-- तद्यथेति । यथा तदेत- दृध्यात्पराखरं तदितरञ्चाखाणां श्रीमत्तम॒माक्षसंपत्प्रापकत्वात्‌, यशस्वितमं यरास्वी व्रह्मवित्‌ तत्तरा ॒वब्रह्मविद्वरः तत्तमा ब्रह्मविद्ररीयान्‌ सम्यज्ज्ञानप्राप्य- ब्रह्मविद्ररीयस्त्वप्रापकत्वात्‌ , तथा तेजस्वितमं तथा प्रयक्परैक्यगमकत्वात्‌ तथैवेवंविद्रान्‌ सर्वेपां भूतानां श्रीमत्तमो यशस्वितमः तेजखितमश्च भवति । यं आत्मानं अध्वयुः एवं संस्करोति तदे तदेष्टकं कमभ्निहोत्रं इटकास्थानी- याहोरात्राहृतिनिर्वरत्यत्वात्‌ । तस्मिन्‌ इत्थ॑मूताग्निहोत्रक्मणि यद्धमेमयं फलं प्रभवति तद्धर्ममयं अम्मयं अमृतमयं होतमयं साममयम्‌ । य एवविदुद्राता स एपः सधैस्ये सर्वस्याः त्रयीविद्याया; प्रतिपायं प्राणाख्यं ब्रह्म । य एवं वेद स एप आत्मा प्राण उतेव स्यात्‌ । य एवं न वेद सोऽयमात्मा न भवति, सामान्यजनो भवतीलयथः ॥ ४ ॥

द्वितीयाध्यायः १३१

सर्वजयप्रदं अमावास्योपासनम्‌

अथातः सर्वजितः कोपीतकिलरीण्युपासनानि भवन्ति । यज्ञोपवीते कृत्वाऽप आचम्य त्रिरुदपात्रं प्रसिच्योयन्तमादित्यमुप- तिष्ठत्‌ वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्ग्धीति, एतयेवावृता मध्ये सन्तं उदवर्गोऽसि पाप्मानं म उद्रृ्रधीति, एतयेवावरृताऽस्तं यन्तं संवर्गाऽसि पाप्मानं मे संवृङ्ग्धीति, यदहोरात्राम्यां पापं करोति सं तदङ्क । अथ मासिमास्यमावाप्यायां प्शाचन्द्रमसं दश्यमान- मुपतिष्ठतेतयेवर्ता हरिततृणाम्यां वा वृत्तः स्यात्‌ यत्ते स्वपीमं हृदयमपि चन्द्रमसि शतं तेनामृतत्वमस्येशानं माऽहं पौत्रमघं रुहमिति । न हासात्‌ पूर्वाः प्रजाः प्रयन्तीति } नजातपृत्रस्याथ जातपत्रस्य ह "यं समेत्तातु सन्ते पयांसि सस्वयन्तु राजा यमात्या अंशुमाप्याययन्तीत्येतास्तिखत ऋचो जपित्वा नास्माकं प्राणेन प्रनया पञ्ुभिराप्याययिष्ठा योऽस्मान्‌ द्वष्टि यं च वयं द्विष्मः तस्य प्राणिन प्रजया परुभिराप्याययस्वेति देवीमावृतमावतं आदित्यस्या- वृतमन्वावतयति दक्षिणं बाहूुमन्वावतते ॥ ९ ॥

अमावास्यानिवर्त्योपासनान्तरं विरिटफटमाह-अथेति । अथात इत्युक्ता्थम्‌ । कोपीतकरिः मन्द्रा कपिः एवमाह । किमिति ? सर्व जेतुमिच्छोः सवेजितः त्रीण्युपासनानि भवन्तीति । तानि कीदरानि ? तत्करमः कौदराः 1 1 अत्र व्याख्याऽनुसारी मन्त्रपाठो निर्णतुमशक्यः । मुद्वितपुस्तकपाटस्तु प्रेयान्‌

भाति. स चैवं वत॑ते--““ आप्यायस्व समेतु ते.. सं ते पयांसि समु यन्ति वाजाः . . . यमादित्या अंञ्चुमाप्याययन्तीत्येतास्तिख ऋचो जपित्वा 7",

१३२ कोषीतकित्राह्मणोपनिषत्‌

इत्यत आह-- यज्ञोपवीतमिति । नवीनयज्ञोपवीतं कृत्वा ध्रृत्वाऽप आचम्य विरुद पात्रं विधिवत्‌ प्रसिच्य संस्थाप्य उदपात्रत्रयं स्प्रृरान्‌ वर्गासि पाप्मानमि- यादिमन्त्रत्रयेण उथ्यन्तमादियमुपतिषठेत्‌ उपस्थानमन्तरान्‌ जपेत्‌ । तेन कमणाऽयं यदहोरात्राभ्यां पापं कम करोति तत्‌ सर्वं स्वोपास्यादियः सम्यकू बृङ्क कवलयति । खगतदुरितश्चयेच्छुमिः कदा एवं कतव्यमियत आह-- मासीति । मासिमासि प्रतिमासं सम्प्रप्रामावास्यायां पश्चात्‌ दृश्यमानं चन्द्र मसमुपतरित । एतया वक््यमाणयेव ८“ यत्ते स्वसीमं ? इत्युता ऋचा चकरारस्थाने तकारः छान्दसः । हरितत्रणमुष्टिम्यां वा वृत्तो युक्तः स्यात्‌ । य॒ इमं मन्त्रं एवं जपति न हास्मात्‌ पूर्वाः प्रजाः प्रयन्ति न म्रियन्त इयर्थः | नजातपुत्रस्याथ जातपुत्रस्य वा मे मम प्राणादीन्‌ रक्षरक्षेति ““ सन्ते पयांसि ` इति मन्त्रेण सवितारं चन्द्रमसं वा प्राथयेदियाह- नजातपुत्रस्येति । अपुत्रस्य सपुत्रस्य वा मे मम दुरितस्य अत्ता तु आचार्यो देवः यं मनुमाह सोऽयं अनेन मन्त्रेण स्तुतः सन्‌ मत्प्राणं प्रजां पुश्च सदा रक्षतु इयथः । किच्च--यो निरपराधिनोऽस्मान्‌ द्ेष्टि यं अपराधिनं वयं द्विष्मः हे सवितः त्वं तस्य मद्रिपोः प्राणेन प्रजया पडुभिश्वाप्यायस्व तृप्ति गच्छेति देवीमावृतमिति मन्त्रे जपेदियधंः ॥ ५ ॥

प्रजामरणदुःखनिवारकं चन्द्रोपासनम्‌ अथ पौर्णमास्यां परस्ताचन्द्रमसं दरहयमानमुपतिष्ठेतेतयेवा- वरृता-- सोमो राजाऽसि विचक्षणः पञ्चममुखोऽपसि प्रनापतिर््राह्मणस्त एकं मुखं तेन मुखेन राज्ञोात्थितेन मुखेन मामन्ववादं कुरु । ` राना त एकं मुखं तेन मुखेन विदोत्थितेनैव मुखेन मामन्ववादं कुरु । रयेनस्त एकं मुखं तेन मुखेन पक्षिणोत्थितेन मुखेन मामन्ववादं कुरु । अनिस्त एकं म॒खं तन मुखेनेमं रोक मुत्थि

" मपितेन--उ, उ १, मथितेन-अ, अ १, अ २.

द्वितीयाध्यायः १३३

तेन मुखेन मामन्वादं कुरु । सर्वाणि भूतानीत्येव पश्चममृखं तेन मुखेन सर्वाणि भूतान्युत्थितेन मुखेन मामन्ववादं कुर्‌ । माऽस्माकं प्राणन प्रनया पुमिररक्षिष्ठा योऽस्मान्‌ दवेष्टि यं च वयं दविप्मस्तस्य प्राणेन प्रजया श्ुभिरपक्षीयस्वेति स्ितिदबीमा- वृतमावर्तं आदित्यस्यावृतमन्वावतन्त इति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते । अथ संवेद्य ज जायाये हृदयममिमृरोत्‌ यत्ते स्वसीमे हृदयो हितमन्तः प्रनापतो । मन्येऽहं मां तद्विद्वांसं माऽहं पोत्रमग्रे रुहम्‌ ॥ इति । न हासात्‌ पूर्वाः प्रनाः प्रैति [प्रयन्ति] ॥ ६ ॥ पुनविरिषटफटमुपासनान्तरमाह--अथेति । अथ दरपासनानन्तरं पोणमास्यां पुरस्तात्‌ पूर्वस्यां दिशि दरयमानं उदितं चन्द्रमसं पञ्चप्राण- वृत्िस्तावकमन्त्रः पञ्चमिः उपतिष्ठेत चन्द्रमसं पश्यन्‌ जपेत्‌ । एतयेवावृतेति पूववत्‌ । ऋचा कऋग्मिः यः प्रतिपायः स सोमो राजाऽसि मदिष्टफकदाने विचक्षणोऽसि प्राणापानादिमेदेन पच्वममुखोऽसि ब्रह्मेव ब्राह्मणः प्रजापतिरसि तवेकं मुखं यत्‌ प्राणाख्यं तेन राज्ञा सूर्येण सहोत्थितमुखेन मामन्ववादं निविवादकुरटं कुर । रिष्टं स्पष्टम्‌ । माऽस्माकं प्राणेनेयादि समानम्‌ । देवीमावृतमिति मन्त्रेणात्तारमादित्यं संस्तुत्य अथ यत्ते स्वसीम इति मन्त्रेण जायायै जायाया जट हस्तं सवेरय अभिमृरोन्‌ । एवं यः करोति न हदास्मात्‌ पूर्वाः प्रजाः प्रतीत्युक्ताथम्‌ ॥ ६ ॥

पुत्रदीर्घायुःसम्पादकं कर्म अथ प्रीप्यायनः पत्रस्य मूर्घानमभिमृशति--अङ्गादङ्गात्‌ सेभवसि हृदयादधि जायसे । आत्मा वे पुत्र ्माविष स जीव हारदः

हृदये --क. ° -लौसि-- क, ^

0 कोषीतकिब्राह्मणोपनिषत्‌

रातमस्राविति नामास्य गृह्णाति । मा कत्ता मा "व्यथिष्ठाः दातं शरद्‌ आयुषो जीव पुत्र । ते नाना मूर्घानमभिनिघ्राम्यस्राविति त्िमूरघानमभिजिेत्‌ । गवा त्वा दहिकरिणाभिर्हिकरोमीति शव्रिमूर्घानमभिर्हिकु्यात्‌ ॥ ७ ॥

अथ पुत्रस्य दीरघायुःसम्पादनार्थयं खण्डिका आरमभ्यते--अथेति । चिरं

प्रवास्य पुनरागतः प्रोप्यायनः चिरकाटविरहनहर्पण अङ्गादङ्ादिति मन्- ्रयार्थानुसन्धानपूरववं त्रिवारं मूर्धानमभिजिघ्रन्‌ तथा त्रिवारं दिंङर्यात्‌ ॥ ७ ॥

परिमराख्यं अध्यात्माधिदेवोपासनम्‌

अथातो दैवः “परिमरः । एतद्र ब्रह्म दीप्यते यद्निन्वंत्य- थेतन्म्रियते यन्न ज्वलति तस्यादित्यमेव तजो गच्छति वायुं प्राणः । एतद्र व्रह्म दीप्यते यथा मर्त्यो दृदयतञ्थेतन्प्रियते यन्न ददयते तप्य चन्द्रमसमेव तेनो गच्छति वायुं प्राणः । एतं ब्रह्म दीप्यते यद्वियुद्धियोततेऽथेतन्स्रियते यन्न विद्योतते तस्य वायुमेव तेजो गच्छति वायुं प्राणः । तावा एताः सवां देवता वायुमेव प्रविश्य वायो तृप्ता न मूर्छैन्त तसराद्धेव पुनरुदीरत इत्यधिदैवतम्‌ । अथाध्यात्मम्‌ | एतद्र ब्रह्म दीप्यते यद्वाचा वदत्यथेतन्म्रियते यन्न वदति तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति प्राणं प्राणः । एतद्र

1 मत चेत्ता--अ २, क. ° व्यपिष्टते- क.

: व्याख्यानुसारीलययं पाठो धृतः. आकरपुस्तकपाटस्तु--““ त्रिभिर्मुधानि "` इति.

4 यद्यपि ““ परिसरः "` इत्याकरकोशगतः पाठः व्याख्याऽनुसारी स्यात्‌. तथाऽपि दशाखाऽन्तरपाटस्य अत्रलयफख्वाक्यस्य चाखोचने ““ परिमरः " इति पाठान्तरं युक्ततरं भाति.

द्वितीयाध्यायः १३५ ब्रह्म दीप्यते यच्ध्चुषा प्रयत्यथेतन्स्रियत यन्न परयति तस्य श्रोत्रमेव तनो गच्छति प्राणं प्राणः । एतद्रे ब्रह्म दीप्यत यन्मनपता ध्यायत्यथेतन्प्रियते यत्न ध्यायति तस्य प्राणमव तजो गच्छति प्राणं प्राणः ता वा एताः सवा देवताः प्राणमेव प्रविदिय प्राणे क्ता न मूच्छन्त तस्मादेव पुनस्दीरत । तद्यदिह वा "एप विद्वांस उमो पवतावमिप्रव्तयातां ्तस्त्व[तो त्वापमाणो दक्षिणश्चो- रश्च न हवनं श््रीणि वीयाताम्‌ । अथय एनं द्विषन्ति यांश्च स्वयं द्वेष्टि त एनं सवे परितो म्रियन्त ॥ ८ ॥

अधिदेवताध्यात्मपरिच्छिनोपासनं विरिष्टफटमाह--अथात इति । अथातःरब्दावुक्तार्थी । दैवः आधिदेवतं परिसरः संनिहितत्वात्‌ । एतद सावित्रं ब्रह्म दीप्यते अहनि रात्रौ तु यदग्निज्वेखति । अथेतन्‌ सावित्रं तेजो त्रियते अग्नि प्रविराति। पुनरहनि यदग्निः न ज्वटति तस्याघनेस्तेज आदिलय- मेव गच्छति, “८ उदयन्तं वावादियमश्निरनु समारोहति तस्माद्धूम एवग्नेदिवा दट्रो 2 इति श्रुतेः । तथा वायुं मुख्यप्राणं प्रति प्राणो गच्छति | एतद्रे वाय्वाख्यं ब्रह्म दीप्यते यथा मर्त्यां टरयते आध्यात्मिकप्राणोऽवगम्यते | अथैतन्म्रियते मुख्यः प्राणः तिरोधत्ते यन्न मात्यप्राणो ददयते । तस्य प्राणस्य तेजश्चन्द्रमसमेव गच्छति तथा वायुं प्राण इत्युक्ताधम्‌ । एतद्ध ब्रह्म दीप्यते यद्विय्युत्‌ विद्योतते अथेतन्ग्रियते विद्युत अन्धकारप्रासत्वात्‌ यन्न विद्योतते । तस्य तेजो वायुं सूत्रात्मानमेव गच्छति । तथा वायुं प्राणः | ता वा एताः सर्वाः देवताः वायुमेव प्रविरय वायो सूत्रात्मनि तद्वावापत्त्या त्प्राः सत्यो

" एतां विदां स-क. 2 तुस्तूष- रांकरानन्ददीपिकाऽनुसारी पाठः.

` अयं पाटः व्याख्याऽनुसारीति धृतः ^“ स्तृण्वीयातां " इति तु कोशगतः पाठः समीचीन एव स्यात्‌.

१३६ कोषीतकित्राह्यणोपनिषत्‌

नहि मृच्छन्ते नायन्तिकमस्तं गच्छन्ति, वीजभावमेय वतन्ते । तस्मात्‌ सूत्रात्मन एव पुनरदीरते अमिव्यक्ता भवन्तीति यत्तदधिदेवतम्‌ । अथाध्यात्म- मुच्यते-- एतद्रे प्रयग््रह्म दीप्यते यद्राचा वदति, वाह्यव्यापायात्‌ । अथै- तन्श्रियते प्रयग्भावस्तिरहिता मवति वाक्‌ यन्न वदति । तस्य वागिन्द्रियस्य तेजः चक्षुरेव गच्छति तथा मुख्यप्राणं वागाद्विप्राणः । एतद्रे ब्रह्म दीप्यते प्रयव्‌्‌ यचक्ुपा परयति । अथैतन्म्रियते रूपायावृतं भवति यन्न परयति । तस्य चक्षुषः तेजः श्रोत्रमेव गच्छति । तथा प्राणं प्राण इत्यक्तार्थम्‌ । एतद बरह्म दीप्यते यन्मनसा ध्यायति । अथेतन्भग्रियते यन्न ध्यायति । तस्य मनसस्तेजः प्राणमेव गच्छति । तथा प्राणं प्राणः। ता वा एताः सर्वाः वागायाः देवताः प्राणमेव प्रविद्य प्राणे कुप्ताः न मृच्छन्ते | तस्माद्धेव पुनरुदीरत इत्यादि समानम्‌ । तश्यदिह वा एवं विद्वांसः अधिदेवताध्यात्मरूपौ कऋपमाणो चरन्तो पवतो दक्षिणश्चोत्तरश्चति द्विप्रकारो अभिप्रवतेयातां तदियत्तां ज्ञात्वा प्रवतेन्ते नहेवेनं एवंविदमपिंदवाध्यात्माधिमूतानि जीणि वीयातां न हि स्प्ररान्ति। य एनं एवंविद्‌ द्विषन्ति यांश्च स्वयं द्वेष्टि त एनं सर्वे परितो म्रियन्ते इत्युक्ताथम्‌ ॥ ८ ॥

निःश्रेयसादानं नाम मुख्यप्राणविया

अथातो निःश्रेयसादानम्‌ । सर्वा ह॒वै देवता अदंश्रेयते विवदमाना असाच्छरीरादुचक्तषुः । तदारुभूतं रिष्ये । अथ हेन- द्राक्प्रविवेय तद्वाचा वदच्छिप्य एव । अथ हेनच्ुः प्रविवेश तद्वाचा वदचश्चुपा पर्यच्छप्य एव । अथ हैनच्छरोत्रं प्रविवेश तद्वाचा वदचश्ुपा पदयच्छरोत्रेण श्ण्वच्छिप्य एव । अथ हेन- न्मन: प्रवि तद्वाचा वद्व्ुपा पश्यच्छ्रोत्रेण श्रृण्वन्मनप्ता ध्यायच्छिघ्य एव । अथ हनत्‌ प्राणः प्रविवेश तत्तत एव

द्वितीयाध्यायः १३७ समुत्तस्थौ । तदैवाः प्राणे निःश्रेयसं "विजित्य प्राणमेव ्रज्ञाऽऽत्मानमभिपंस्तूय सहैतैः सवैरसाह्लोकादुचक्रमुः । ते वायु- परतिष्ठाकारात्मानः खर्जयः । तथो णवेवं विद्वान्‌ स्वेषां भूतानां प्राणमेव -प्रज्ञाऽऽत्मानमभिपंस्तूय सहेते: वैरसाच्छरीरादुत्कामति स॒वायुप्रतिष्ठाकाशात्मा श्छरेति सद्धवति यत्रैतदेवास्तत्‌ प्राप्य तद्भरतो भवति यदमृतो देवाः ॥ ९ ॥

वागादिप्राणापेक्षया मुख्यप्राणस्य वैरि्टययोतनाय इयं खण्डिका आरमभ्यते--अथेति । अथात इत्युक्ताधम्‌ । निःश्रेयसाद्‌ानं स्वकृता्थताप्रकटनं कर्तु सर्वा ह वै वागादिदेवता अहं श्रेयान्‌ अहं प्रेयान्‌ इयस्मिनर्थं मिथो विवदमानाः सयः अस्माच्छरीरादूरध्वं उक्रुषुः उत्क्रमणं कृतवन्तः । तदा- रुभूतं शिष्ये रिर्ये । अथ दैनच्छरीरं वाक्‌ प्रविवेद्या तच्छरीरं वाचा वदत्‌ शिष्य एव । एवं चष्षुःश्रोत्रमनांसि तच्छरीरं प्रविदय तद्वाचा वदत्‌ चक्षुषा पयत्‌ श्रोत्रेण शण्वत्‌ मनसा ध्यायत्‌ रिष्य एव । अथ हेनच्छरीरं प्राणः प्रविवेश तत्तत एव समुत्तस्थौ उत्थितवत्‌ । ते देवाः भग्रदर्पाः सन्तः प्राणस्य दारीरोत्थापयितृत्वसामध्यमवगम्य अस्मदपेक्षया प्राण एव ज्येष्टः श्रषठो वरिष्टश्चेति स्वानुभवप्रमाणेन यथोक्तमाहात्म्यवति प्राणे निःश्रेयसं कृतकृत्यत्वं विजिलय विचिन्य प्राणमेव प्रज्ञात्मानं खपरायणत्वेन अभिसंस्तूय सदैते: सर्वेः एते सर्वै मित्वा अस्माष्टोकाच्छरीरात्‌ उच्रकमुः । ये युगपदुत्करान्तास्ते वायु- प्रतिष्ठाः सूत्रात्मप्यवसनाः आकारो तब्रह्मैवात्मा येषां ते आकाडात्मानः स्वञेयः खजया भवन्ति, तैः घात्मटोकस्य जितत्वात्‌ । तथेवं विद्वान सवै- भूतात्मत्वेन प्रसिद्धं प्रज्ञाऽऽत्मानंप्राणमेवाभिसंस्तूय सर्वैरेतैः वागादिप्राणेः सह्‌ अस्माच्छरीरात्‌ उत्क्रामति | स वायुप्रतिष्ठाकारात्मा स्वः बरह्मरोकमेति ।

` विचिन्त्य-अ २, क. ° नस्व-अ२. सस्व-क, ^ 18

१३८ कोषीतकिब्राह्मणोपनिषत्‌

तत्र गत्वा सम्यज्ज्ञानमवाप्य सदेव भवति । यद्रोधतो देवाः अमृतत्वं गताः तथाविधं बोधमवाप्याम्रतो भवति ॥ ९ ॥

पुत्राभ्युदयफल सम्प्रदानाख्यं उपासनम्‌

अथातः पितापृत्रो यं संप्रदानमिति चाचक्षते | पिता पुत्र ्रेष्याहवयति । न नवैस्तृणेरागारं संस्तीर्यामिमुपसमाधायोदकुम्भं प्पात्रमुपनिधायाहतेन वाप्रप्रा संप्रच्छवरं ह्यत एत्य पुत्र उपरिष्ादभि- "निप्पयेत इन्द्रियेरस्येन्दरियाणि सरस्यृश्यापि वाऽस्याभिमुखत एवा- सीत | अथास्मे तेप्रयच्छति-- वाचं मे त्वयि दधानीति पिता, वाचे ते मयि द्ध इति पत्रः । चक्षमे त्वयि दधानीति पिता, चक्षुस्ते मयि दध इति पत्रः | श्रोत्रं मे त्वयि दधानीति पिता, श्रोत्रं ते मयि दध इति पुत्रः । मनो मे त्वयि दधानीति पिता, मनस्ते मयि दष इति पत्रः। अन्नरसान्‌ मे त्वयि दधानीति पिता, अन्नरांस्ते मयि द्ध इति पत्रः । कर्माणि मे त्वयि दधानीति पिता, कर्माणि ते मयि दष इति पत्रः । सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता, सुखदुःखे ते मयि दध इति पुत्रः । आनन्दं रति प्रजातिं मे त्वयि दधानीति पिता, आनन्दं रतिं प्रनाति ते मयि दध इति पुत्रः । इत्या मे त्वयि दधानीति पिता, इत्यास्ते मयि द्ध इति पुत्रः । धियो विज्ञातव्यं कामान्‌ मे त्वयि दधानीति पिता, धियो विज्ञातव्यं कामांस्ते मयि दध इति पुत्रः । अथ दक्षिणाप्राकरू प्राङ्‌ परिक्रामति तं ध्पिता न मन्तयति--

` निपयत--अ, अ १,अ २, क, पिताभ्नु- क, मु.

द्वितीयाध्यायः १३९

यशो व्रह्मवचंसमनाद्यं कीर्तिस्तव जुषतामिति । अभ्येतरः सव्यमंसमन्ववेक्षते पाणिनाऽन्तधाय गवतनात्तनु वा प्रच्छाद्य सव्गान्‌ रोकान्‌ कामानवाम्रुहीति स्वयं ह्येकतः स्यात्‌ । पुत्स्येश््े पिता वसेत परि वा व्रनेयुः | यद्यु प्रयुज्यदेवेनं समापयति तथा स्मापयितव्यो मवति ॥ १० ॥

स्वपुत्राभ्युदयहेतुतयेदमुपासनान्तरं प्रकटयन्ञपसंहरति-- अथेति । अथात इत्युक्ताथम्‌ । पितापुत्रो यं सम्प्रदानमिति चाचक्षते-पित्रे हितकृत्‌ पुत्रः; पुत्राय दहितकरत्‌ पितेति सम्प्रदानराब्दाथः । पिता पुत्र प्रेष्याह्यति | नवीन- तरृणेरागारं कल्पयित्वा स्वगृह्योक्तविधानेन अभ्िमुपसमाधाय अग्नेः पुरस्ता- दुदक्कम्भमुपपात्रसदहितं उपनिधाय धौतवाससा संप्रच्छन्नं कृत्वा ह्यतः कुम्भ- प्रदेशात्‌ उपरिष्टात्‌ उदक्‌प्रदेरो पिता पुत्रश्वाभिनिष्पदयेते निष्पन्नौ भवतः | ततः पितुः वागादीन्द्रियेः अस्य पुत्रस्य इन्द्रियाणि वक््यमाणमन्त्रानुरोधेन संस्प्ररयापि वाऽस्य पितुरभिमुखत एव पुत्र आसीत । अथास्मे पुत्राय पिता सख्वागादिकरणग्राम सम्प्रयच्छति । कथं! पिता मे वाचं त्वयि दधानीति वदति । पुत्रस्तु ते वाचं मयि दध इति प्रार्थयति । तथा चक्चुमं इयादि समानम्‌ । एवं पिता पुत्रे खकरणजातं विन्यस्याथ अ्युदकुम्मदक्षिण- भागस्थप्राग्भागं स्वयं प्रागेव परिक्रामति । तदा तं पुत्रं पिता नाभिमन्तयति न वाचा वदति, यशो ब्रह्मवचेसमन्नाय्ं कीर्तिस्त्वा जुषतामिति मनसा ध्यायति । अथेतरः पुत्रः सन्यमंस पाणिनाऽन्तधाय अन्ववेक्षते वसनाद्राससा तनु वा तनुं वा प्रच्छाद्य खपित्रमुदिश्य हे पितस्त्वं स्वर्गान्‌ खोकान्‌ स्वाभिटपित-

1 येतरः--अ १.अ २,.क, उ, |

° अयं पाठो व्याख्यामनुखत्य धृतः. कोरपारस्तु-““ वसनान्तनुवा ‡‡ इति उ, अ १, अ २. ^“ वसनान्तनवा* इति अ, क. कोशयोः, ““ वसनान्तेनवा "" इति मुद्रितकोरो.

१४० कौपीतकिब्राह्मणोपनिपत्‌

कामानवाश्रहीति पितरं प्रेषयित्वा स्वयं द्येकतः एक एव स्यात्‌ । पुत्रस्येश्वयें पिता वसेत पितेव पुत्ररूपेण वतते, ^“ आत्मा वे पुत्रनामाऽसि ?› इति श्रुतेः । एवं एतद्रंशीयाः सखकरणजातं पुत्रे विन्यस्य परि वा परितो ब्रजेयुः, सूर्रान्तया- मिभावमेय व्यापकतां भजेयुः । यद्युवे यद्रा तदरीयः प्रकर्षण सख्ातिरिक्तापहयवो यत्र युज्यते तत्प्रयुज्यं सम्यज्ज्ञानं तस्मात्‌ प्रयुज्यादेव सम्यज्ज्ञानात्‌ एनं स्वातिरिक्तं श्रमं समापयति अपहवं करोति । परमपुरुषार्थच्छुमिः तथा समापयितव्यो भवति स्वातिरिक्तास्तिताश्रम इयथः ॥

इति द्वितीयोऽध्यायः

@

तृतायाशन्यायः

मनुष्यदिततमं प्रज्ञाऽऽत्मप्राणोपासनम्‌

प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन पौरुपेण च । तं हेन्द्र उवाच प्रतदन वरं ते ददानीति । प होवाच प्रतदनस्त्वमेव वृणीष्व यं ॒त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यत इति । तं. हेन्द्र उवाच न चै वरं परस्मै वृणीते त्वमेव वृणीष्वेति । अवरो वै तरिं किल म इति होवाच प्रतद॑नः | अथो खल्विन्द्रः पत्या देवतेयाय सत्यं हीन्द्रः । स्र होवाच मामेव विजानीहयेतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये यन्मां विजानीयां त्रिरीर्षाणं त्वाष्ू- महनमरुडमुखान्‌ यतीन्‌ सालावृकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीः सषा अतिक्रम्य

तृतीयाध्यायः १४१

दिवि प्रह्ादीनतृणमहमन्तरिकषे पौटोमान्‌ ए्थिन्यां काटकारयां' तस्य मे तत्र न छोम च मीयते। स यो मां विजानीयान्नास्य केन च कर्मणा रोको मीयते न मातृवधेन पितृवधेन न स्तयेन न भरणहत्यया नास्य पापं च न चछरृपो “सुखं नी वेत्तीति प होवाच प्राणोऽस्मि प्रत्ताऽऽत्मा भतं मामायुरख्तमित्युपास्सखायुः श्राणः प्राणो वा आयुः प्राण श््राण उवा अगतं यावद्धयस्मिच्छरीरे प्राणो वप्तति तावदायुः प्राणेन द्येवामुष्मिह्ोकेऽग्तत्वमाप्रोति ॥१॥

द्वितीयाध्यायोक्तरीलयया निवृत्तकाम्यकमतत्फटेच्छानां सविरोषत्रह्मोपास- नाद्रारा निविरोषं ब्रह्म प्रतिपादनीयमिति तृतीयाध्याय आरभ्यते । इन्द्रप्तर्दन- ्श्षप्रतिवचनरूपेयमाख्यायिका विदास्तुलर्धा । प्रतदेन इति । नामतः प्रतदेनः | ह॒ वा इतिराब्दवितिह्यार्थी । दिवोदासस्यापत्यं दैवोदासिः । युद्धेन तत्साधन- बठेन इक्ष्वाकुवत्‌ पौरेण च इन्द्रस्य प्रियं धाम सर्गं जगाम । स तत्र गत्वा इन्द्रतुष्टये तदमित्रवग जित्वा आवतमानं तं राजानं स्वारातिघातसन्तुष्टः सन्‌ इन्द्र॒ उवाच । किमिति ? हे प्रतदेन ते तुभ्यं वरं ददानीति । एवमुक्तवन्तं स प्रतदेन उवाच ह । किमिति १ हे भगवन्‌ त्वमेव सर्वज्ञो यं वरं मनुष्याय हिततमं मन्यसे तं वरं त्वमेव मनुष्यस्य वृणीष्व । नदयज्ञो मनुष्यः स्वायन्तिक ` हितं वेत्ति । तमित्येवमुक्तवन्तमिन्द्रः उवाच । किमिति ! न वे कथिदपि रोके परस्मे वरं वृणीते, अतस्त्वमेवेष्टवरं मत्सकारात्‌ वृणीष्वेति । एवमुक्तः प्रतदेन उवाच । किमिति ! तर्हि किर मदर्थं त्वयेव वरावरणे मे ममावरो वे वराभाव एव प्रातः, स्वात्मतया वरणीयवस्त्वपरिज्ञानात्‌ । एवमुक्तोऽथोऽनन्तरं

1 स्तसमे--उ. ° मुखान्नीलेवेदेति- उ, उ १. ° नं मा-क, ° प्रायुः प्राणो --अ १,अ२,उ१. ° प्राण इवा--अ, अ १. प्राणं व-अ २.

१४२ कोषीत्‌ किब्राह्यणोपनिषत्‌

खल्विन्द्रः उवाचेयनवतते । किमिति ! सला सलयवाक्या परमार्थसवयया देवता त्वामियाय त्वदनुग्रहार्थं त्वां प्राप्तवती । सा च हि यस्मात्त्वामागतवती देवता सत्यं सलयवाक्यं परमार्थतत्वं इन्द्रः यतः क्रियाज्ञानराक्तिमदात्मा अतो न वराभावस्ते भविष्यति, अतः सया देवताऽऽत्मा अहमेव त्वद्ररं व्रण इति दोषः। एवमुक्त्वा स होवाच भगवानिन्द्रः । किमिति ! मामेव क्रियाज्ञानरक्तिविग्रहं सगुणोपासनद्वारा विजानीहि । एतन्मदयाथात्म्यपरिज्ञानमेव मनुष्याय हिततमं मन्ये । तत्‌ कथमिलयत्र यत्‌ यस्मात्‌ मां सर्वारोपापवादाधिकरणतया विजा- नीयां सम्यक्‌ जानामि तस्मादेवाहं निजोपग्रहेः राजभृलयवत्‌ अन्ततोऽयस्कान्त- वद्रा प्रवर्त्यमानेः त्रिदीर्पाणं त्वषटरपुत्रे त्वाष्टमहन--हन्तेरड्त्तमेकवचनं-- हतवानस्मि । तत्कतहव्यामपि निर्वतितवानस्मि । तथा अर्क्‌ स्वाज्ञानमेव मुखं येषां तान्‌ अरुङ्मुखान्‌ यतीन्‌ स्वाज्ञानप्रवकं खाश्रमाचारवहिमुखान्‌ वनश्व- विरोषसाटावृकेभ्यः खादनाय प्रायच्छम्‌ । इदमपि ब्रह्महयाऽन्तरम्‌ । अथ बह्मीः सन्धाः काटकक््याः पुरुषायुषटक्षणाः अतिक्रम्य दिवि स्थितान्‌ प्रहादापला- सुरान्‌ प्रहादीनतणं दिसितवानस्मि । तथा अन्तरिक्षे पुरोमापयासुरान्‌ पोलोमानतृणं, तथा प्रथिन्यां काटकारयायुरानतृणम्‌ । तस्येवं हिसितवतो मे मम तत्र तादरशदुप्कर्मणि मया अनुष्टितेऽपि तेन कमणा न मे छोम च छोमापि मीयते नामीमिपत्‌- मिडदिसायां, अस्मात्‌ ण्यन्ता्डि-- न हि पीडयति स्म। स्वतत्त्वनिष्टामिम्ना तदोपास्पर्शात्‌ स्वाज्ञवन मे तजन्यसुखं दुःखं वाऽभूदियथः। तथा च स्मरतिः--

यस्य नाहंकृतो भावो वुद्धि्यस्य न छिप्यते | हत्वाऽपि स इमान्‌ टोकान्‌ न हन्ति न निवध्यते ॥

इति । यथा मे स्वक्ञानमहिस्ना न कम्मटेपोऽस्ति एवमेव स यः कथित्‌ मां सरवप्रयगमिनं त्रह्मास्मीति विजानीयात्‌ अस्य विदुषो छोकः केन च केनापि पापकर्मणा न मीयते नहि दहिसितो भवति । उक्ताथमेव विशदयति- नेलयादिना । मात्रवधपपिनापि छोको न मीयते, तथा न पितृवधेन) न स्तेयेन; न श्रूण-

तृतीयाध्यायः १४३

हत्यया छोको मीयते । अपि च पापं चकृषो यथाप्रा्तपापक्रियामपि करणैः पुण्यविरदोषं प्रवतयते अस्य मुखमान्तरं वाद्यं च नीटं अज्ञानं न वेत्ति न प्राप्रोति । तथा च स्मरतिः-

प्रकारा च प्रव्रृत्ति च मोहमेव च पाण्डव । न द्रि संप्रवरत्तानि न निवृत्तानि काक्षति ॥

इति । इतिराघ्दो मानुषहितोपदे शसमात्यथः । एवं खयाधात्म्यमेव मानुषदहिततया उपदिद्य तत्सिद्धिहेतुस्वोपास्तिमुपदिङति भगवान्‌--स होवाचेति । प्राणवच्छरीरधात्री जीवप्रज्ञामयी ज्ञानराक्तिरात्मा स्वरूपं यस्य ममेन्द्रस्य सोऽहं प्राणोऽस्मि प्रज्ञाऽऽत्मा | तथा च श्रुतिः, “वरं ते ददामीति स होवाच त्वामेव विजानीयामिति तमिन्द्र॒ उवाच प्राणो वा अहमस्प्युषे "° इत्यादि । यः ्रज्ञाविरिषप्राणोपाधिकः तं मां ज्ञानक्रियाराक्तिमूति तावकायुरस्रतमिति च क्रमादुपास्स्व । एवमुपासनाफटमेतत्‌- आयुः प्राणः प्राणो वा आयुः; क्रियारशक्तिप्राधान्यात्‌ । तथाऽगरतत्वोपास्तिः ज्ञानराक्तिप्रधानात्‌ [प्राधान्यात्‌| | नानयोभिदाऽस्ति | सोऽसो प्राण इति वे प्राण एवागतं च| तत्‌ कथं! यावद्ध यस्मिन्‌ दारीरे प्राणो वसति तावदायुरुच्छरासनिःश्वासात्मा भवति । तथा प्राणिनेव हि यथावदुपास्यमानेन अमुष्मिन्‌ परलोके उत्पत्तिविनारराहिव्यटक्षण- ममृतत्वमाप्रोति । अतः प्राण एवायुरपृतं च ॥ १ ॥

मुख्यप्राणस्य अमृतत्वोपासनम्‌ प्रजया सत्यसंकल्पः स यो म आयुरस्तमित्युपास्ते स्मायुरस्मिद्योक आप्रोत्यमृतत्वमक्षिति स्वगे लोके । तद्धैक आहुकः मूयं वे प्राणा गच्छन्तीति । न॒हि कश्चन शक्रुयात्‌ सछृद्राचा नाम प्रज्ञापयितुं च्चुषा रूपं श्रोत्रेण रब्दुं मना

1 भूया-अ २, क,

१४२ कोषीत किव्राह्मणोपनिषत्‌

ध्यातमिति एक भूयं वे प्राणा एककं सर्वाण्येवेतानि प्रज्ञापयन्ति । वाचं वदन्तीं स्वे प्राणा अनुवदन्ति चक्षुः पयत्‌ प्व प्राणा अनुपरयन्ति श्रोत्रं श्रण्वत्‌ सर्वे प्राणा अनुश्चण्वन्ति मनो ध्यायत्‌ सव प्राणा अचध्यायन्ति प्राणं प्राणन्तं स्व प्राणा अनुप्राणन्तीति। एवमु हैवेतदिति इन्द्र उवाचास्तीत्येव प्राणानां °निःश्रेयसमिति । जीवति वागपेतो मूकान्‌ विपदेयामो जीवति चक्ुरपेतोऽन्धान्‌ विपरयामो जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान्‌ विपयामो जीवति बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिन्न इत्येवं हि प्रयाम इति प्राण एव प्रज्ञाऽऽत्मेदं दारीरं परिगरृ्योत्थापयति ॥ २ ॥

एवं मयाधात्म्य्नानमिहामुत्र विरिषएटफट्दमियाह--प्रज्ञयेति । यः प्रज्ञया विक्ञानराक्या सयसङ्कल्पो भूत्वा मामम्रतमित्युपास्ते सोऽयं मुनिरस्मिश्च लोके सवेमायुरेति स्वर्ग छोके अमुष्मिन्‌ छोके अक्षितिमक्षया- मरृतत्वमपव्गमाप्रोति | अथ प्रज्ञाऽऽत्मनो मुख्यप्राणस्य विद्रद्‌नुभवप्रकाराद्ररिणेकी- भावमुपदिरति--तद्धेति | तद्ध ॒प्रसिद्धप्राणतत्वमुपदिश्य एके प्राणततत्वविद एवमाहुः । किमिति? एकभूयं वे- भुवो भाव इति क्यप्-शेक्यं वै तत्तत्परजञान्मुखे मुख्यप्राणे अवरप्राणाः गच्छन्तीति । तथात्वमेव ते प्रतिपादयन्ति --न हीति। न दहि कश्चन पुमान सकृद्युगपदेव प्राणस्य प्र्ञान्तरोन्मुखकाठ एव वाचा वागिन्द्रियेण स्वपरनाम प्रज्ञापयितुं शक्तयादिलयनुकर्षः । एवं मुख्यप्राणे मौणप्राणा एकरभूयं गच्छन्तीयनुकषेः | यत एवमतः रएकैक- प्रज्ञोन्मुखं प्राणं सर्वाणीतरप्राणाख्यानीन्द्रियाणि एकीमूय प्रज्ञापयन्ति | तथाहि--खापिष्टानप्राणसदिताममिवदनक्रियां कुवन्तीं वाचं वागिन्द्रियं सर्वे गोणप्राणा अनुवदन्ति वाचिकवदनक्रियामनुकुर्वाणा वदन्त इव वदन्ति, न

भूया---क. “ निःश्रेयसादानमिति--उ, उ १,

तृतीयाध्यायः १४५

तु स्वव्यापारे प्रवतन्ते । तथा चक्षुः पदयत्‌ सर्वे प्राणा अनुपदयन्ति । श्रोतं श्रण्वदिव्यादि समानम्‌ । एवं विदुषां प्राणेकीमावसमर्थनावसाने स्वस्याप्ययमथः सम्मतः इति श्रुतिराह-- एवमिति । एतद्यथोक्तप्राणिक्यं एवमु ह एवमेवेति भगवानिन्द्र उवाच । अन्यच्चोवाच--अस्तीत्येव प्राणानां निःभ्रेयसमिति । यदयप्येकैकव्यापारिे वरगोष्िवदितरप्राधान्यमविरिष्टं, अथापि तु विरोषेण प्राणानां मध्ये निश्रेयसं--अचतुरेद्यादिनिपातनादच्‌ समासान्तः-- निता श्रेयः अतितरां मुख्यमेवान्यत्‌ प्राणतत्त्वमस्ति | तत्‌ कथं ! इन्द्रियान्तरनादो तद्रापरति- मात्रोपरतिः, प्राणनारो तु सर्वेन्द्रियतद्चाप्रतिनारादरोनात्‌ । गोणप्राणापिक्षया मुख्यप्राणस्यैव प्राधान्यं वेदितव्यमियाह-- जीवतीति । सति प्राणे वागपेतोऽपि जीवति वदनव्यापृति विना सकटव्याप्रतिमान्‌ भवति, न हि म्रियते । तत्‌ कथं ! जीवन्मूकान्धादिदद्रनात्‌ । तथा जीवति वचक्षुरपेत इत्यादि समानम्‌ । इत्येवं हि यस्मात्‌ पयामः प्राणनारो न कस्यापि जीवनं पयामः अतोऽखिट- जीवनहेतुः त्रियाज्ञानराक्तिमान्‌ प्राणः, अस्य सर्वप्राणमुख्यत्वात्‌ । यत एवमतः प्रज्ञाऽञ्त्मा प्राण एवेदं सकरणजातं रारीगमासीनं रायानं वा परिग्रह्योत्थापयति ॥ २ ॥

प्राणस्य उक्थत्वोपासने सर्वोजीवनहेतुत्वदर्शनम्‌

अथ खलु तस्रादेतमेवोक्थमुपाप्ीत । यो वे प्राणः सा पर्ल या वा प्रज्ञा सर प्राणः । सह ह्येतावस्मिन्‌ शरीरे वसततः सहोत्क्रामतः । तस्थेषेव दष्टिरतद्वज्ञानम्‌ । यत्रैतत्‌ पुरपः सुप्तः सवप्रं न कंचन परयत्यथास्मिन्‌ प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्‌ स्वेनामभिः सहाप्येति च्चः स्तर स्पैः सहाप्येति श्रोत्रं स्वः शब्दैः सहाप्येति मनः सवर्ध्यातः सहाप्येति । स यदा प्रतिबुध्यते

यथाऽ्यरविस्फुटिङ्गा विप्रतिष्ठेरनेवमेवेतसादात्मनः प्राणा यथाऽभ्यतनं ^ 19

१४६ कोषीत कित्राह्यणोपनिषत्‌

विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो टोका: । तप्यैवेष सिद्धिरेतद्वि- ज्ञानम्‌ । यत्रैतत्‌ परुष आर्तो मरिप्य'त्राबल्यं न्येत्य मोहं ने[न्ये]ति तदाऽऽदुरुदक्रमीचित्तं न श्रुणोति न परयति न वाचं वदति । अथास्मिन्‌ प्राण वेका मवति भ्तदैनं वाक्‌ सवर्नाममिः सहाप्येति चक्षुः सवै ख्पैः सहाप्येति श्रोत्रं स्वैः राब्दः सहाप्येति मनः सरवेध्यां तेः सहाप्येति । स यदा प्रतिबुध्यते यथाञ्चविस्फुलिङ्गा विप्रति्ठरन्नेवमवेतस्ादात्मनः प्राणा यथाऽऽयतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणिभ्यो देवा देवेभ्यो रोका: ॥ ३ ॥

सर्वाजीवनहेतुमुख्यप्राणस्योक्थतयोपासनमादिराति-- अथेति । अथ- राब्दः उपासनान्तरोपक्रमाथः । यस्मात्‌ प्राणः उारीरोत्धापनहेतः तस्मादेव हेतोरेतमेव मुख्यप्राणसुक्थमित्युपासीत । कथं प्राणस्योक्थत्वं ! गोणप्राणवि- रिष्टडरीरात्थापनहे तत्वात्‌ । तथा च श्रुतिः- “प्राणः प्राविरत्तत्प्राणे प्रपन्न उदतित्तदुक्थमभवत्‌ 22 इति | अथ यो वे प्रसिद्धः उक्थरूपतया प्राणः सा प्रज्ञा जीवज्योातिः} या वा प्रज्ञा उक्थरूपा सप्राणः | कथमनयोरेकत्व- मियत आह-- सह इत्यादि । यस्मादेतो प्रजञप्राणौ स्थृटशरीरेऽस्मिन्‌ यावत्‌ कम॒संहेव वसतः, तथा सदैवोत्क्रामतश्च । अस्मादेवमन्योन्यमापिक्षस्थित्यु- त्कान्तिमत््वात्‌ नद्यनयोः मिदा भवतीर्थः । तस्यास्योक्थप्राणस्येषेव दृष्टिः | कि! एतद्धिज्ञानं यदस्यार्थाजीवरूपमुक्त, ण्षेव क्रिया यः प्राण इति द्रव्य | एतो किटान्धपंग्वादिन्यायेन संसरतः । अथ यथोक्तरीया अनयोस्तादात्म्यसिद्धये प्रथमं करणग्रामविटासप्रज्ञायाः प्राणिक्यं सुघ्युत्करान्त्योः दृश्यते । तत्‌ कथं ! यत्र सुर्तिधान््येतत्पुरुषः प्रज्ञोपाधिकः कूटस्थात्मा करणम्रामोपरमटक्षणां सुपि

1 न्नाववल्यं--अ, अ१,अ २, क, “ वाचा वदति -उ, ९ तथेनं--उ,

तृतीयाध्यायः १४७

यतः प्राप्तवानत एव न कच्चनाभ्यन्तरस्वप्रं परयति मुख्यप्राणेनेकीमूतत्वात्‌ । यदा विक्ञानोपाधिः विटीयते, तदैनं प्राणं वागिन्द्रियं सर्वेः प्रजञानप्रमवनामभिः सहाप्येति | तथा चक्षुः सवैः रूपैः सहाप्येति । तथा श्रोत्रं सर्वैः शब्दः सहाप्येति, मनः सरैः ध्याते: ध्यातव्यवस्तुगतव्त्तिमिः सहाप्येति । स यदा भगवान्‌ प्रतिबुध्यते प्रबुद्रजीवकक्तिको भवति तदा यथा अग्नेविस्फुखिङ्म विप्रतिष्ठेरन्‌ निर्गच्छेरन्‌ एवमेवात्मनः सकारात्‌ एतस्मात्‌ प्राणादेव च वागादयः स्वै प्राणाः यथाऽऽयतनं मुखादिखस्वगान्टकं विज्ञानसिद्धये विप्र- तिष्ठन्ते निर्गच्छन्ति । प्राणेभ्यस्तदधिषएातारोऽग्रयादिदेवा विप्रतिष्न्ते, देवेभ्य- स्तद्विषयप्रकाश्या रोका विप्रतिष्न्ते । एवं करणम्रामोत्पत्तिख्याधिष्ठातुः प्राणस्य दारौरस्थितिसाधनं विज्ञानमुदेति । तदा अनादिप्राद्युपायचिन्तया प्राणः प्रतिष्ठाप्यते । अथोत्क्रान्तिदडायां पुरूपो रोगादिना खिनो मरिष्यन्‌ प्रज्ञा विभ्दो गच्छति । तदा पार्श्वस्था आहुः अस्य प्रजञाभरंडो भवेत्‌ अत एव अयं न श्णोति न परयति न वाचं वदति इति | अथैवं विज्ञानमयः प्राण एवैकधा भवति, तदोत्क्रामति, तदेनं प्राणं वाक्‌ स्वैः नामभिः सहाप्येति | तथा चक्रुः शरोत्रं मनश्च खखविष्येः सहाप्येति । स यदा देवात्‌ मन्त्रौषधादिना जीवन्‌ प्रतिबुध्यते तदा यथाऽग्नेः विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्‌ एवमेवेतस्मादा- त्मनः प्राणा यथाऽऽयतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवाः देवेभ्यो रोका: इत्युक्ताथम्‌ ॥ ३ ॥

पुरस्य उत्क्रसणानन्तरावस्था प यदाऽऽसाच्छरीरादुत्कामति वागस्मात्‌ सर्वाणि नामान्यभि- विसनते वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति भ्प्राणोऽसात्‌ स्वान्‌ गन्धानभि- विसृजते श््राणेन सर्वान्‌ गन्धानाप्रोति चक्षुरस्ात्‌ स्वाणि रूपाण्य- भिविसृनते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति श्रो्रमसात्‌ सर्वान्‌

1 प्राणो--क. ° प्राणे-- क्‌,

१४८ कोषीतकित्राह्मणोपनिघत्‌

दान्दानभिविसनते श्रोत्रेण सर्वान्‌ राब्दानामोति मनोऽस्रात्‌ पर्वाणि ध्यातान्यमिविसनते मनसा सर्वाणि ध्यातान्याप्नोति । मेषा प्राणे प्वापिः । योवै प्राणः पाप्र्नायावा प्रत्नास प्राणः घ ह ह्येतावस्मिन्‌ रदारीरे वसतः सहोत्कामतः । अथ खलु यथा प्रज्ञायां सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तद्रयाख्यास्यामः ॥ ४ ॥

तस्योत्क्रमणानन्तरभाव्यवस्थां वर्णयति-- स यदेति | स समुमूषुः अस्मात्‌ रारीरात्‌ खक्मानुरूपं शरीयान्तरमुत्करामति । तथा च श्रुतिः-- ८८ तद्यथा तृणजछायुका तृणस्यान्तं गत्वा अन्यमाक्रममाक्रम्य आत्मानमुपसंहर- त्येवमेवायमात्मा इदं रउारीरं निहय अविद्यां गमयित्वा अन्यमाक्रममाक्रम्य आत्मानमुपसंहरति ? इति । तदा तत्र पापपुण्यान्यतरातिवाहशरौरे अस्मादेव प्राणात्‌ पुनः निर्गता वाक्‌ सर्वाणि नामानि अभिविस्छजते वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति जानाति यथाप्रवम्‌ | तथा प्राणाख्यप्राणोऽस्मात्‌- निर्गत इति सर्वत्र अनुपज्यते--सर्वान्‌ गन्धानभिविस्घजते त्राणेन स्वनि गन्धानाप्रोति इत्यादि समानम्‌ । येषा प्राणादुत्थितेः वागादयैः नामायर्थाप्िरक्ता सेषा प्राणे सर्वाप्रिसूच्यते । एवं यो वे प्राणः सा प्रज्ञा यावा प्रज्ञा सप्राणः सह ह्येतावस्मिन्‌ रारीरे वसतः सहोत्क्रामतः । अथ प्राणे सवप्राणाप्तिकथनानन्तःं यथा येन प्रकरेण खु प्रज्ञायां जीवज्योतिषि सर्वाणि भूतानि वागग्रयादि- भूतमात्राण्यप्येक भवन्ति तद्रयाख्यास्यामः ॥ ४ ॥

प्रज्ञायां सर्वभूतानां एकीभावः वागेवास्या एकमङ्ग'मुदूढं तस्ये नाम परस्तात्‌ प्रतिविहिता भूतमा । घ्राणमवास्या एकमङ्गमृदूटं तस्य गन्धः परस्तात्‌ प्रतिविहि-

1 ^“ मदूहं ?› स्वपययिपु--अ, अ १, उ १.

तृतीयाध्यायः १.४९

ता भूतमात्रा | चक्षुरेवाह्या एकमङ्गयदूटं तस्य रूप परस्तात्‌ प्रतिवि- हिता भूतमात्रा । शओरो्रमेवास्या एकमङ्गमुदृटं तस्य शब्दः परस्तात्‌ प्रतिविहिता भूतमात्रा । जिहैवास्या एकमङ्सृद्‌टं तस्या्नरसः परस्तात्‌ प्रतिविहिता भूतमात्रा । हस्ताववास्या एकमङ्गमृदृढं तयोः कमं॒परस्तात्‌ प्रतिविहिता भूतमात्रा । शरीरमेवास्या एकमङ्गं तस्य सुखदुःखे परस्तात्‌ प्रतिविहिता भूतमात्रा । उपस्थ एवास्या एकमङ्गमृदुटं तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्‌ प्रतिविहिता भूतमात्रा । पादावेवास्या एकमङ्गम॒दृटं तयोरित्या परस्तात्‌ प्रतिविहिता भूतमात्रा । प्रज्ञैवास्या एकमङ्गमृदूदं तस्ये धियो विज्ञा"तव्यकामाः परस्तात्‌ प्रतिविहिता भूतमात्रा ॥ ५ ॥

कथं व्याख्यास्यसि ! इयत आह-- वागेवेति | वागेवास्या जीवप्रज्ञायाः सपरसर्वाथप्रकारिकायाः णएकमङ्म । एकरब्देन प्रज्ञापनीयाधविरोपप्रज्ञान- परिकर उच्यते | तवेदमगं करचरणादि अङ्गिनि शारीर इव अड्गिन्यां प्रज्ञायां उदृटढं "उचः धृतम्‌ । तस्ये इति षषधर्थं चतुथी । तथा अग्रेऽपि ! परस्तात्‌ ज्ञापिकायाः सस्या वहिभूता ज्ञाप्या भूतमात्रा सिद्धा अनात्मभूतपदार्थाराः नाम गृहीतराक्त्येकशन्दविरोपः प्रतिविदिता प्रतिघ्वतत्वविहिता कुत्ता । तथा व्राण एवास्या एकमद्धमुदूढं तस्य गन्धः परस्तात्‌ प्रतिविहिता भूतमात्रेयादि समानम्‌ । देहात्‌ वहिः स्त्यनपानादिरूपे सुखदुःखे स्थूटसूक्ष्मदारीराश्रये इयथः । आनन्दः सिराविकासजविकारविरोषः, पुंस्रीकेलिः रतिः, प्रजातिः पुत्रोत्पत्तिः । इत्या गतिः । प्रज्ञाराब्देन प्रकष्टात्मा जीवज्योतिरूच्यते । 1 तव्यं का--उ. ° अद्‌ दुहदिति प्रायः पाटः तत्पक्षे अद्‌ दुहत्‌ पूरयामासेदयर्थः । पक्षान्तरे वागे- वास्या इत्यादि षष्ठी सप्तमीत्वेन विक्ञेया--इति टिप्पणं (उ १) कोरे अधिकं दरयते.

१५० कोषीततरिब्राह्मणोपनिषत्‌ सैवास्याः प्रज्ञायाः एकमङ्खमुदृढम्‌ | तस्ये तस्याः आन्तरतनोः धियः अपरोक्ष- राब्दादिनिश्वसव्रत्तयः, तथा विज्ञातव्यकामाः ज्ञातव्यवस्तुगोचरकृत्तयश्च, एवं द्विप्रकाराः परस्तात्‌ प्रतिविहिता भूतमात्राः ॥ ^ ॥ प्रज्ञाऽधिष्ितैरेव वागादिभिः नामायापतिः प्रज्ञया वाचं समार्य वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति । प्रज्ञया प्राणं समारुद्य श््राणन सर्वान्‌ गन्धानाप्नोति । प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य ॒चघ्चुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति । प्रज्नया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सवान्‌ शब्दानामरोति । प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य जिह्वय) हि सर्वानन्नरसानाभ्नोति । प्रज्ञया हस्तो समार्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्यापरोति । प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति । प्र्तयोपस्थं समारुद्योपस्थनानन्दं रति प्रनातिमाप्रोति । प्रज्ञया पादो मार्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति । प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति ॥ ६ ॥ एवं वागादंगिप्रज्ञया पुरुषो वागाद्यधिष्राय वागादिना नामादीनाप्रोती्याह --प्रज्ञयेति । एवं वागादयंग[गि भूतजीवयप्रज्ञया युक्तः पुरषो वाचं समारुह्य अधिष्ठाय सखाधिष्ठितया वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति । प्रज्ञया प्राणं समारुद्येयादि. समानमुक्ताथ च ॥ ६ ॥ प्रज्ञाऽपतानां वागादीनामसाधकत्वम्‌ न हि प्रज्ञाऽपेता वाङ्नाम किचन ््रत्तापयेदन्यत्र मे मनो- ऽभूदित्याह नाहमेतन्नाम प्रज्ञासिपमिति । न हि प्रज्ञाऽपेतः प्राणो

' प्राणं--क. £ प्राणेन-- क. ४ प्रज्ञप--उ, उ १,अ, अ २,

तृतीयाध्यायः १५१

गन्धं॑कंत्वन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं गन्धं ्ज्ञातिषमिति । न हि प्रज्ञापेतं चक्षू रूपं किचन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतद्पं प्रतञासिपमिति । न हि प्रज्ञाऽपतं श्रोत्र रान्दं केचन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं शाब्दं प्रत्तापिषमिति । न हि प्रज्ञाऽपेता जिह्वाऽन्ररसं केचन प्रत्तापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतमन्नरसं प्रज्ञासिपमिति । न हि प्रत्ाऽपेतो हस्तो करम किचन प्रज्ञापयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्कमं प्रज्ञासिपमिति । नहि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखदुःखे किचन ्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्सुखदु खे प्रज्ञािषमिति। न हि प्रज्ञाऽपेत उपस्थ आनन्दं रतिं प्रजातिं कचन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतमानन्द्‌ं रति प्रजाति प्रज्ञासिपमिति | न हि प्रज्ञाऽेतो पादावित्यां कांचन प्रज्ञापयेतामन्यत्र मे मनोऽ- भूदित्याह नाहमेतामियां प्रज्ञापिपमिति । न हि प्रज्ञाऽ्पता धीः काचन सिद्धयेनन प्रत्तातन्यं प्रन्ञायेत ॥ ७ ॥ अन्वयमुक्त्वा व्यतिरेकमाह-- नहीति । प्रज्ञापेता प्रज्ञाविरद्ा वाक्‌ न हि किञ्चन नाम प्रज्ञापयेत्‌ | कुतः? अन्यत्र मे मनः अन्तःकरणं प्रज्ञासंस्म-

दारभूतं विषयान्तरे अभूत्‌, अतो नाहमेतन्नाम प्रज्ञासिषपमिलयादेति । न दहि प्ज्ञाऽपेतः प्राणः इत्यादि समानम्‌ ॥ ७ ॥

वागादीनां मिध्यात्वट्पू्कं केवखत्रह्मात्मप्रज्ञानविधिः न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्‌ । न गन्धं विजिज्ञासीत त्रातारं विद्यात्‌ । न रूपं विजिज्ञासीत रूपविदं विद्यात्‌ । न रद्द

१५२ कौषीत कित्राह्मणोपनिषत्‌

विजिज्ञासीत श्रोतारं विद्यात्‌ । नान्नरसं विनिन्ञासीताच्नरसविन्ञातारं विद्यात्‌ | न कर्मं विजिज्ञासीत कतारं विद्यात्‌ । न सुखदुःखे विजिन्ञापीत सुखदुःखयो विन्नातारं विद्यात्‌ । नानन्दं रति प्रनातिं विजिन्ञासीतानन्दस्य रतेः प्रनातेर्विज्ञातारं विद्यात्‌ । नेत्यां विजिज्ञापीतेतारं विद्यात्‌ । न मनो विजिन्ञाप्रीत मन्तारं विद्यात्‌ । तावा एता दोव भूतमात्रा अपिप्रत्तं दा प्रज्ञामात्रा अधिभूतम्‌ । यद्धि भूतमात्रा न स्युनं प्रज्तामात्राः स्युयदरा प्रज्ञामात्रा न स्युनं भूतमत्राः स्युः ॥ < ॥

वागादिकरणानां मिध्यात्वदष्प्िवकं तदारोपापवादाधिकरणं ब्रह्मास्मीति ज्ञातव्यमियाह-- न वाचमिति | न वाचं वचनं विजिज्ञासीत, वक्तारं वागादि- करणम्रामप्रदरत्तिनिमित्त विद्यात्‌ इद्यादि समानम्‌ । एवं दङामात्राप्रज्ञानां खतः सिद्धयभावात्‌ तदु दयस्थितिख्याधिकरणकूटस्थचिदात्मानं सर्वानुवत्तं खव्यादृत्त- प्रज्ञातत्कायकटनास्परष्टं॑वस्तुतः तत्सवकटनापहवसिद्धं॒त्रह्म निष्प्रतियोगिक- स्वमात्रमिति वियादिय्थः । तदु पायत्वेनाधथ खविकल्पितमात्राणां प्रज्ञायाश्च प्राणप्रज्ञयोरिव नियान्वयात्‌ नद्यतीव भदोऽस्तीलयत्र ता वा एताः वागायन्तः- करणान्ताः दोव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं जीवप्रज्ञायामारूढं तत्सम्बन्धात्‌ दशप्रज्ञामात्राश्चाधिभूतम । कथमन्योन्याराह इ्यत्र--यद्धि यदि हि भूतमात्रा न स्युः वचनादिविपयसंसृषएटवागादिप्राणमात्रा यदि प्रज्ञया न संसृज्येरन्‌ तदा स्वतो न प्रज्ञामात्राः स्युः; प्रज्ञायाः निविकल्पत्वात्‌ । तथा यद्रा वागादिसंसृष्टाः प्रज्ञामात्राः न स्युः तदा भूतमात्राश्च न स्युः, जडत्वेन खसत्तासाधकं वेरच््यादिय्थः ॥ ८ ॥

सव॑भेदरटितप्रज्ञाऽऽत्मवेदनविधिः

न दह्यन्यतरतो रूपं किन सिध्येत्‌ । नो एतन्नाना | तयथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्रा

तृतीयाध्यायः १५३

प्रज्ञामात्राखर्िताः प्रज्ञामाघ्राः प्राणे अर्पिताः | सवा एष प्राण एव प्रज्ञाऽऽत्माऽऽनन्दोऽनरोऽख्तो न साधुना कमणा भूयान्‌ नो एवाप्ताधुना कर्मणा कनीयान्‌ । एष दयवैनं साघु कमं कारयति तं "यमेभ्यो छोकेभ्य उन्निनीषते । एष उ एवैनमसाधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो रोकेभ्यो भ्त॒न॒त्सते । एष टोकपाट एष टोका- धिपतिरेष र्पर्वेशवरः स म आत्मेति विद्यात्‌ स म आत्मेति विद्यात्‌ ॥ ९ ॥

उक्तार्थं विशदयन्‌ उपसंहरति--न हीति । भूतमात्रामात्रेण वाऽसंसृषेन तथा प्रजञामत्रेण वा न करिच्वन रूपं भूतमात्रारूपं प्रज्ञामात्रारूपं वा सिध्येत्‌ | तद्रेतुः प्रागेव उक्तः । हि यस्मादेवं तस्मान्नो एतद्धूतपरज्ञामात्रास्रूपं नाना मिनन नातिमेदवदित्यथः । तत्र टृष्टान्तमाह-- तद्यथेति । तद्यथा रथचक्रस्यारेषु नेमिः अपिता । अन्तर्नमिस्तु नाभिरियथः । तथा नाभावराश्चार्पिताः । एव- मेवेताः भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्षिताः, प्रज्ञामात्रा वागादिदराप्राणेष्वर्पिताः | योऽस्मिन्‌ प्रकरणे प्रज्ञातव्यतया प्रकटितः स एषः प्रज्ञात्मा प्राण एव वूटस्थो महेन्द्रः स्वगतसविरोषदुःखापाये स्वयमेवानन्दः अखण्डानन्दस्व- रूपत्वात्‌ ; अजरः षड्भावविकारापहवसिद्धत्वात्‌ , अत एवाग्रतः परमामृत- रूपत्वात्‌ । तथाऽपि साध्वसाघुकममिः वधते हीयत इलयारङ्कायां-- परमार्थदष्टया साध्वसाधुकममूटस्वाज्ञानापहवसिद्धं निविरोषं ब्रह्मेयत्र न विवादः । (यः) स्वाज्ञदध्टप्रसक्तमूढावियावीजांडासंगचिद्धातोरपि साध्वसाधुकयतो व्द्विहानि- प्रसक्तिरपि नास्तीयाह- नेति । सोऽयमीश्वरः शताश्वमेधादिटशक्षणसाधुकमेणा न हि भूयान्‌ मवति । नो एवासाधुना ब्रह्महयाऽऽदिनाऽपि कनीयान्‌ भवति ।

* अत्र व्याख्याऽनु सारी पाये धतः । सर्वकोशपाठस्त॒ ““ यमन्वानुनेषति ‡‡ इति, ° नदत्सते--उ, उ १. 3 लोकेरवरः- उ, उ १. + 20

१५५४ कोषीतकित्राह्मणोपनिषत्‌

विच--एष देवेश्वरः स्वांडाजप्राणिपटटकमसपिक्षमेनं स्वभक्तजनं साधुकम स्वयाथात्म्यदरनहेतुभ्रवणादिटक्षणं कार्यतीव कारयति । यं अनेकजन्मसिद्धं एभ्यो रोकेभ्यः ऊर्ध्व ब्रह्मटोकं नेतुमिच्छति, तमेव तादडासाधनानुष्टाने नियोजयति । एष उ एष एवैनं प्राचीनवासनाऽनुरोधेन असाधु कमं कारयति । तधा च स्मृतिः--

तानहं द्विषतः क्ररन्‌ संसारेषु नराधमान्‌ । क्षिपाम्यजस्नमद्युभानासुरीप्तरेव योनिषु ॥

इति । यं दैश्वरः एभ्यो छोकेभ्यो नुनुत्सते- नुदेदटन्ताचेति सनः [कित्त्वम्‌ ] एवमीश्वरस्य साध्वसाधुकारकत्वे वेषम्यादिदोषः स्यादिति चेन, जीवगतकतृता- निरसनहे तत्वात्‌ । जीवस्य, सर्वकर्ता ईश्वरः सोऽहमस्मीत्युपासनातः, ईश्वरज्ञानं जायते । एवं जाते निराव्रतेश्वरज्ञाने खस्येश्वरस्य वा कतृत्वकारयितृत्वादिदोषो नहि सेद्धुं पारयति । यस्मादेवं तस्मात्‌ ईश्वरे कारयितृत्वायारोपो जीवगत- कतृत्वादिनिरासहेतुरिय्थः । तथा च स्मृतिः-- “न कतृत्वं न कर्माणि छोकस्य सृजति ”” इति । यः स्वाज्ञटष्िपरसक्तदितव्यसापेक्षेश्चरभावमापन एष एव प्रज्ञाऽऽत्मा लोकपारः, सवटोकपार्कत्वात्‌ । एष हि दिग्वातादिखोकपारानामप्यधिपतिः। एष एव सर्वेश्वरः । यः एताद्दाः स भगवान्‌ मनुष्यपरमहितरूपो म आत्मा वस्तुतः स्वक्ञद्टया स्वाङ्गटश्प्रसक्तस्वाविदयाद्रयापाये तदधिकरणं कूटस्थचैतन्यं अधिष्रयनिरूपिताधिष्ठानत्वकटनाविरटं निरधिष्ठानं ब्रह्म निष्प्रतियोगिकस्वमात्र- मवरिप्यत इति वियात्‌ । आवृत्तिः तृतीयाध्यायपरिसमात्यर्था ॥

इति त्रतीयोऽध्यायः

चतुथाध्यायः १५५ चतुथोंऽध्यायः ब्रह्मोपदेशभरतिन्ञा

गार्ग्यो ह वे बाटाकिरनूचा' नः संस्पष्ट आस्र ्सोऽयमुशीनरेषु सत्त्वमत्स्येषु कुरुपश्चाटेषु काशीविदेहेष्विति श्॒हाजातश्ं कारयमेत्योवाच ब्रह्म ते ब्रवाणीति । तं होवाचाजातशत्नः महस ददम एतस्यां वाचि जनको जनक इति वा उ जना धावन्तीति ॥ १ ॥

परापरवियाया दुरवगमत्वेन मन्दबुद्धिवेरायार्थं॒विदाद्रयप्रकाङनप्रवक- मुपसंहर्य चतु्थाध्याय आरभ्यते । गार्ग्याजातराघ्रुसंवादरूपेयमाख्यायिका वक््यमाणवियास्तुयर्था । वृहदारण्यगतचतुर्धाध्यायायटप्तवाछावित्राह्मणव्याख्या- नेनैव अयमध्यायो व्याख्यातप्राय एव, वक्तश्रोतृप्र्षप्रतिवचनयेरेकत्वात्‌ । तथाऽपि वेदशाखोपनिषद्वेदात्‌ संक्षेपतो व्याख्यायते । गगगोत्रजो गाग्यैः | वाकाया अपत्यं बाटाकरिः; हवा इति प्रसिद्वियोतको निपातौ, सद्रंश्यो- ऽनूचानः अनुवचनसम्थो वाग्मी वा । उशीनरसत्वमत्स्यकुरुपाच्चाल- कारीविदेहदेशेषु संस्पष्टौ विख्यातः सन्नास स्थितवानिति यः श्रुतः सोऽयं गाग्याऽजातराच्चं कारयमेत्योवाच ह | किमिति! ब्रह्म ते त्रवाणीति। एवमुक्तवन्तं तं होवाचाजातशत्रुः । किमिति ? ब्रह्म ते त्रवाणीति या वागेतस्यां वाचि गवां सदख दद्यः । राजामिप्रायं श्रुतिव्यनक्ति--जनको जनक इति वा उ जना धावन्तीति | जनकः स्वामिटपिताथदाता जनकः सारराश्रोतेति पदमभ्यस्यते । अत एव हि जनाः स्वामिटषिताथटाभाय तं प्रति धावन्ति | वा उ इति निपाताववधारणार्था ॥ १ ॥

1 नसं--क. ° सभ्यो न तप उशी-अ, अ १. ° सदाहाजा --अ २, क, सदहा-अ, अ १.

१९५६ करोपीतकित्राह्मणोपनिप्रत्‌ आदिल्यव्रह्मोपासनम्‌ स॒ होवाच बाटाक्रियं एवेष आदित्ये परुषस्तमेवाहमुपाप् इति । तं होवाचाजात्ात्र मामेवं तस्मिन्‌ शपरमवादयिष्ठा बृहन्‌ पाण्डरवासाथिष्ठाः वैषां मृतानां मूर्धेति श्वा “अदहमेतद्रा उपास इति । सम॒ यो हैतमेवमुपास्तेऽधिष्ठाः सवेषां भूतानां मूरा भवति ॥ २॥

सर्वज्ञकल्पमपि राजानं श्रोतारं मत्वा तमुद्द्य स होवाच वाखाकिः | किमिति! य एवैष आदित्ये चक्षुषि च पुरुषो दृश्यते चक्षुदरारा हृदय उपरम्यते तमेवाहमुपास, मदुपदेरातः त्वमपि तमुपास्स्व । इत्युक्तवन्तं तं होवाचाजातरान्नुः । किमिति ? यन्ममापदेशं कर्तुमिच्छसि तस्मिन्‌ विषये-- मामेति द्विरुक्तिः वक्तरपेक्षया स्वस्य ज्ञानाधिक्यदयोतनार्था-- मामेवं [तस्मिन्‌] समवादयिष्ठाः संवादं मा कार्षीः | यदि त्वं जानीषे सप्रकारं तददेति तत्राह--बृहन्निति । बहन्‌ पाण्डरबासाधिष्ठाः-- प्राणस्य सूत्रत्वेन व्यापकत्वात्‌ व्रहत्वं, अपां पाण्डरवर्णत्वेन तत्परिधानात्‌ पाण्डरवासस्त्वं, सर्वभूतापिष्टातृत्वात्‌ [अधिषटात्वं], सर्वेषां भूतानां मूर्धा शिरः दीप्ति- गुण्रकत्वात्‌ } अहमेतद्रा एतदेव ब्रह्मोपास इति । एवमुपासनाफलमपि जानामि । कथं! स यो हैतमेवमुपास्ते सोऽयं सर्वषां भूतानामधिष्ठाः अथिषानं मूर्धा च भवति । यो यद्रणमुपास्ते स तद्रूण एव भवति, ^ तं यथायथोपासते त्रैव भवति ? इति श्रुतेः ॥ २ ॥

1 ^“ मामैवं स ` इति व्याख्याऽनुसारी पाटः स्यात्‌.

2 समवादधिष्राः-अ १, क, उ १. संवदिष्रः--अ,

3 ^“वा ° इत्येतत्‌ सर्वटिखितकोरोषु छप्तः

+ अत्र व्याख्याऽनुसारी पाठो धृतः. कोशगतपाटस्तु, अहमेतमुपासे--उ, उ १. अहमोमुपासे--अ, अ १. सर्वपययिपु एवमेव पाठभेदाः.

चतुर्थाध्यायः १५७ चन्द्रतब्रह्मोपासनम्‌ प॒ होवाच बाक्रियं एवैष चन्द्रमसि पुरुषस्तमेवाहं ब्रह्मोपास इति । तं होवाचाजातरान्नममितस्मिन्‌ समवादयिष्ठाः सोमो राजन्नस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति । प्त यो हेतमेवमुपास्तऽन्रस्यात्मा भवति ॥ ३ ॥ एवमादियत्रह्मणि प्रयाख्याते ब्रह्मान्तरमाह--स इति । स होवाच

इयादि सर्वत्र समानम्‌ । चन्द्रमसि मनसि चैकः पुरुषः तमेवाह मामेतस्मि- निलयादि च समानम्‌ । चन्द्रमनसोरनात्मत्वात्‌ तद्रावापत्तिहिं फटम्‌ ॥ ३ ॥

वियुद्रह्यो पासनम्‌ स होवाच बाटाकरियं एवैष विद्यति पुरुप एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । तं दोवाचाजातशत्रु्मामेतस्मिन्‌ समवादयिष्ठास्तजघ्यात्मेति वा अहमेतमृपाप् इति । म यो हैतमेवमुपास्ते °तेजघ्यात्मा मवति ॥ ४ ॥

कि च--स होवाचेति । विद्युति त्वचि देवंतेका । तेजसि आत्मोपासनात्‌ तेजस्यात्मा भवति ॥ ४ ॥

स्तनयित्नुव्रह्मोपासनम्‌

स॒ होवाच बालाकिर्य एवैष स्तनयितौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपाप्त इति । तं होवाचाजातङघरुममि तस्मिन्‌ समवादयिष्ठाः

" राजानन्न-अ २, उ. “ तेजस्व्यात्मा--उ १.

१५८ कोपीतक्रिव्राह्मणोपनिषत्‌

दान्दस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति । स यो हैतमेवमुपास्ते राब्दस्यात्मा भवति ॥ ^ ॥

किं च- स होवाचेति । स्तनयित्नौ श्रवणे चेका देवता । शब्दात्मो- पासनात्‌ तथा भवतीयथः ॥ ५ ॥

आकाशव्रह्मोपासनम्‌ स॒ होवाच बाटाकियं एवेषप आक्रादो पृरुपस्तमेवाहमुपाप इति । तं होवाचाजातह्नमामेतस्मिन्‌ समवादयिष्ठाः पू्ण॑मप्रवर्तिं त्रसति वा अहमेतमुपास इति । स यो हैतमेवमुपास्ते पू्यैते प्रनया पुभिनां एव स्वयं नाप्य प्रना पुरा काटात्प्रवतेते ॥ ६ ॥ कि च-- स होवाचति | बाद्यान्तराकारायोः दे वतका । पूणैमप्रवत्तीति विरोषणद्रयं विरिष्टफटयोतनार्थम्‌ । पूयते ह प्रजया पञ्ुभिः । एवमुपासनं विना एतत्‌ फटं स्वयं नो एव भवति । नास्य सन्ततिविच्छेदो भवतीयथः ॥ ६ ॥ वायुत्रह्मोपासनम्‌ स होवाच बालाकिर्य एवैष वायो पुरुपस्तमेवाहसमुपा् इति । तं होवाचाजातरत्र्मामेतस्मिन्पमवादयिष्ठा इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता अ 9. षि हेत त ् 1 © सेनेति वा अहमेतमुपास इति । स यो हैतमेवमुपास्ते जिष्णुष्हं वा परानिष्णुःरन्यतस्त्यजाया भवति ॥ ७ ॥ विः च- स होवाचेति । वायो प्राणे च देवतेका । इन्द्रः परमेश्वरः । वीतगतिकुण्ठनो वैकुण्ठः यस्य सेना परैः जेतुमदाक्या सेयं तदीयाऽपराजिता सेनेति । फटं-जयरीटो जिष्णुः, परैः जेतुमदराक्यः पराजिष्णुभेवति अन्य- तस्यानामरीणां जाया जायी जयङीटा भवति ॥ ७ ॥

' हि-अ, अ १,अ२, क, उ १. ° रन्यतस्तज््यायान्‌---मु.

चतुर्थाध्यायः १५९ अभ्निव्रह्मोपासनम्‌ स॒ होवाच बालाकिर्य एवेषोऽग्नो पुरशषस्तमेवाहमुपास इति । तं होवाचाजातराघ्रुमामेतस्मिन्‌ समवादयिष्ठा विपापहिरिति वा अहमेतमुपाप्त इति । स यो हैतमेवमुपास्ते विषाप्रहिवां एष भवति ॥ ८ ॥

किं च--स होवाचेति । अग्रो वाच्यपि देवंतेका । परान्‌ मषयतीति विषासहिः ॥ ८ ॥

अन्त्रह्मोपासनम्‌ किय न #४8 स॒ होवाच बाटाकियं एवैपोऽप्सु पुस्पस्तमेवाहमुपाप्न इति । तं होवाचाजातदाघ्रुमामेतस्मिन्‌ समवादयिष्ठा नाम्नोऽप्यात्मेति वा अहमेतमुपाप्न इति । स यो हैतमेवमुपास्ते 'नाम्नोऽस्यात्मा मवति । इत्यधिदैवतम्‌ । अथाध्यात्मम्‌ ॥ ९ ॥ कि च-स होवाचेति | अप्सु रेतस्येका देवता । नामात्मोपासनात्‌ तदेव भवति । अधिदेवतोपासनमुक्तम्‌ । अधाध्यात्ममुच्यते ॥ ९ ॥ प्रतिरूपपुरषोपासनम्‌ किय स म क प॒ होवाच बाटाकियं एवेष आदरे पुरुषस्तमेवाहमुपाप इति । तं होवाचानातरशत्रुमामे तस्मिन्‌ समवादयिष्ठाः प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति । स यो हैतमेवमुपास्ते प्रतिरूपो हैवास्य प्रजायामाजायते नाप्रतिरूपः ॥ १० ॥

नाम्नस्या--अ १,अ २, क. नामास्य-अ.

१६० कोषीतकितव्राह्मणोपनिषत्‌

स होवाचेति । खच्छाद खड्गादो हार्दे च देवतैका । प्रतिरूपः छायात्मा ॥ १० ॥

प्रतिष्वनिपुरुषोपासनम्‌ स॒ होवाच बाराकियं एवैष प्रातिश्चुत्कायां पुरुषस्तमेवाहसु- पास॒ इति । तं होवाचाजातश्नुममितस्मिन्‌ समवादयिष्ठा द्वितीयो- ऽनपग इति वा अहमेतमुपाप्र इति । स यो हैतमेवमुपास्ते विन्दते द्वितीयं द्वितीयवान्‌ भवति ॥ ११॥

किं च-सदोवाचेति । ध्वनो प्रातिश्चुत्कायां प्रतिघ्वनो च देवतेका । सद्वितीयोपासनाफटं सद्वितीयत्वम्‌ ॥ ११ ॥

राब्दपुरुषोपासनम्‌ प॒ होवाच बाटाक्रियं एवेष शाब्दः पुरुषमन्वेति तमेवा- हमुपास इति। तं होवाचाजातदातरमामेतस्मिन्‌ पमवादयिष्ठा आयुरिति वा अहमेतमृपाप्त इति । पम यो हैतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्य प्रना पृराकाटात्‌ संमोहमेति ॥ १२ ॥

य एवायं शाब्दः प्ृ्टताऽनूदेति अध्यात्मायुश्च तयोरेका देवता । एवमायुः- शब्दवाच्यप्राणापासनात्‌ उपासकस्य तत्कुटप्रसूतप्रनायाश्च दीर्घायुः सिध्यति ॥ तमःपुरूपोपासनम्‌

प॒ होवाच बालाक्रियं एवेष छायायां पुरुषस्तमेवाहम॒पास इति । तं होवाचाजातहातरुमामेतस्मिन्‌ समवादयिष्ठा मृत्युरिति वा

चतु्थध्यायः १६१ अहमेतमुपास इति । स यो हैतमेवमुपास्त नो एव खयं नास्य प्रना परा काटात्‌ प्रमीयते |॥ १३ ॥

कि च-स होवाचेति ] वाद्यतमोरूपच्छायायां खान्तः खाज्ञाने चका देवता । सेव म्रत्युः | तदतितरणं फटम्‌ ॥ १३ ॥

शारीरपुरुषोपासनम्‌

स॒ होवाच वाटाक्रिय एवेषप रारीरः पररुषस्तमेवाहमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुमामेतष्मिन्‌ समवादयिष्ठाः प्रजापतिरिति वा अहमेतमुपाप् इति । स यो हेतमेवम॒पास्त प्रजायते प्रजया परुमिः ॥ १४॥

कि च--स होवाचेति । शारीरे विराजि चका देवता । एवं प्रजापत्यु- पासनाफटं प्रजापड्युवधकम्‌ ॥ १४ ॥

सुप्तपुरुपोपासनम्‌

स॒ होवाच बाटाकिर्यं॑एवेष प्राज्ञ आत्मा येनेतत्‌ सक्ष 'सस्यया चरति तमेवाहमुपास इति । तं होवाचानातदरत्मामि- तस्मिन्‌ पमवादयिष्ठा यमो राजेति वा अहमेतमुपास इति । स यो हैतमेवमुपास्ते सरवै हासा इदं श्रेष्ठ्याय यम्यते ॥ १९ ॥ कि च--स होवाचेति । येनेतत्‌ सुपः स्वभ्यया चरति तस्मिन्‌ प्राज्ञ ईश्वरे च आत्मा एकः । यमोपासनाफटं सर्वस्मादपि श्रेषठयापत्तिः ॥ १५ ॥

स्वप्र-अ, अ १, 6 21

१६२ कौषीतकित्राह्मणोपनिषत्‌ दक्षिणाकषिपुस्षोपासनम्‌ स॒ होवाच बाटाकरियं एवेष दक्षिणेऽक्षन्‌ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति । तं होवाचानातरचरुमामेतस्मिन समवादयिष्ठा नान्न आत्माभ्मे- रात्मा ज्योतिष आत्मेति वा अहमेतमुपास इति । स यो हेतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति ॥ १६ ॥

कि च--स होवाचेति । दक्षिणाक्षिणि मुखे चेका देवता । नामाभि- ञ्योतिष्प्वात्मोपासनात्‌ सवेभूतात्मा भवति ॥ १६ ॥

सन्याक्षिपुरुषोपासनम्‌ + क

स॒ होवाच बाटाकियं एवेष सन्येश्चञन्‌ पुरुषस्तमेवाहमुपाप इति । तं होवाचानातद्मामेतस्मिन्‌ समवादयिष्ठाः ल्य्यात्मा विद्युत आत्मा तेजस आत्मेति वा अहमेतमुपास इति । स यो हेतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भ्वति ॥ १७ ॥

वि च-- स होवाचेति | सव्येऽक्षन्‌ तजसे चका देवता । सलयविद्य॒त्तेज- स्स्वात्मदरनादात्मेव भवतीयधंः ॥ १७ ॥ अनात्मन्नं प्रति आत्मवोधनप्रकारः

तत उ ह बाटाकिस्तूष्णीमास । तं होवाचानातदरातररेतावनर बाल्ाकरा इति । एतावद्धीति होवाच बालाकिः । तं होवाचाजात- दाचररमेपा वे क्ट मा पवविष्ठा ब्रह्मते 'त्रवाणीति । स्र होवाच

` ब्रुवा-अ, अ २, क,

चतुर्थाध्यायः १६३

यो वे बाकर एतेषां पुरुषाणां कर्ता यघ्य वैतत्कमं 'सेतरर्ेदितव्य इति । तत उ ह बााक्रिः समित्पाणिः प्रतिचक्रामोपायानीति । तं होवाचाजातरत्रः प्रतिटोमरूपमेव स्यात्‌ त्रियो ब्राह्मणमुपनयेदे ° व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति । तं ह पाणावमिपद प्रवव्रान | तौ हं मुप्ं परुपमीयतुः । तं हानातदत्ररामन्तयां चक्रे बृहन्‌ पाण्डरवासः सोमराजन्निति । स उ ह तुष्णीमेव रिष्ये । तत उ हेनं य्या च चिक्षेप । स्र तत एव समुत्तस्थौ । तं होवाचाजातशत्रुः कैप एतद्ाटाके पुरुषोऽशयिष्ट यत्वैतदमूद्यत एतदगादिति । तदुभयं बालाकि्नं ५विजिन्नौ ॥ १८ ॥

यावच्छरूतं यावदधीतं तावत्‌ स्वमुपन्यस्य निःरोषितवि्ा वाटाकिः उपररामेयाह-- तत इति । वादकः मुनिः स्वेन यावदधीतं तत्‌ सवेमाभासत उपन्यस्य ततः परं अमावास्याचन्द्रवत्‌ निष्प्रभः तूष्णीमास । तं होवाचाजातराच्चः एतावन्न वालाका इति । रक्ञिवं पृष्टो वाखाकिरेतावद्धीति होवाच । एवमुक्तवन्तं तं दोवाचाजातद्यच्रः--त्रह्म ते त्रवाणीति मां प्रति मृषा संवदिषठा उक्तवानसि, विमर्थमेवं गवितोऽसि इति | तं प्रति राजोवाच--अपरन्रह्मापि यथावत्‌ त्वया न विदितम्‌ | खयमजातश्घ्रुः परापर- ब्रह्मयाथात्म्यवित्‌ । अनेनायं प्रतिपेधितं युक्त एव । यदमुख्यत्रह्मविज्ञानमपि प्रयाख्यायेत तदा नेतावतेति न हि ब्रूयात्‌ । न किञ्चित्‌ त्वया विज्ञातमिति नानेनोक्तम्‌ । तस्मादपरत्रह्माप्यस्त्येव, तस्य परब्रह्माधिगमदारभूतत्वात्‌ । हे वाके यो वा एतेषां पुरुषाणां कर्ता वागादिकरणग्रामप्रवृत्तिनिमित्ततया अवति-

" सवेवे--अ, अ १.

हीत्येव --उ, दिवत्येव--उ १. दिव्येत्येव--अ १, अ २.

तुह बा--उ, उ १. 4 विजज्ञो--उ.

१६४ कोपीतकित्राह्यणोपनिषत्‌

एते, यस्य करणग्रामप्रवर्तिनिमित्तस्येतत्‌ कमे तत्सवसिंस्यृष्टतया खयं स्थित्वा तत्प्वरत्तिनिढत्तिनिर्वाहकत्वं, सोऽयमात्मा स्वोपख्ब्ध्युपायभूतेः वागादिकरण- सङ्घः तत्परबरत्तिनिमित्ततया तद्रत्तिसहखरभावाभावप्रकाङकतया तदारोपापवादाधि- करणतया निरधिकरणनिष्प्रतियोगिकस्वमात्रतया च वेदितव्यः इत्येवममिहितस्तत उ ह वाखाकिः अपरविक्ञानोपायसिद्रपरत्रह्याधिगमाय समित्पाणिः प्रतिचक्रामो- पायानीति । एवं विधिवदुपसनं तं दोवाचाजातराचरुः--क्ुत्रियो ब्राह्मण- मुपनयेदिति यत्तत्प्रतिलोमरूपमेव स्यात्‌ । यतो मामेवं वृणीषे अतः त्वं एहीत्येव तं हषयन्‌ त्वा त्वां एतत्‌ ज्ञपयिष्यामीति यत्तद्िधिङाघ्लविरुद्धः तस्मात्‌ त्वमाचाय एव सन्‌ तिष्ठ, यदरेदनात्‌ मुख्यं ब्रह्म विदितं भवेत्‌ तत्‌ त्वां रद्य ज्ञपयिष्यामि प्रतिपादयामीत्युक्त्वा सटजं तं ह पाणावभिपद्य प्रवव्राज | तो ह वाटाक्यजातरात्र कयित्‌ प्रदरो सुप्रं पुरुषमीयतुः । ततः तं ह सुप्तं अजातरान्रुः आमन्वयांचक्र | किमिति ! हन्‌ पाण्डरवासः सोमराजन्निति नामभिराह्वानं कृतवानियथः । स उ ह सोऽयमेवमामन्तितोऽपि तूष्णीमेव रिय । तत उ हैनं उयानं यष्ट्या दण्डेन च चिक्षेप | ततः क्षेपादेव समुत्तस्थौ समुत्थितवान्‌ । तं होवाचाजातराच्चः | किमिति! हे वाखके एतत्‌ पुरि शायनादेष पुरुषः क्रारायिष्ट यत्र यस्मिन्‌ एतत्‌ खापकमक्रद भूत्‌ पुनः यतः एतत्कमक्रदगात्‌ आगतवान्‌ । यत्स्वभावेऽयमभूत्‌ पुनः यत्स्वमावात्‌ प्रच्युतः संसारीत्येतदुभयं गार्ग्यण प्रष्टव्यं, तत्तेनापृष्टमपि ज्ञपयिष्यामीति प्रतिज्ञातत्वात्‌ तत्राजातराच्रः वाधयितव्योऽसाविति प्रतते । एवं व्युत्पायमानोऽपि गार्ग्य स्तदुभयं प्ररं अवगन्तुं न मेने न हि विज्ञातवान्‌ न विजिज्ञौ ॥ १८ ॥

आत्मनः सर्वशरीरव्यास्तिः क जन ¢^“ न. क यत्रे तं हावाचाजातदाघर्यमेवेष एतद्राटाके पृस्पोऽरायिष्ट यत्रै- तद्र भूद्यत एतदगात्‌ । हिता नाम हृदयस्य नाडयो हटयात्‌ पुरीततमभि प्रतन्वन्ति यथा सहखधा केडो विपतितस्तावदण्व्यः पिङ्गटस्याणिम्ना

चतुर्थाध्यायः १६५

तिष्ठन्त शस्य कृष्णस्य पीतप्य टोहितस्येति । तासु तदा मवति यदा सुप्तः खप्न न केचन पयति । अथास्मिन्‌ प्राण एवैकधा भवति । तेनं वाक्‌ सरनामभिः सहाप्येति चक्षुः सव रूपैः सहाप्येति श्रोत्र स्वः शब्दैः सहाप्येति मनः पर्या ति; सहाप्येति । स यदा प्रतिबुध्यते यथाञ्चर्वि्फुटिङ्धा विप्रतिषठेरनेवमेवेतसादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो रोकाः । तयथा क्षुरः श्चुरधावे ह्येतस्यास्स विश्वभरो वा विश्चभर'कुटाय एवमेवेष प्राज्ञ आत्मेदं शरीरमरप्रविष्ट आ टोमभ्य आ नखेभ्यः ॥ १९. ॥

तथाऽपि स्वप्रतिज्ञापाटनाय अजातराघ्रराह- तमिति । अजातशत्रुः तं त्यथ यमिति टिगव्यययः--यदेतच्छ- रीरमवष्टम्य एप वे पुरुषोऽशयिष्ट पुरा यत्रेतद भूत्‌ पुनय॑तः एतद्गादित्युक्ते हृदयस्याश्रिताः हिता नाम नाडयो भवन्ति । तास्तु हृदयात्‌ पुरीततं स्थूट- दारीरमभिप्रतन्वन्ति व्याप्नुवन्ति । उारीरापेक्षया नाडीनां सूष्ष्मत्वे दृष्टान्तमाह --यथेति । यथा केशः सहस्रधा विपतितो विदक्ितः सुसूक्ष्मतमो भवति तथा तावदण्व्यः नाडया भवन्ति । नाडीनां शष्मपित्तादियागतः शङ्खस्य कृष्णस्य पीतस्य छोहितस्य इद्यादिनानावणः तासु नाडीषु भवति | यदा सुप्रो विज्ञानात्मा स्वप्र न कच्चन परयति अथास्मिनयं विज्ञानात्मा प्राण एवेकधा भवति एकत्वसुपेति । तथेनं वाक्‌ सवैः नामभिः सहाप्येतीति वागादिकरणग्रामः स्वस्वविषयः सहाप्येतीयायुक्ताथम्‌ । अत्र दृष्टान्तमाह-- यथेति । यथा क्षुरः श्ुरधावे नापितश्षुरादिविन्यासपेटिकायां निक्षिप्तो मग्नः पुनस्ततो विप्रतिष्ठते एवमेव वागादिकरणजाटमिसयथः । यद्रा--यथा क्षुरः

1 कुखायैव-अ, अ १,उ, उ १.

१६६ कोपीतकिव्राह्मणोपनिषत्‌

कुरधावे हि यथा एतस्याः पुरीततेः मध्ये विशं विभति धारयतीति विश्व॑भरः प्राणः तेन सह वतत इति स विश्वम्भरो विज्ञानात्मा प्राणोपाधिकः विच्धम्भर- कुखायं शारीरं तत्र यथा अनुप्रविश्य तत्‌ सर्वै व्याप्नाति विश्वस्य स्थृटशरीरमात्र- व्यापकत्वात्‌, एवमेवेष प्राज्ञ आत्मा इदं स्थूटसूक्ष्मकारणमेदमिन्रीरत्रय आखोमभ्यः आनखेभ्यः इति सप्तद्रकटिगतद्वेतुकारणरारीरापटक्षणार्थं, तत्‌ सर्वै प्रविष्टो भवति ॥ १९. ॥

आत्मन्नानन विदहसुक्तिप्रा्तिः

तमेतमात्मानमेतमात्मनोऽन्वपदरयन्ति । यथा वा श्रेष्ठिं

व क्प | श्रि स < (- न्ति ‰

स्वास्तद्यथा म्रेष्ठेस्तेम॑ङ् तद्यथा वा श्रेष्ठिनं खा भुञ्चन्त[न्ति] एं

श्रेष्ठिनं 'खास्त॒एवाव्धयाः । इन्द्र॒ एतमात्मानं न॒ विजज्ञौ

तावदेनमसुरा अभिवभूवुः । स्त यदा विजिन्नावथ हत्वाऽसुरान्‌ विजित्य

सर्वेपां भूतानां प्रेष्ठं सख्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति । तथो एवेवं

विद्वान्‌ स्वेषां भूतानां श्रेष्ठचं खारान्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद्‌

य एवं वद्‌ ॥ २० ॥

यत्रतुगोणमुख्यफटं यद्राधावाधता जयाजयौ भवतः तदियत्तां विादयन्‌ उपसंहरति-- तमिति । यः उारीरत्रयमनुप्रविष्टः त प्रज्ञाऽऽत्मानमत समष्टिदारीर- त्रयारापापवादापिष्ठानरूपमेतं प्रयगमिनपरमात्मनः स्वरूपमिलयन्वपरयन्ति सूरयः, “° जीवभावजगद्धाववाधे प्रयगसिन्नं ब्रह्मैव अवरिप्यते ? इति श्रुतेः | कथं पुनरन्वपद््यन्तीयच्र दृष्रान्तमाह--यथति । यथा स्वाः स्वकीयाः भेष्िनं गुणतः प्रष्टं राजानं स्वस्वामित्वेन अन्वपश्यन्ति तद्यथा रके ये गुणतः शीटता जातितश्व प्र्वमापनाः तेः श्रेष्ठैः सहानूचाना मुनिभङ्क नेतरे: असमः

1 स्वास्सए-उ, उ १. स्वास-अ २, क. स्वास्त--न्याख्यानुसारेण,

चतुथध्यायः १६७

रलः ] यथा वा श्रेष्ठिनं स्वाः भु न्ते[न्ति], स्वाः सन्तः स्वतुल्यमेव श्रेष्ठिनं भोजयन्ति । य एवं कुर्वन्ति त एवावधेयाः सकटविषयकृद्धि यान्ति | तथेवं स्वातिरिक्तव्यष्िसमण्प्रपच्चारोपापवादाधिकरणतः श्रेष्ठिनं निरधिकरणं व्रह्म स्वमात्रमिति सूरयोऽन्वपर्यन्ति । दरनसमकाटं ते यत्क्रतुमुख्यफटं केवल्यं तदेव प्रतिपयन्ते । एतमेवात्मानं यदेन्द्रो यथावत्‌ क्रतुमुख्यफरत्वेन न विज्ञो यावदेवं तावदेनं असुं स्वसत्तामात्रं पराग्बृत्तिमिः हरन्तीयसुराः स्वाज्ञानवृत्तयः असुराः अभमिवभूवुः असुरा वा| स यदा श्रुयाचायप्रसाद- टव्धरसम्यज्ज्ञानेन क्रतुमुख्यफटं स्वातिग्क्तावियापदतत्कार्यापह्ववसिद्ध व्रह्म निःप्रतियोगिकस्वमात्रमिति विजज्ञो विज्ञातवान्‌ भवति अथ ततक्षणानन्तर- मुत्तरक्षणं स्वज्ञानव्रत्तितदारूढान्‌ असुरान्‌ विजिय स्वातिरेकेण नेतिनेतीय- पहवं कृत्वा स्वाज्ञदश्िविकल्पितानां सरवैषां भूतानां मध्ये स्वज्ञटया श्रेः सन्‌ परमार्थदरए्रवा यत्‌ स्वमात्रतया राजते तत्स्वाराज्यमाधिपत्यं पारमेश्वरं विकले- वरस्केवल्यं पर्येति । यद्रा-- विगोचना्सुरन्‌ विद्यायोगवटेन जित्वा स्वाराज्यं स्वगं॒क्रतुसामान्यफटं आधिपत्यं इन्द्रत्वं प्यति । तथा क्रतुसामान्यमुख्यफट- मिन्द्रवद्य एवं वेद्‌ एवं विद्रान्‌ सर्वेपां भूतानां यदिन्द्रादिमिः भुक्तपूर्वं क्रतु- सामान्यविरहोषफटं स्वमान्रसिद्वितः श्रयं स्वाराज्यमाधिपत्यं प्यतीत्युक्ताथम्‌ | आव्ृत्तिरुपनिषत्समाप्यर्था ॥ इति चतुर्थाऽध्यायः

श्रीवासुदेवेन्द्ररिष्योपनिषद्रह्ययागिना |

टिखितं स्याद्विवरणं कोषीतक्या; स्फुटं ल्घु ।

परकृतोपनिषद्रयाख्याग्रन्थस्त्वष्टरातं स्मृतः ॥

इति श्रीमदीशायष्टोत्तरशतोपनिषच्छासख विवरणे पञ्चविशतिसंख्यापूरकं को परीतक्युपनिषद्विवरणं सम्पूर्णम्‌

ग ॥। $ भोपनिषत्‌ सह नाववतु-इति शान्तिः रीरलक्षणसत्रम्‌

पञ्चात्मकं पञ्चसु वतमानं षडाश्रयं षड्गुणयोगयुक्तम्‌ ।

तं सप्तधातु त्रिमटं शत्रियोनि चतुविषाहारमयं शरीरम्‌ ॥ १ ॥ यद्र्मापनिषद्रेदयं गभस्य खात्मवोधदम्‌ । रारीरापहवात्‌ सिद्धं स्वमात्रं कल्ये हरिम्‌ ॥

इह॒ खलु गर्भोपनिषदः कृप्णयुर्वदप्रविभक्तत्वात्‌ उपोद्धातादिकं कटवल्ल्यादिततुल्यतया चिन्यम्‌ । मन्तर्राह्मणात्मिकेयं उपनिषत्‌ गुरुरिष्याया- ल्यायिकां विना अवान्तररूपेण प्राण्यद्रवरात्‌ स्वेने[स्वयमे ]व प्रत्ता हि । तत्रायः शकः सूत्रभूतो मन्त्रो भवतीत्याह पञ्चात्मकमिति । व्यष्टदारीरोप- ठक्षितघवाविद्यापदतत्कायजातं पच्चात्मकमियादि ॥ १ ॥ दारीरस्य प्चभूतात्मकत्वम्‌ पञ्चात्मकमिति कस्मात्‌ ? प्रथिव्यापस्तजोवायुराकाङामिति । अस्मिन्‌ पञ्चात्मके शारीरे का प्रथिवी का आपः किं तजः

1 शयं--अ २. 2 द्वि-उ. 3 “ भवति ` इत्यधिकः-अ १, अ २, क.

गभपिनिपरत्‌ १६९

को वायुः किमाकाङमिति । अस्मिन्‌ पञ्चात्मके शरीरे यत्‌ कठिनं

सा प्रथिवी यद्रवं "तदापः यदुप्णं तत्तेजः यत्‌ सञ्चरति स वायुः

यत्‌ सुपिरं तदाकारमित्युच्यत ॥ २ ॥

मन्त्राधस्तिरोभूत इति मत्वा तदर्थं व्राह्मणरूपश्रुतिरेव व्याच

पञ्चात्मकमिति । पञ्चमूतान्येवात्मा स्वरूपं यस्याविद्यापदस्य तदिदं पञ्चात्मकं पश्चमूतविकारपुज्ञं इत्यथः । पञ्च भूतानि कानीयत आह--प्रथिव्यापस्तजो- वायुराकारामिति परञ्च भूतानि । तत्र प्रातिस्विकेन पञ्चभूतखरूपं किमियाराङ्कय तदियत्तां व्यनक्ति--अस्मिननिति ॥ २॥

दरीरप्य पञ्चसु वर्तमानत्वम्‌ तत्र प्रथिवी धारणे आपः पिण्डीकरणे तेजो रूपद्दनि वायुर्गमने आकारामवकारप्रदाने ॥ ३ ॥ ८८ पञ्चात्मकं > इत्यं व्याख्याय ““ पञ्चसु वतमानं ` इति मन्तारं व्याकरोति-- तत्रेति । तत्र पञ्चभूतमध्ये पञ्चसु धारणपिण्डीकरणरूपद शनः

गमनावकाराप्रदानकमसु प्रथिव्यपतेनोवाय्वाकाशात्मकं उरीरं वतमानमिति विज्ञेयमियथंः ॥ ३ ॥

करणजातस्य प्रातिस्विकविनियोगः पृथक्‌ श्चक्षुःश्रोत्रे चक्षुषी रूपे जिह्लोपप्थश्चानन्दोऽपाने चोत्सर्गा बुद्धया बुध्यति मनसा सङ्कल्पयति वाचा वदति ॥ ४ ॥

1 ता आपः- उ. “ तजः प्रकाराने-- मु. 3 श्रोत्रं शब्द्‌॒त्वक्‌ स्पर्शो चक्षूरूपे जिह्वा रसे प्राणं गन्धे वाग्वचने पाणिरादाने पादो गमने पायुविंसर्ग उपस्थ आनन्दे वर्तते । वुद्धया--अ. ^ 2

१७० गर्भोपनिषत्‌ पच्चात्मकररीरावयवचक्षुरादिकरणजातमपि रूपादिदरनादिकमणि प्रथक्‌ विनियुज्यते इयाह--प्रथगिति । चक्षुश्च श्रोत्रं च चश्चुःशरोत्र श्रोत्रचक्षुषी, श्रोत्रस्य ्ञानेन्द्रियप्राथम्यात्‌ । श्रोत्रं शब्ददरनकमणि विनियुज्यते । चक्षू रूपे रूप- द्दरीनकर्मणि जिह्वा रसाखादनक्मेणि । श्रोत्रचक्षुजिहाम्रहणं त्वग््राणेन्द्ियोप- ठक्षणाथम्‌ । उपस्थश्चानन्दो मिधुनभवानन्दपरवडो भवति । चराब्दः रिषकर्मन्द्रियोपटक्षणा्थः। अपाने कर्मात्सगेः। चराब्दः प्राणपञ्चकोपटक्षणाथः। करणग्रामाधिपो जीवो बुद्धया विषयजातं बुध्यति । तथा मनसा सङ्कल्पयति, तथा वाचा वदति । बुद्धिमनेग्रहणं चित्ताह ङरोपटक्षणाथम्‌ ॥ ४ ॥ दारीरस्य षडाश्रयत्वं पड्गुणयोगश्च प्रडाश्रयमिति कस्मात्‌ ? मधुराम्ट्टवणतिक्तकटुकषा यरसान्‌ विन्दत इति ॥ ९ ॥ मन्त्रसूत्रित^“ षडाश्रय ” इत्यदां व्याच षडाश्रयमिति । मधुरा- दिषटसा आश्रयो यस्य तत्‌ रउरीरं षडाश्रयमिति विन्दते ज्ञायते इयः | कामायरिषट्ग एव पड्गुणयोगाः, तयोक्तम्‌ ॥ ९ ॥ रारीरस्य सप्तधातुकत्वम्‌ पड़ जपमगान्धारपञ्चममध्यमधेवतनिपादाश्ेतीष्टानिष्टराब्द- स्ताः प्रतिविधाः सप्तविधा भवन्ति ॥ ६ ॥ शृद्को रक्तः कृष्णो धूम्रः पीतः कपिलः पाण्डर: सप्त धातव इति । कस्मात्‌ ? यदा देवदत्तस्य द्रव्यविपया जायन्त परसपर शस्रोगुणत्वात्‌ । षड़धो रसः । रसाच्छोणितं रोणितान्मांसं मांसान्मेदो *भेदसतोऽस्यीनि अस्थिभ्यो

` यान्‌--क, ° प्रणिधानादृशविधा भवन्ति- मु. प्रतिविविधाः-क. 3 सौम्य--मु. ‹ मेदसः स्नायवः स्नायुम्योऽस्थीनि-मु.

गभोपनिपत्‌ १७१

मज्ञा मजायाः शङ्कं शशो णितपंयोगादावतंते गर्भां हदि व्यवस्थां नयति हृदयेऽभ्यन्तराऽ्चिः अग्निस्थाने पित्तं ॒पित्तस्थान वायुः वायुस्थान हृदयं प्राजापत्य ऋतुकाले संप्रयोगतः ॥ ७ ॥

कण्ठादिस्थानाभिव्यक्तसप्तस्वररामितं मवतीयाह-- षड्जति । जिहाषएठा- दिस्थानामिव्यक्तसरिगमपधनीति स्वराः | इषटानिष्टराब्दराङीनां तत्प्रभवत्वात्‌ त एवेष्टानिष्टशब्दसंज्ञाः सन्तः प्रतिविधाः वहूविधाः सप्रविधाः सप्तप्रकाराः भवन्ति ॥ ६ ॥ मन्त्रगत' सप्तधातु ?"इत्यंशं व्याकरोति- शुक इति । वातपित्तश्प्मादिनानानाडीप्रमवाः शुङ्कादिसप्तधातवा यदायतनाः तत्‌ सप्त- धातुकं घातूनाममिब्रद्वितः गुशाणितसंयागतश्च पुत्रादिगर्मात्पत्तिः भवतीलयाह-- कर्मादिति । घातुवरद्धिप्रभवुञरोणितसंयोगतो गर्भोत्पत्तिभवतीत्युक्तम्‌ । कस्मात्‌ कथं एवं भवतीलयाकांक्षायां तत्प्रकार उच्यते | यदा यस्मिन्‌ काठे देवदत्तस्य एतदव्यजातं मया भोक्तव्यमिति तद्विषया: स्पृहा: जायन्त । थमेवमियत्र परस्परमन्यान्यं रसोगुणत्वात्‌ अयं मघुरादिरसा मया भोक्तव्य इति रसगुणवद्धत्वात्‌ । रसः कतिविध इयत्र मधुरादिमेदेन षड्धि इयथः | स्वमुक्तषड़धरसपरिणामतः कि भवतीलयत आह- -योणितमिति । जाठराग्नि पच्यमानषड़सात्‌ तच्छतेकारामूतं योणितं भवति । पट़ससारांडा एव सोणिता- कारेण परिणमत इत्यः | तथा पच्यमानदोणितात्‌ तच्छतैकांरामां सब्रद्धिमवति । तथा मांससारतः तच्छतांदामेदोबरद्धिभवति । तथा पच्यमानमेदसः सारात्‌ तथाऽस्थीन्यमिवधन्ते । तधाऽस्थिचयसज्ञातसारात्‌ दपरूपेयं मलना भवति | तथा मलनायाः पच्यमानायाः पुंचियोः शुक रोणितं च मवति । एवं पंखी- निष्टञ्ुरोणितसंयोगदेक्यात्‌ गर्भोऽयं आवतते जटरप्रदेरो आ समन्ताद्रतते । हृदि व्यवस्थां नयति रूढमूटं भवति | आधारजटरहदयेभ्योऽन्तरग्रिरुन्वरूति | अग्निस्थाने मूटाधारत्रिकोणे पित्तजटं भवति । पित्तस्थाने स्वाधिष्ठानप्रदेरो वायुः ` प्राणवायु: । वायुस्थाने हृदयं प्रतिष्ठितम्‌ । एवमग्निपित्तवायुयोगतो गर्भो

' प्राजापल्यात्‌ क्रमात्‌ । ऋतु--मु.

१७२ गर्भोपनिषत्‌

हदि व्यवस्थां नयति । कस्मादिलयत्र प्राजापत्ये प्रजापतिना व्यवस्थिते ऋतुकाले छीपुरुपसंप्रयोगतः समुत्पनगभा खू्मूटा मवति । तदितरकार च्रीपुरुष- योगेऽपि गर्भो नावतरतीलय्थः ॥ ७ ॥

मासक्रमण ग्भव्यक्तिमेदः

एकरात्रोपितं कटिं भवति । सप्तरात्रोषितं बद्‌ बदं भवति ।

अर्धमामाभ्यन्तरेण पिण्डो भवति । मापराभ्यन्तेरेण कठिनो भवति । मापद्रयेन रिरः कुरुत । मासत्रयेण पादप्रदेशो भवति । अथ चतुर्थे मासे नठरकच्प्रदेशो भवति । पञ्चमे मास प्रष्ठवेरो भवति । पठे मासे नासाक्षिश्रोत्राणि भवन्ति । सप्तम मास जीवसंयुक्तो भवति । अष्टमे मासे सवसम्पूर्णा भवति ॥ < ॥

म॒म॒श्चुणां तीव्रतस्वेराग्यहेतवे गमयत्तां विङादयति-- एकरात्रेति । यस्मिन्‌ काटे पुंखीष्चडोणितयागतः छीजटरे गभो वसति ततः प्रभृति क्रमशो बद्विमुपेति । तत्‌ कथं ? स््रीजटेरे एकरात्र पितं रेतः कटिं खभावविपरीतं भवति । तथा सप्रगा्रोषितं रेतः वुद्‌वुदाकाग्तां इयात्‌ । अधेमासाभ्यन्त- रेणायं गभः पिण्डो भवति । मासमात्रतः काटिन्यमुपेति | मासद्रयेन शिगः- प्रदे राभिव्यक्तिभवति । तथा मासत्रयमात्रतः पादामिव्यक्तिः | अथ मास चतुष्येन जटरकरिप्रदेयामिव्यक्तिः | पञ्चमे मासे प्रष्ठविभागः । षष्ठे नासा- क्विश्रोत्राणि अभिव्यक्तानि भवन्ति । अयं पिण्डः सप्रमे मासं प्राप्ते जीवेन संयुक्तो भवति । तथाऽष्टमे सर्वावयवाभिव्यक्तिः ॥ ८ ॥

' संपदयते--मु.

गर्भोपनिषत्‌ १७३ पस्त्यादिभदनियामकः

पितुः रेतोऽतिरिक्तात्‌ पुरुषो भवति । मातुः रेतोऽतिरिक्तात्‌

स्रियो भवन्ति । उभयोः बीजतुल्यत्वात्‌ नपुंसको मवति ।

व्याकुटितमनसोऽन्धाः खञ्ञाः कुब्जा वामना भवन्ति ।

अन्योन्यवायुपरिपीडितानां शष्द्रैे च्ियो "योन्यां युग्माः

प्रजायन्ते ॥ ९ ॥

पित्रवीर्याधिक्यात्‌ पुराकृतिः । तथा मात्रवीर्याधिक्यात्‌ स्त्याकतिः । उभयोः वीजसाम्ये नपुंसकाकृति; । वीजेक्यकाठे यदि तौ व्याकुलितचित्तो स्यातां तदा तयोः वीया अन्धाः दृषटिविकटाः खशाः पङ्गवः कुञ्जाः उन्तप्ष्टारोभागाः वामनाः हृस्वा वा भवन्ति | विन्दुपतनकाले यदि तो

अन्योन्यापानमरुता पीडितो तदा विन्दुः खियो योन्यां द्विधा पतति, ततो युग्माः प्रजाः प्रजायन्ते ॥ ९ ॥

अश्ममास जीवस्य अतीता्थ॑वदनसामर्थ्यम्‌ पञ्चात्मकपमर्थः पञ्चात्मकतेजश्तेद्धरसश्च सम्यज्ज्ञानात्‌ घ्यानादक्षरमोङ्कारं चिन्तयति । तदेतदेकाक्षरं ज्ञात्वा अष्टो प्रक्रतयः पोडशा विकाराः शरीर ॥ १० ॥ एवं अष्टमे मासे प्राप्ते तद्र्मावच्छिना जीवः पच्वात्मकसमथः प्राणादिपच्चवृ्यात्मकप्राणेन स्वोपाधिभूतेन मिच्ित्वा अतीताथवेदने समर्थौ भवति । तथा पच्चात्मकप्राणतेजसा इद्धा वद्धि गतो रसः सारो यस्य सोऽयं

1 योन्या--अ, अ १,उ१. ° साधिगन्धर--अ, अ १. सोर-क. सर-अ २.

१७४ गर्भोपनिषत्‌

पच्चात्मकतेजसेद्धरसः । चशब्दात्‌ प्राणः क्रियाराक्तिः, प्राणारूढो जीवस्तु ्ञानराक्तिः, ईश्वरभावापत्या इच्छाङाक्तिरपि पिण्डपाती न स्यादिति योयते | य एवंभूतः स द्यजङक्रियाज्ञानेच्छाशक्तिमानिव सम्यज्ज्ञानात्‌ ध्यानाच काटखत्रये- ऽपि न क्षरतीदयक्चरं ओङ्कारं आत्मानं अयमहमस्मीति चिन्तयति | एवं तदेतदेकाक्षरं आत्मतया ज्ञात्वा स्वातिरिक्ततया याः प्रकता अष्टौ प्रकृतयः--

भूमिरापोऽनटो वायुः खं मनो बुद्धिरेवच । अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥

इति स्मृतेः, प्रश्चोपनिषत्पत्तिप्राणादिनामान्तपोडशकटा एव षोडदा विकाराः; रारीरे पश्यतीति वाक्यदोषः ॥ १० ॥

नवममाम जीवस्य पू्वजातिस्मरणम्‌ ये 1 ष्ृहि | 3 £ तस्ये"वष्देहिनोऽथ नवमे मासे सवेलक्षणसषम्पूणां भवति । पूर्वजातिं स्मरति । कृताकृतं कर्म॑विभाति । शुभाशुभं कमं विन्दति ॥ ११॥ य॒ एवं द्रष्टा तस्येव देदिनोऽथ देहः नवमे मासे स्वेरक्षणसम्पूणों भवति । तदा दारीरासङ्गोऽपि रारीरावच्छिनो जीवः स्वात्तपूवेजातिपरम्परां स्मरति । तस्य पूर्वजनिपरम्पराकृतकृताकृतं कम्‌ पुण्यपापटक्षणकर्मजातं विस्पष्टं भाति भूतञ्युभाशुभं कमं विन्दति ॥ ११ ॥ जीवस्य प्राक्तनकर्मवेदनपूवकं परिदेवनम्‌ नानायोनिसहखाणि दृष्टा चैव ततो मया । आहारा विविधा म॒क्ताः पीताश्च विविधाः स्तनाः ॥ १२॥

' वे--अ, अ १. » देहिनामथ-अ,अ१,३उ,उ १. * विभाति-क.

गर्भोपनिषत्‌ १७५

जातस्थेव मृतस्यैव जन्म चैव पुनः पुनः |

अहो दुःखोदधो मग्नो "न पदयामि प्रतिक्रियाम्‌ ॥ १६ ॥ यदि योन्यां प्रमृश्चामि साङ्ख्यं योगं समाश्रये । अश्युमक्षयकतारं फटमुक्तिप्रदायिनम्‌ ॥ १४ ॥

यदि योन्यां प्रसृश्चामि तं प्रपद्ये महेश्वरम्‌ । अशुभक्षयकतारं फटमृक्तिप्रदायिनम्‌ ॥ १५ ॥

यदि योन्यां प्रमुञ्चामि तं प्रपद्ये "भगवन्तं नारायणं देवम्‌ | अङ्ुभक्षयकतारं फटमुक्तिप्रदायिनम्‌ ॥ १६ ॥

यन्मया परिजनस्यार्थे कृतं कमं श॒भाङाभम्‌ ।

एक्राकी तेन दह्यामि गतास्ते फटमागिनः ॥ १७ ॥

प्राक्तनद्युभाट्ुभकमवेदनप्रवकं परिदिवयतीव्याह- नानेति । अहो मया नानायोनिसहस्राणि दृषा ट्टा अनेकजन्मखनुभूतानि । तत्तजन्मोचित- विविधाहाराः मया भुक्ताः । तथा तत्तजन्मसु विविधाः स्तनाश्च पीताः ॥ १२ ॥ जातस्यैव पुन्मृतिः स्तस्यैव पुनजेन्म । एवं षडभाव- विकारकवल्ितः सन्‌ अहो वत कष्टं एवं दुःखोदधौ निमग्रः सन्‌ एतन्निवृत््यु- पायात्मिकां प्रतिक्रियां न पश्यामि ॥ १३ ॥ यदि कदाचित्‌ कच्छरात्‌ योन्यां योन्याः प्रमुच्वामि तदा साङ्ख्यं कापिटं योगं समाश्रये । यद्रा--यत्र स्वाविदयापदतत्कायजातं निप्प्रतियोगिकाभावरूपं तत्सर्वापहवसिद्धं ब्रह्मापि निष्प्रतियोगिकभावरूपं न तयोः मास्यभासकभावो व्याप्यव्यापकभावो वाऽऽधाराधेयभावो वा अस्ति नास्तीति विभमोऽपि सेद्धुं पाग्यतिस हि खलु साङ्ख्ययोगः निष्प्रतियोगिकव्रह्ममात्रप्रवोधः, तमेव समाश्रये ॥ १४ ॥ यदि

' ना--अ२,३,उ१. ° जनार्दनम्‌ ।--अ २.

१७६ गभपिनिषत्‌

मे तादरराधिकारो न स्यात्‌ तदा तदुपायतया अद्युभं खाज्ञानं तत्क्यकरतरिं अद्ुभफर्सामान्यस्य मुक्तिप्रदायिन-- यद्रा, परमफटरूपेयं विकटेवरमुक्तिः ब्रह्ममात्रप्रवोधोपायतः तत्प्रदायिनं प्रदातार- महेश्वरं देरिकधिया शरणं प्पे ॥ १५. ॥ यद्रा--पट्‌ गुणेश्वयसम्पतत्या भगवन्तं, यत्र सूर्यो जात्वपि न रमन्ते तनरं स्वाज्ञानं तदेव नारं तस्यायनं अपवादाधिष्टठानं नारायणं स्वापिष्टेयसापेश्चापिषएठानभावविरव्निरपिषएठानतया योतमानं देवं स्वमात्रमिति प्रपये | अञ्युभक्षयमियादि सवत्र समानम्‌ ॥ १६ ॥ एवं निधिय पुनः परिदेवयननिदमाह--यन्मयेति । दारपुत्रादिपरिजनपोषणहेतोः यद्यत्‌ श्युभाद्युभ कमे नियकर्मवत्‌ मया कृतं तत्फटं अनेककल्पकाटं सर्मनरकादि युक्तं ततोऽप्यधिकतरकष्टं कुम्भीपाकोपमगभनरकेऽहमेकाकी ओचामि । यन्मया पाटिताः दारपुत्रादयस्ते यथागतं स्वं खां गतिमवष्टम्य गतास्ते केवट- फलभागिनः न हि मत्कृतदुष्करतमोक्तारो भवन्ति ॥ १७ ॥

भूपतने पूर्वव्र्तविस्मरणम्‌ जन्तुः खरीयोनिशतं योनिद्वारि पम्प्राप्नो यन्त्रेण परिपीञ्य- मानो महता दुःखेन जातमात्रस्तु वैप्णवेन वायुना संप्यृरयते । तदा न स्मरति जन्ममरणादि कम शुभाशुभम्‌ ॥ १८ ॥

इत्थं गभस्थो जन्तुः शोचन्‌ एवं सख्रीयोनिरातं प्राप्य निर्विण्णः सन्‌ यथोक्तकाटतः स्वपतनसमये नरकात्‌ पातविवत्‌ अवाक्च्छिरा उर्ध्वपदो भूत्वा योनिद्वारि संप्राप्रः सन्‌ योनियन्त्रेण परिपीङ्यमानो महता दुःखेन जायते भूमो प्रतति । भूपतनादर्वाक्‌ शीर्पोदयवेच्छायां यदाऽयं जन्तुः वेष्णवेनं वायुना संस्प्ररयते तदा खक्रतद्युभाश्ुभकमनिमित्तजातिस्परृतिविस्मरणपूर्वकं स जन्ममरणादिमपि न स्मरति ॥ १८ ॥

गर्भोपनिषत्‌ १७५७ शरीरस्य वरिमख्त्वादिनिर्वचनम्‌

रारीरमिति कस्मात्‌ "ज्ञानाधिः दङ्नाभिः कोष्ठा्चिरिति । तव॒ कोष्ठा्िर्नामारितपीतटेद्यचोप्यं पाचयति रूपादीनां दशनं करोतिः ॥ १९ ॥

सूत्रस्थ“त्रिमटं त्रियानि चतुतिधाहार्मयं डारीरं ? इति पदचतुयाध- प्रकारानायेत्तरो ग्रन्थ आगमभ्यते-- रीरमिति । वाल्यायवस्थामिः शीत इति व्युत्पत्त्या शरीरमित्युच्यते । कस्मात्‌ ! कथं ? पद्त्रयविरिटतया त्रियानि- वत्वात्‌ । कथं त्रिमट्वच्ं ! मट्वत्छ्रीपुरुषयोगद्ुक्ृरोणितानि मलानि यस्य तत्‌ त्रिमटम्‌ । ओषधिपुरुषच्रीमेदेन तिस्रो योनयो यस्य तत्‌ त्रियानिम्‌ । देहस्य यक्ञसम्पादना्धं ततरैवा्नित्रयं विरिनष्टि-ज्ञानाभ्निः दशेनाभिः कोषछठाभिरिति । खान्तःकरणेन तज्ज्ञाताज्ञाततया सर्वे ज्ञायत इति ज्ञानाग्निः अन्तःकरणं, अज्ञानकाए्रचयदाहकत्वात्‌ । वहिष्टरूपादीन्‌ यदद तदशनाभि- श्वक्षुरादीन्द्रियम्‌ । कोष्ठाभ्निर्नाम यस्त्वरितपीतटेद्यचोष्यजातं पाचयति स एव हि मूटाधारादिकोषएविटसिताग्निः, ^“ अयम्नर्वश्चानरो योऽयमन्तः पुरुषे येनेदमन्नं पच्यते ` इति,

अहं वश्चानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुविधम्‌ ॥

इति श्रुतेः, स्मृतेश्च । दन्तैः अवखण्ड्यावखण्ड्य यत्‌ भक्ष्यजातमयते तदशितं, यत्‌ पायसादि जिहया आरास्य पीयते तत्‌ पीतं, यत्‌ गुडादि जिह्वायां निक्षिप्य टेटिद्यते निगीयते तद्वि ठ्य, यच्िक्षुखण्डादि दन्ते; निपीड्य

' ^ अन्नयोऽत् भ्रियन्ते '” इत्यधिकः-- मु,

° ^° दशनाः *” इत्यधिकः- मु.

3 ८८ ज्ञानािः डुभाद्यभं | कर्म विन्दति +. इत्यधिकः-- मु. + 23

१७८ गर्भोपनिषत्‌

सारांदां स्वीकृयास्याय तत्पि्टंगः यज्यते तत्तु चोष्यमियभिधीयते । एवं कोष्टामनिः चतुविधमननं पक्त्वा चक्षुरादीन्द्रियं द्रारीकय रूपादीनां ददनं करोति ॥ १९ ॥

ल्ल

रारीरस्य यज्ञत्वसम्पादनम्‌ तत्र॒ ब्रीणि स्थानानि भवन्ति हृटये दक्षिणा्िः उदरे गार्हपत्यं समुखमाहवनीयम्‌ । यजमानाय बुद्धि पत्नीं निधाय दीक्षा सन्तोषं बुद्धीन्द्रियाणि यज्ञपात्राणि शिरः कपाटं केशाः दर्भाः मुखमन्तर्वेदिः पोडदा पार््वदन्तपय्टान्यष्टोत्तरमम॑ंरातमशी तिषन्धिरातं नवखायुद्ातमष्टसहसररोमकोस्यः ॥ २० ॥

तच्राग्न्याधारडरीरे तस्याग्रेः त्रीणि स्थानानि भवन्ति | कानि तानीदयत्र हृदये दक्षिणाग्निः, दक्षिणाभ्निस्थानं हृदयं, उदरे गाहंपत्यं, मुखं आहवनीयं, अग्नित्रयाकृतिसामान्यात्‌ । यजमानाय यजमानस्य -- षर चतुथी व्यययः छान्दसः-- हटयोदरमुखानि त्रेताश्निस्थानानि भवन्ति । यजमानस्य वुद्धि पत्नीं निधाय तदवुद्ि पत्नीत्वेन सम्भाव्य बुद्धौ पत्नी कृत्वे । यजमानस्येति सवत्र अनुषज्यते । सन्तोषं तत्सन्तोप एव दीक्षा । तदु वुद्धीन्द्रियाण्येव यज्ञपात्राणि सुवादीनि । तच्छिरो यज्ञापयोगिकपाल्प्‌ | तत्केरा एव दर्भाः । मुखमेवान्तर्वेदिः । यजमानस्य पोडापाश्रदन्तपटलानि अष्रोत्तरदातकपोटमूटादिममस्थानानि च तथा अशीलयधिकरतपर्वादिसन्धि- स्थानानि नवाधिकरातपिड्गकेडादिनाञ्यन्तरितस्नायूनि च अष्टसदख- सेमकोस्यश्च यजमानयज्ञस्य ऋत्विक्सदस्यस्थानीया इयनुसन्धानं यः करोति योगी मानसयज्ञानु्ानसज्ञातचित्तराद्िप्राप्यज्ञान द्वारा मुक्तो भवतीयर्थात्‌ भ्यते ॥ २० ॥

गर्भोपनिषत्‌ १७९ दारीरमाननिरूपणम्‌

हदयपटान्यषटौ द्वादङ्ञापला जिह्वा पित्तं प्रस्थं कफस्याटकं

# +

श्ट ्छुडुपं मदः प्रस्थो द्वाविव हि तन्मूत्रपुरीपयोः अहरहः

छ ।

पानपरिमाणम्‌ ॥ २१॥

तत्तदङ्गुल्या पण्णवलसङ्गुटात्मक रउारीरं तत्तन्मानन हृदयादिमानं पित्तादिमानं च मुमुष्चविरागोत्पत्तये एतदेतावदिति निर्दिराति- हृदयेति मांसखण्डात्मकट्यपखान्यष्टावेव, द्वादृदापखात्मिकेयं जिह, तच्छरीरविद्यमानं पित्तं प्रस्थमेव; तत्रयकफस्य मानं आट, ुद्मानं तु कुड़पं त्रिपादप्रस्थं, मेदस्तु प्रस्थो प्रस्थद्रयपरिमितं, मूत्रपुरीषयोरपि मानं द्वावेव महाप्रस्थौ प्रसद्य महाप्रस्थं--खरारीरण स्नानपानादिना पेयं पानपरिमाणं तत्तदाकति- मानेन प्रस्थद्रयमेव । एतत्संघातं छखीपुरुषयोगप्रभूतं सन्मूत्रहररेण निष्करान्तमिदं रारीरं पञ्चात्मकमिलयादिविरोषणविरिष्रम्‌ । तत्र मुमुचुः जात्वपि न त्वात्मात्मीय- भावारुढो भवेत्‌ । तथा च श्रुतिः--““ शरीरमिदं मेधुनदेवोद्‌ भूतं संविध्यपेतं निरय एव मूत्द्वारण निष्क्रान्तं अस्थिभिः चितं मांसेनानटिप्तं चर्मणा अवबद्ध विणमूत्रवातपित्तकफमजामेदोवसाभिः अन्यश्च मटेः वहुभिः सम्पूर्णं एतादरो अस्मिन्‌ शरीरे वतमानस्य कि कामोपभोगः ` इति,

सा काटसूत्रपदवी सा महार्वीचिवागुरा | सा याज्या सवयत्नेन या देहैऽहमिति स्थितिः ॥ इत्यादि । णवं विद्वान्‌ उक्तरारौरोपटश्षितखयाविदयापदतत्कायजातागेपापवादाधि-

क्रणगतहेयांशापह्ववसिद्धं व्रह्म निष्प्रतियागिकस्वमात्रमिति ज्ञानसमकाटं तन्मत्रेण अवरिष्यत इति ॥ २१॥

† पलानि-- क. “ कुडवं कं. कुटुबं--अ २. गृड़पं- अ.

१८० गर्भोपनिषत्‌ उपसंहारः पेप्पादं मोक्षराख परिप्माप्॒पेप्पटादं मोक्षदा परिसमाक्तमित्युपनिषत्‌ ॥ २२ ॥ पिप्पखादापयपंप्पखादमुनेः मन्दाः परमादाय इति परप्पटादेन दृष्टं

पेप्पददं मोश्डाखं परिसमाप्तम्‌ । आत्रत्तिरादरा्धां । इत्युपनिषच्छ््दो गर्भापनिषत्परिसमाघ्यधा ॥

श्रीवासुदेवेन्द्ररिष्यापनिषद्रद्ययोगिना ।

टिखितं स्याद्विवरणं गर्मोपनिषदः स्फुटम्‌ ।

गर्मोपनिषदो व्याख्याम्रन्थः प््टयत्तरं शातम्‌ ॥

इति श्रीमदीशायश्रत्तरशतोपनिषच्छाख विवरणे सप्तदशसङ्घयापूरकं गर्भोपनिषद्विवरणं सम्पृणम्‌

निराखम्बोपनिषत्‌ पूणमदः--इति शान्तिः

एकचत्वारिशात्प्रश्चाः

"एपामन्ञानजन्तूनां ्मस्तारिष्टशान्तये । यददो दधन्यमखिटं तदाराङ्भ्य वत्रवीम्यहम्‌ ॥ १॥ किं व्रह्म कं ईश्वरः को जीवः का प्रकृतिः कः; परमात्मा को व्हा को क्ष्णुः को शद्रः क इन्द्रः कः श्डछमनः कः सुयः कश्चन्द्रः के सुराः के अमुराः के पिशाचाः के मनुष्याः काः खियः के श्पश्चादयः किं स्थावरं के ब्राह्मणादयः का जातिः किं कमं किमकमं किं ज्ञानं किमज्ञानं किं सुखं कि दुःखं कः स्वर्गः को नरकः को बन्धः को मोक्षः कं उपास्यः कः शिष्यः को विद्वान्‌ को मूढः किमासुरं किं तपः किं परमं पदं किं ग्राह्यं किमग्राह्यं कः पन्यासीव्याश्ङ्गयाह ॥ २ ॥

1 येषा-अ, अ १, अ, उ. 2 रामनकः--अ, 3 पक्षवः--अ २, क.

१८२ निराम्बोपनिषत्‌

यत्रारम्वाटम्विभावो विद्यते न कदाचन ।